Кіріспе

Захęта ұлттық өнер галереясы (поляк тілінде: Zachęta Narodowa Galeria Sztuki) – Польшаның Варшава қаласының орталығында орналасқан қазіргі заманғы өнер мұражайы. Галереяның басты мақсаты – поляк заманауи өнерін және суретшілерін көрсету және қолдау. Көптеген белгілі шетелдік суретшілердің уақытша көрмелерін ұйымдастыру арқылы галерея халықаралық аренада да танымал болды. "Захęта" сөзі "жігерлендіру" немесе "ынталандыру" деген мағынаны білдіреді. Захęта галереясы атын 1860 жылы Варшавада құрылған Сынлы өнерді қолдау қоғамы (Towarzystwo Zachęty do Sztuk Pięknych) аталғаннан алған.

Көркем өнерді насихаттау қоғамы

1860 жылға дейін қоғамдық мұражайлар, кітапханалар немесе суретшілер арасында алмасуға мүмкіндік беретін басқа да мекемелер болған жоқ. Қараша көтерілісінен туындаған репрессиялар жоғары көркемдік білім алуды дерлік мүмкін емес етті. Соңғы маңызды көрме 1845 жылы өтті. 1850 жылдары суретшілер наразылық білдіргеннен кейін, 1858 жылы Wystawa Krajowa Sztuk Pięknych (Ұлттық Көркемөнер Көрмесі) мақұлданды, бұл Ресей билеушілерімен келіссөздерге әкелді, олар 1860 жылы Көркемөнерді қолдау қоғамын құруға рұқсат берді. Қоғамның уставын суретшілер мен өнер сарапшылары бекітті. Бірінші ресми отырыс және директорлар кеңесінің сайлауы 1860 жылдың 13 желтоқсанында өтті. Кеңесте он екі мүше болды – алты суретші және алты өнер сарапшысы, олар жыл сайын сайланды. Мүшелер кем дегенде бір ай, бірақ бір жылдан аспай лауазымда болды. Қоғамның басты мақсаты – көркемөнерді тарату, сондай-ақ суретшілерді қолдау және ынталандыру. Бұдан бөлек, поляк қоғамында өнер туралы жалпы білімді қалыптастыру жоспарланған. 1860 жылы Қоғамда 234 ресми тіркелген мүше болды. Бір жыл өткен соң олардың саны 1464-ке жетті. Бастапқыда барлық туындылар сатылғанша көрмеге қойылды. Бірақ көп ұзамай бұл қабырғалардың тығыздығына және біртекті тұрақты көрмеге әкелді. 1900-1939 жылдар аралығында жасалған негізгі өзгерістерден кейін, тұрақты көрме уақытша ауыспалы көрмелермен бірге ғана көрсетілді. Қоғам жыл сайын салон ұйымдастырып, стипендиялар берді және жас суретшілерге, мүшелерге де, үміткерлерге де басқа да көмек көрсетті.

Ғимарат

Жаңа ғимаратты жобалауға арналған алғашқы тендерлер 1862 жылы жарияланды. Дегенмен, қаржылық ресурстардың жетіспеуіне байланысты жоспарлар іске аспады. Қоғамға муниципалитет жер берген соң, 1894 жылы тағы бір конкурс жарияланды, оны Варшава сәулетшісі Стефан Шиллер жеңіп алды. Ол классикалық элементтері бар нео-Ренессанс стилінде архитектуралық жоба ұсынды. Портал аллегориялық тұлғалармен және Зигмунт Оттоның мүсіндік туындыларымен әсемделген. Ғимараттың атрибізіне латын тілінде Artibus деген сөз жазылған. Құрылыс жұмыстары 1898 жылы басталды. 1900 жылдың желтоқсан айында алдыңғы ғимарат ресми түрде ашылды, ал 1903 жылы оңтүстік қанаты ашылды. Экспонаттардың көп бөлігі сыйлықтар мен өсиеттер арқылы алынған. 19 ғасырдың соңында коллекцияда бір мыңнан астам зат болды. Бүгінде Zachęta Ұлттық өнер галереясының тұрақты коллекциясында 3600 экспонат бар, оның шамамен 700-і сурет, 80-ге жуығы бейнежұмыс, ал 100-ге жуығы мүсіндер мен инсталляциялар. Сонымен қатар, галереяда графикалық жұмыстар, суреттер және фотосуреттер сияқты 2600-нан астам қағаз жұмыстары бар. 20 ғасырдың польша суретшілері, мысалы, Тадеуш Кантор, Генрих Стажевский және Алина Шапочников, сондай-ақ Мирослав Балка, Катажина Козира, Збигнев Либера, Вильгельм Сасналь және Кшиштоф Водичко сияқты заманауи польша суретшілерінің туындылары коллекцияда ұсырылған. Коллекциядағы жұмыстар институттың көбінесе күрделі өткенін ғана емес, сонымен қатар галереяның бағытын көрсетеді. Бүгінде галерея қазіргі польша суретшілерінің туындыларына, оның ішінде галереяда көрсетілген және галереямен бірлесіп жасалған туындыларға назар аударады. Бұл жобалардың кейбіреулері басқа жерлерде, мысалы, Венеция биенналесіндегі Польша павильонында көрсетіледі. Коллекцияның тұрақты көрмесі жоқ. Жұмыстар уақытша көрмелерге қосылады немесе басқа польша мекемелерінде немесе шетелде өткізілетін көрмелерге беріледі. Коллекцияға өзгерістер енгізу туралы шешімдерді 1990 жылы құрылған Сатып алу, сыйға беру және сақтау комиссиясы қабылдайды. 2008 жылдан бері Zachęta коллекциясын сақтауға Жинақтар және инвентаризация бөлімі жауапты.

Кордегарда жобасы

Кордегарда галереясы (сөзбе-сөз: күзет бөлмесі) 1956 жылы Варшавадағы Краковски-Пшедместьеде Zachęta филиалы ретінде құрылған. Бұл Zachęta басқаратын және ұйымдастыратын қосымша көрме алаңы болды, бірақ көрме бағдарламасы тұрғысынан белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке ие болды. 2010 жылы Кордегарда галереясы тарихи Жаңа Әлем көшесіне (Ulica Nowy Świat) жақын орналасқан Ғалчинский көшесіне көшірілді. Zachęta басшылығымен жұмыс істесе де, Кордегарда галереясы көбірек тәуелсіздікке ие болды және жас поляк және шетелдік суретшілерге назар аудара бастады. Басты идея – суретшілерді қалалық аяда көрсету және суретші мен галерея арасындағы ынтымақтастықты күшейту. Шындығында, көрме залындағы өнердей маңызды, сондықтан әр суретші көрме залымен жеке жұмыс істеп, туындысын нақты сол кеңістік үшін жобалауға шақырылады. Қазір Zachęta Кордегарда галереясының тұжырымдамасы мен бағдарламасын жаңартуда.

Даулар

Бұрын Польшадағы католик шіркеуінің ықпалы түрлі көрмелерді діни көзқарастарға қарсы деп цензуралау арқылы білінді. 2000 жылдың желтоқсан айында поляк оңшыл саясаткері Витольд Томчак Маурицио Каттеланның "La Nona Ora" мүсініне нұқсан келтіріп, режиссер Анда Роттенбергтің қызметтен босатылуына себепкер болды. Премьер-министрге жолданған хатында Томчак Роттенбергті сынап, оның "Польшада емес, Израильде" жұмыс істегені жөн деген пікір білдірді, содан кейін "еврей тегіндес мемлекеттік қызметкерді" жұмыстан босатуды талап етті. Ол сондай-ақ діни сезімдерді қорлау фактісі бойынша қылмыстық іс қозғауды ұсынды.