Югославия соғысы: Хорватия тәуелсіздігі үшін күрес (1991-1995)

Кіріспе

1991–95 жылдардағы Югославия соғыстары кезіндегі соғыс

Хорватияның көпшілігі Югославиядан тәуелсіздікті қолдады, ал Хорватияда тұратын көптеген серб этникалық тобы, Сербияның қолдауымен, бөлінуге қарсы болды және сербтердің талап еткен жерлері Сербиямен бір мемлекет құрасын деп талап етті. Көптеген сербтер этникалық сербтердің басымдығы бар немесе айтарлықтай азшылықтары бар Хорватия және Босния мен Герцеговина аймақтарын қоса, Югославия федерациясының құрамында жаңа серб мемлекетін құруға ұмтылды және Хорватияның мүмкіндігінше көп бөлігін басып алуға тырысты. Хорватия 1991 жылғы 25 маусымда тәуелсіздік жариялады, бірақ Бриони келісімімен оны кейінге шегерді және 1991 жылғы 8 қазанда Югославиямен барлық байланысты тоқтатты. JNA бастапқыда Хорватияны Югославия құрамында ұстау үшін Хорватияның барлық аумағын басып алуға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін серб күштері Хорватия ішінде «Серб Крайина Республикасы» (RSK) деп аталатын өзін-өзі жариялаған мемлекет құрды, ол Log төңкерісімен басталды. 1992 жылғы қаңтардағы атысты тоқтатудан және Хорватия Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде халықаралық деңгейде мойындалуынан кейін, 2008 және 2012 жылдар аралығында ХТК «Шторм» операциясына қатысы бар қылмыстарға қатысы бар деген айыппен хорват генералдары Анте Готовина, Младен Маркач және Иван Чермак сотқа тартылды. Чермак бірден ақталды, ал Готовина мен Маркачқа қатысты сот шешімі кейіннен ХТК апелляциялық кеңесімен күштен шығарылды. Халықаралық сот 2015 жылы Хорватия мен Сербияның геноцид туралы өзара талаптарын қабылдамады. Сот бейбіт тұрғындарға қарсы қылмыстардың белгілі бір деңгейде жасалғанын растады, бірақ геноцидтік ниеттің болмағанын мәлімдеді.

Югославиядағы саяси өзгерістер

1970-ші жылдары Югославияның социалистік режимі Хорватия мен Словенияның жетекшілігімен либералды, орталықтандырылмаған ұлтшыл фракцияға күрт бөлінді. Олар Хорватия мен Словенияға үлкен автономия беру үшін орталықтандырылмаған федерацияны қолдады. Сербияның жетекшілігімен консервативті, орталықтандырылған ұлтшыл фракция Югославияда Сербия мен сербтердің мүдделерін қамтамасыз ету үшін орталықтандырылған федерацияны қолдады, себебі олар елдегі ең ірі этникалық топ еді. 1967 жылдан 1972 жылға дейін Хорватияда, ал 1968 және 1981 жылдары Косовода болған наразылықтар, ұлтшыл идеялар мен әрекеттер Югославияны тұрақсыздандырған этникалық шиеленістерге әкелді. Мемлекет тарапынан ұлтшылдарды басу хорват ұлтшылдығын коммунизмге балама ретінде анықтауға және оны күшті астыртқы қозғалысқа айналдыруға ықпал еткеніне сендіреді. 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауымен символдасқан Шығыс Еуропадағы коммунистік мемлекеттердің әлсіреуі Югославияда дағдарыс тудырды. Хорватияда Югославия Коммунистер лигасының аймақтық бөлімшесі – Хорватия Коммунистер лигасы идеологиялық күшін жоғалтты. Словения мен Хорватия орталықтандыруды жақтады. Слободан Милошевич басқарған Сербия Социалистік Республикасы (СР) орталықтандыру мен бірпартиялық билікке ұмтылып, 1989 жылдың наурызына дейін Косово мен Воеводинаның автономиялық провинцияларының автономиясын жойды, олардың Югославия Федералдық Президенттігіндегі дауыстарын бақылауға алды. Ұлтшыл идеялар әлі биліктегі Коммунистер лигасының қатарында күш алып келе жатты, ал Милошевичтің сөздері, әсіресе 1989 жылғы Газиместан сөйлеген сөзінде ол "шайқастар мен дау-жанжалдар" туралы айтқан, біртұтас Югославия мемлекетінің сақталуын қолдады – барлық билік Белградта орталықтандырылатын мемлекет. 1989 жылдың күзінде Сербия үкіметі Хорватия үкіметін елде серб ұлтшылдарының бірнеше митингілеріне рұқсат беруге қысым жасады, ал серб БАҚ және түрлі серб зиялылары хорват басшылығын "Усташе" деп атауды бастады және 1941-1945 жылдар аралығында Усташе жасаған геноцид және басқа да қылмыстар туралы айта бастады. Сербияның саяси басшылығы бұл риториканы мақұлдады және хорват басшылығы наразылық білдірген кезде оларды "соқыр ұлтшылдықта" айыптады. 1991 жылы Сербия Воеводина, Косово және Черногорияда антибюрократиялық революцияны аяқтағаннан кейін федералды президенттік сайлаудағы сегіз дауыстың төртеуін алды. 1989 жылы саяси партияларға рұқсат берілді және олардың бірнешесі құрылды, соның ішінде Франьо Туджман басқарған Хорватия Демократиялық Одағы (ХДО), кейіннен Хорватияның бірінші президенті болды. Туджман хорват коммунистері мен бұрынғы усташелер (фашистер) арасындағы "ұлттық келісім" бағдарламасы партиясының саяси бағдарламасының маңызды бөлігі болған ұлтшыл платформада сайланды. Осыған сәйкес ол бұрынғы усташе мүшелерін партия мен мемлекеттік аппаратқа біріктірді. 1990 жылдың қаңтарында Коммунистер лигасы этникалық принцип бойынша тарады, хорват және словен фракциялары 14-ші кезектен тыс съезде жеңілдетілген федерацияны талап етті. Съезде серб делегаттары хорват және словен делегаттарын "Косоводе сепаратизмді, терроризмді және геноцидті қолдауда" деп айыптады. Серб делегаттары ұсынған барлық түзетулерді қабылдамағаннан кейін хорват және словен делегациялары, соның ішінде олардың этникалық серб мүшелерінің көпшілігі наразылық білдіріп, ақырында кетіп қалды. 1990 жылдың қаңтары Югославияның Конституциялық сотына сецессия мәселесі бойынша сот істерінің басталуы болды. Біріншісі – Словенияның өз бетінше тәуелсіздік алу құқығына сәйкес бір жақты бөліну құқығын талап еткеннен кейін Словения Конституциясына енгізілген өзгерістер туралы іс. Конституциялық сот федерациядан бөлінуге Югославияның республикалары мен автономиялық провинцияларының бірауыздан келісімі болған жағдайда ғана рұқсат етілетінін шешті. 25 жыл бұрынғы нәтижелермен салыстырғанда, Хорватия этникалық қашықтық ең көп өскен республика болды. Сонымен қатар, сербтер мен черногориялықтар арасында хорваттар мен словендерге және керісінше этникалық қашықтық едәуір артты. РСК үкіметінің көрнекті мүшелері, соның ішінде Милан Бабич пен Милан Мартич, кейіннен Белградтың Хорватиядағы сербтерді хорват көпшілігімен геноцидпен қорқытатынын бейнелейтін үгіт-насихат науқанын жүргізгенін куәлік етті. 1990 жылдың 4 наурызында 50 000 серб Петрова Горада жиналып, Туджманға қарсы сөздер айтты.

In the 1970s, Yugoslavia's socialist regime became severely splintered into a liberal decentralist nationalist faction led by Croatia and Slovenia that supported a decentralized federation to give greater autonomy to Croatia and Slovenia, versus a conservative centralist nationalist faction led by Serbia that supported a centralized federation to secure Serbia's and the Serbs' interests across Yugoslavia—as they were the largest ethnic group in the country as a whole. From 1967 to 1972 in Croatia and 1968 and 1981 protests in Kosovo, nationalist doctrines and actions caused ethnic tensions that destabilized Yugoslavia. The suppression by the state of nationalists is believed to have had the effect of identifying Croat nationalism as the primary alternative to communism itself and made it a strong underground movement. A crisis emerged in Yugoslavia with the weakening of the communist states in Eastern Europe towards the end of the Cold War, as symbolized by the fall of the Berlin Wall in 1989. In Croatia, the regional branch of the League of Communists of Yugoslavia, the League of Communists of Croatia, had lost its ideological potency. Slovenia and Croatia advocated decentralization. SR Serbia, headed by Slobodan Milošević, adhered to centralism and single party rule, and in turn effectively ended the autonomy of the autonomous provinces of Kosovo and Vojvodina by March 1989, taking command of their votes in the Yugoslav federal presidency. Nationalist ideas started to gain influence within the ranks of the still ruling League of Communists, while Milošević's speeches, notably the 1989 Gazimestan speech in which he talked of "battles and quarrels", favored continuation of a unified Yugoslav state — one in which all power would continue to be centralized in Belgrade. In the autumn of 1989, the Serbian government pressured the Croatian government to allow a series of Serb nationalist rallies in the country, and the Serbian media and various Serbian intellectuals had already begun to refer to the Croatian leadership as "Ustaše", and began to make reference to genocide and other crimes committed by the Ustaše between 1941 and 1945. The Serbian political leadership approved of the rhetoric and accused the Croatian leadership of being "blindly nationalistic" when it objected. Having completed the anti bureaucratic revolution in Vojvodina, Kosovo, and Montenegro, Serbia secured four out of eight federal presidency votes in 1991, In 1989, political parties were allowed and a number of them had been founded, including the Croatian Democratic Union (HDZ), led by Franjo Tuđman, who later became the first president of Croatia. Tuđman ran on a nationalist platform with a program of "national reconciliation" between Croatian communists and former Ustašes (fascists) being a key component of his party's political program. Accordingly, he also integrated former Ustaše members into the party and state's apparatus. In January 1990, the League of Communists broke up on ethnic lines, with the Croatian and Slovene factions demanding a looser federation at the 14th Extraordinary Congress. At the congress, Serbian delegates accused the Croatian and Slovene delegates of "supporting separatism, terrorism and genocide in Kosovo". The Croatian and Slovene delegations, including most of their ethnic Serb members, eventually left in protest, after Serbian delegates rejected every proposed amendment. January 1990 also marked the beginning of court cases being brought to Yugoslavia's Constitutional Court on the matter of secession. The first was the Slovenian Constitutional Amendments case after Slovenia claimed the right to unilateral secession pursuant to the right of self determination. The Constitutional Court ruled that secession from the federation was only permitted if there was the unanimous agreement of Yugoslavia's republics and autonomous provinces. Compared to the results from 25 years before, Croatia was the republic with the highest increase in ethnic distance. Furthermore, there was significant increase of ethnic distance among Serbs and Montenegrins toward Croats and Slovenes and vice versa. Prominent members of the RSK government, including Milan Babić and Milan Martić, later testified that Belgrade directed a propaganda campaign portraying the Serbs in Croatia as being threatened with genocide by the Croat majority. On 4 March 1990, 50,000 Serbs rallied at Petrova Gora and shouted negative remarks aimed at Tuđman,

Хорватия мен Словениядегі алғашқы еркін сайлаулар бірнеше айдан кейін тағайындалды. Хорватиядағы сайлаудың бірінші турында 22 сәуірде, екінші турында 6 мамырда өтті. ХДО өзінің үгіт-насихатын Хорватияның үлкен егемендігі (әрине, толық тәуелсіздік) үшін негіздеді, хорваттар арасында "ХДО ғана Милошевичтің Үлкен Сербияға деген ұмтылысынан Хорватияны қорғай алады" деген сезімді күшейтті. Ол сайлауда жеңіске жетті (Івица Рачан басқарған реформаланған коммунистер, Хорватияның Социал-демократиялық партиясы одан кейін келді) және жаңа хорват үкіметін құруға дайын болды. 1990 жылдың 30 мамырында жаңа хорват Парламенті алғашқы сессиясын өткізді. Президент Туджман жаңа Конституцияның манифестін (жыл соңында бекітілген) және көптеген саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістерді, әсіресе аз ұлт өкілдерінің құқықтарын (негізінен сербтер үшін) қаншалықты кепілдендірілетінін жариялады. Жергілікті серб саясаткерлері жаңа Конституцияға қарсы болды. 1991 жылы хорваттар Хорватияның жалпы халқының 78,1%-ын, ал сербтер 12,2%-ын құрады, бірақ соңғылары Хорватияда тағайындалған лауазымдардың үлесіне пропорционалды емес үлес ие болды: Хорватияда тағайындалған лауазымдардың 17,7%-ын сербтер құрады, соның ішінде полиция. Бұрын Хорватияда осы лауазымдардың одан да үлкен бөлігі сербтердің қолында болды, бұл сербтер коммунистік режимнің сақшылары деген қабылдауға әкелді. Серб саясаткері және социолог Весна Пешич бұл хорваттардың наразылығын тудырғанын, бірақ бұл олардың СР Хорватиядағы үстемдігін жойған жоқ екенін айтады. ХДО билікке келгеннен кейін мемлекеттік секторда, әсіресе полицияда жұмыс істейтін көптеген сербтер жұмыстан босатылып, олардың орнына хорваттар тағайындалды. Бұған Туджманның сөздері, яғни "Құдайға шүкір, әйелім еврей не серб емес" қосылды, Милошевичтің БАҚ-тары тәуелсіз Хорватияның кез келген түрі жаңа "Усташе мемлекеті" болады деген қорқынышты тудыру үшін бұрмаланды. Бір жағдайда Белград телеарнасы Туджманның тәуелсіз Хорватияны және Словенияны таныған әлемдегі бірінші үкімет басшысы болған Германия канцлері Хельмут Кольмен қолдақ тілдесіп тұрғанын көрсетті, олардың екеуі "Төртінші Рейхті" құруға тырысып жатыр деп айыптады. Мемлекеттік қызметтен көптеген сербтерді жұмыстан босатудан басқа, Хорватияда тұратын сербтердің тағы бір алаңдаушылығы Хорватияның гербіндегі шаховницаның (хорваттық клеткалы) қоғамдық көрсетілімі болды, ол фашистік Усташе режимімен байланысты болды. Бұл қате түсінік болды, өйткені клеткалы суреттің тарихы 15 ғасырға дейін жетеді және ол 2-ші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі тәуелсіз Хорватия мемлекетінде қолданылғаннан өзгеше болды. Алайда, Туджманның ксенофобиялық риторикасы және хорват сербтеріне қатысты көзқарасы, сондай-ақ бұрынғы Усташе басшыларын қолдауы сербтердің қорқынышын басуға көмектеспеді.

The first free elections in Croatia and Slovenia were scheduled for a few months later. The first round of elections in Croatia was held on 22 April, and the second round on 6 May. The HDZ based its campaign on greater sovereignty (eventually outright independence) for Croatia, fueling a sentiment among Croats that "only the HDZ could protect Croatia from the aspirations of Milošević towards a Greater Serbia". It topped the poll in the elections (followed by Ivica Račan's reformed communists, Social Democratic Party of Croatia) and was set to form a new Croatian Government. On 30 May 1990, the new Croatian Parliament held its first session. President Tuđman announced his manifesto for a new Constitution (ratified at the end of the year) and a multitude of political, economic, and social changes, notably to what extent minority rights (mainly for Serbs) would be guaranteed. Local Serb politicians opposed the new constitution. In 1991, Croats represented 78.1% and Serbs 12.2% of the total population of Croatia, but the latter held a disproportionate number of official posts: 17.7% of appointed officials in Croatia, including police, were Serbs. An even greater proportion of those posts had been held by Serbs in Croatia earlier, which created a perception that the Serbs were guardians of the communist regime. Serbian politician and sociologist Vesna Pešić states that this caused discontent among the Croats but that it never actually undermined their own dominance in SR Croatia. After the HDZ came to power, many Serbs employed in the public sector, especially the police, were fired and replaced by Croats. This, combined with Tuđman's remarks, i. e. "Thank God my wife is not a Jew or a Serb", were distorted by Milošević's media to spark fear that any form of an independent Croatia would be a new "Ustashe state". In one instance, TV Belgrade showed Tuđman shaking hands with German Chancellor Helmut Kohl (who would be the first government leader in the world to recognise independent Croatia and Slovenia) accusing the two of plotting "a Fourth Reich". Aside from the firing of many Serbs from public sector positions, another concern among Serbs living in Croatia was the HDZ's public display of the šahovnica (Croatian checkerboard) in the Croatian coat of arms, which was associated with the fascist Ustaše regime. This was a misconception as the checkerboard had a history going back to the fifteenth century and was not identical to the one that was used in the WW2 era Independent State of Croatia. However, Tuđman's xenophobic rhetoric and attitude towards Croatian Serbs as well as his support for former Ustaše leaders did little to ease Serb fears.

Азаматтық тәртіпсіздіктер мен автономияны талап ету

1990 жылғы сәуір және мамыр айларында Словения парламенті мен Хорватия парламенті сайлауларынан кейін JNA, Тито дәуіріндегі «жалпы халықтық қорғаныс» доктринасы, онда әр республика аумақтық қорғаныс күштерін (ТО) сақтап келгені туралы мәлімдеді, енді орталықтандырылған қорғаныс жүйесімен алмастырылатынын жариялады. Республикалар қорғаныс мәселелеріндегі рөлін жоғалтады, ал олардың ТО-лары қарусыздандырылып, Белградтағы JNA штабына бағынышты болады, бірақ жаңа словениялық үкімет өздерінің ТО-ларын бақылауда ұстау үшін жылдам әрекет етті. 1990 жылдың 14 мамырында Хорватияның хорваттар көпшілік аймақтарындағы ТО қару-жарағын JNA алып тастады, бұл Хорватияның Словениядағыдай өз қару-жарағына ие болу мүмкіндігін болдырмады. Сербияның Федералды Президенттік кеңесіндегі өкілі және Слободан Милошевичтің жақын одақтасы Борисав Йович бұл әрекеттің Сербияның тілегімен жасалғанын мәлімдеді. Йовичтің айтуынша, 1990 жылдың 27 маусымында ол Югославияның қорғаныс министрі Велько Кадиевичпен кездесіп, Хорватия мен Словенияға қатысты «оларды Югославиядан күшпен шығарып тастау керектігін, жай ғана шекараны жүргізу және олар өздерінің шешімдері арқылы мұны өздеріне келтіргенін жариялау арқылы» келісті. Йовичтің айтуынша, келесі күні ол Милошевичтің келісімін алды. Дегенмен, серб-хорват мұрасын және Екінші дүниежүзілік соғыста Югославия партизаны болған Кадиевич Югославияға адал болды, Ұлы Сербияға емес; Кадиевич Словения Югославиядан кетсе, мемлекет құлайды деп сенді және осылайша ол Жовичпен Словенияда әскери жағдайды енгізу үшін ЮНА-ны қолдану туралы талқылады. Кадиевич саяси дағдарыс пен этникалық қақтығысты шетелдік үкіметтердің, әсіресе Германияның әрекеттерінен туындады деп есептеді, ол Германияға Балқанда ықпал ету аясын жүзеге асыруға мүмкіндік беру үшін Югославияны бұзуға тырысты деп айыптады. Кадиевич хорват үкіметінің Туджманды фашистік рухта деп санайды және сербтердің хорваттың «қаруланған құралымдарынан» қорғалуға құқығы бар деп санайды. Жаңа хорват үкіметі сербтердің кириллицасын мемлекеттік кеңселердегі хат-хабардан алып тастау сияқты ашықтан-ашық ұлтшылдық және сербтерге қарсы саясат жүргізді. 1990 жылдың тамызында сербтердің «егемендігі мен автономиясы» мәселесі бойынша сербтердің көпшілігі тұратын аймақтарда моноэтникалық референдум өткізілді. Бұл конституцияға енгізілген өзгерістерге қарсы әрекет болды. Хорватия үкіметі сербтер тұратын аймақтардағы полиция бөлімшелеріне қару-жарақтарын тартып алу үшін полиция күштерін жіберді. Басқа да оқиғалар арасында, жергілікті сербтер Хорватияның оңтүстік маңындағы, негізінен Книн қаласының айналасында, Далмациядағы туристік орындарға баратын жолдарды жапты. Бұл оқиға «Лог революциясы» деп аталады. Көп жылдан кейін Мартичтің соты кезінде Бабич оны Мартич алдап, «Лог революциясына» келіскенін, және ол және Хорватиядағы бүкіл соғыс Мартичтің жауапкершілігі екенін және Белградтың ұйымдастырғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемені Мартич 1991 жылы жарияланған сұхбатында растады. Бабич 1991 жылдың шілдесіне қарай Милошевич Югослав халық армиясын (ЮНА) өз бақылауына алғандығын растады. Хорватия үкіметі жолдарды блокадалауға жауап ретінде оқиға орнына тікұшақтармен арнайы полиция топтарын жіберді, бірақ оларды Югославияның әуе күштері ұшақтары ұстап алды және Загребке қайтуға мәжбүр болды. Сербтер қарағай ағаштарын кесіп тастады немесе Адриатика жағалауындағы Книн және Бенковац сияқты қалаларды оқшаулау үшін жолдарды бұғаттау үшін бульдозерлерді қолданды. 1990 жылдың 18 тамызында Сербияның Večernje novosti газетінде «екі миллионға жуық серб Хорватияға соғысуға баруға дайын» деп мәлімделген. 1990 жылы 22 желтоқсанда Хорватия парламенті жаңа конституцияны ратификациялады. Книнская Кражина аймағындағы серб ұлтшылдары хорват үкімет қызметкерлеріне қарсы қарулы іс-қимыл жасай бастады. Бүкіл аймақтағы хорват үкіметі меншігі жергілікті серб муниципалитеттері немесе жаңадан құрылған «Серб ұлттық кеңесі» арқылы үнемі бақылауға алынды. Бұл кейін Серб Крайина Республикасының (RSK) үкіметі болды. Хорватия билігі бұған келіспей, Югославия әскері ол ультиматум берілгеннен кейін алты күн өткен соң оны қайтарып алды. 1991 жылдың 12 наурызында армия басшылығы СФРЮ Президенттігімен кездесіп, оларды елдегі төтенше жағдайды жариялауға көндіруге тырысты, бұл армияға елді басқаруға мүмкіндік берді. Югославия армиясының басшысы Велько Кадиевич елдің жойылуына қатысты сөз байлаған жоспар бар екенін мәлімдеді: «Югославияны жою үшін қастандық жоспары жасалды. Бірінші кезең – азамат соғысы. Екінші кезең – шетелдік араласу. Содан кейін Югославияның барлық жерінде марионеттік режимдер құрылады». Йовичтің сөзіне сенсек, Кадиевич пен армия 1991 жылдың наурызында төңкеріс жасауды қолдады, бірақ төрт күннен кейін ойын өзгертті. Кадиевич бұл туралы «Йович өтірік айтады» деп жауап берді. Кеңесте Маркович Кадиевичке Милошевичті қамау жоспары сәтсіз аяқталғанын айтты. Қағазда, ЮНА 2000 танк және 300 әуе кемесімен (көбінесе советтік немесе жергілікті өндірісті) күшті күш болып көрінеді. Дегенмен, 1991 жылға қарай осы жабдықтың көп бөлігі 30 жылдан астам уақыттан бері қолданылмаған, себебі күштердің басым бөлігі T 54/55 танктері мен MiG 21 ұшақтарынан тұрды. Дегенмен, ЮНА 300-ге жуық M 84 танктарын (советтік T 72-нің югославиялық нұсқасы) және Soko G 4 Super Galeb және Soko J 22 Orao сияқты жер шабуылдық ұшақтардың айтарлықтай паркін пайдаланды, олардың қаруларына AGM 65 Maverick басқарылатын зымырандары кірді. Керісінше, көбінесе AT 5 сияқты арзан, бірақ жаңа танкқа қарсы зымырандар мен SA 14 сияқты зениттік зымырандар көптеп таралған және олар одан да жетілген қару-жарақтарды жоюға арналған. Соғысқа дейін ЮНА 169 000 әскерге ие болды, оның ішінде 70 000 кәсіби офицерлер бар еді. Словениядағы шайқастар көптеген дезертирлерге әкелді, ал армия серб резервілік әскерін жұмылдыруға жауап берді. Шамамен 100 000 адам қарулы күшке шақырудан жалтарды, ал жаңа сарбаздар тиімді күш емес еді. ЮНА бассыз жасақтарға сүйенді. Ақ бұрқұттар, серб гвардиясы, Душан Сильни және серб еріктілер гвардиясы сияқты парашюттік бөлімдер, хорват және басқа да серб емес азаматтарға қарсы көптеген қырғындар жасады, Югослав және серб күштері тарапынан көбірек қолданылды. 1992 жылы ЮНА күштерінің шегінуімен ЮНА бөлімдері Серб Крайина армиясы ретінде қайта ұйымдастырылды, ол ЮНА ұйымының тікелей мұрагері болды, жақсартулар болған жоқ. Екі халықтың саны Югославия халқының 38,8% құраса да, ЮНА офицерлері мен сержанттарының 70% сербтер немесе черногорлықтар болды. 1991 жылдың шілдесінде ЮНА-ға «Хорватия мен Словениядан армиядан толығымен құтылуға» нұсқау берілді, олардың көпшілігі бұрыннан дезертирлік жасаған. 1991 жылдың тамызында Хорватия армиясының 20 бригададан азырақ болды. Қазан айында жалпы жұмылдыру институцияландырылғаннан кейін жыл соңына қарай армияның саны 60 бригада мен 37 тәуелсіз батальонға дейін өсті. Қыркүйектен желтоқсанға дейін ЮНА казармаларын басып алу хорваттардың жабдық тапшылығын жеңілдетті. 1995 жылға қарай күштер арасалмағы айтарлықтай өзгерді. Хорватия мен Босния және Герцеговинадағы серб күштері шамамен 130 000 әскерді ұстай алды; Хорватия армиясы, Хорватия қорғаныс кеңесі (HVO) және Босния және Герцеговина Республикасы армиясы 250 000 сарбаз бен 570 танктан тұратын біріктірілген күштерді ұстай алды.

Immediately after the Slovenian parliamentary election and the Croatian parliamentary election in April and May 1990, the JNA announced that the Tito era doctrine of "general people's defense", in which each republic maintained a Territorial defense force (TO), would henceforth be replaced by a centrally directed system of defense. The republics would lose their role in defense matters, and their TOs would be disarmed and subordinated to JNA headquarters in Belgrade, but the new Slovenian government acted quickly to retain control over their TO. On 14 May 1990, the weapons of the TO of Croatia, in Croat majority regions, were taken away by the JNA, preventing the possibility of Croatia having its own weapons as was done in Slovenia. Borisav Jović, Serbia's representative in the Federal Presidency and a close ally of Slobodan Milošević, claimed that this action came at the behest of Serbia. According to Jović, on 27 June 1990 he and Veljko Kadijević, the Yugoslav Defence Minister, met and agreed that they should, regarding Croatia and Slovenia, "expel them forcibly from Yugoslavia, by simply drawing borders and declaring that they have brought this upon themselves through their decisions". According to Jović, the next day he obtained the agreement of Milošević. However, Kadijević, of mixed Serb Croat heritage and a Yugoslav Partisan in World War II, was loyal to Yugoslavia and not a Greater Serbia; Kadijević believed that if Slovenia left Yugoslavia the state would collapse and thus he discussed with Jović about possibly using the JNA to impose martial law in Slovenia to prevent this potential collapse and was willing to wage war with the secessionist republics to prevent their secession. Kadijević considered the political crisis and ethnic conflict to have been caused by the actions of foreign governments, particularly Germany, which he accused of seeking to break up Yugoslavia to allow Germany to exercise a sphere of influence in the Balkans. Kadijević regarded the Croatian government of Tuđman to be a fascist inspired and that Serbs had the right to be protected from Croatian "armed formations". The new Croatian government implemented policies that were seen as openly nationalistic and anti Serbian in nature, such as the removal of the Serbian Cyrillic script from correspondence in public offices. In August 1990, an unrecognized mono ethnic referendum was held in regions with a substantial Serb population which would later become known as the Republic of Serbian Krajina (RSK) (bordering western Bosnia and Herzegovina) on the question of Serb "sovereignty and autonomy" in Croatia. This was an attempt to counter changes made to the constitution. The Croatian government sent police forces to police stations in Serb populated areas to seize their weapons. Among other incidents, local Serbs from the southern hinterlands of Croatia, mostly around the city of Knin, blocked roads to tourist destinations in Dalmatia. This incident is known as the "Log Revolution". Years later, during Martić's trial, Babić claimed he was tricked by Martić into agreeing to the Log Revolution, and that it and the entire war in Croatia was Martić's responsibility, and had been orchestrated by Belgrade. The statement was corroborated by Martić in an interview published in 1991. Babić confirmed that by July 1991 Milošević had taken over control of the Yugoslav People's Army (JNA). The Croatian government responded to the blockade of roads by sending special police teams in helicopters to the scene, but were intercepted by SFR Yugoslav Air Force fighter jets and forced to turn back to Zagreb. The Serbs felled pine trees or used bulldozers to block roads to seal off towns like Knin and Benkovac near the Adriatic coast. On 18 August 1990, the Serbian newspaper Večernje novosti claimed "almost two million Serbs were ready to go to Croatia to fight". On 22 December 1990, the Parliament of Croatia ratified the new constitution, Serb nationalists in the Kninska Krajina region began taking armed action against Croatian government officials. Croatian government property throughout the region was increasingly controlled by local Serb municipalities or the newly established "Serbian National Council". This would later become the government of the breakaway Republic of Serbian Krajina (RSK). Croatian authorities refused to comply, and the Yugoslav army withdrew the ultimatum six days after it was issued. On 12 March 1991, the leadership of the Army met with the Presidency of the SFRY in an attempt to convince them to declare a state of emergency which would allow for the army to take control of the country. Yugoslav army chief Veljko Kadijević declared that there was a conspiracy to destroy the country, saying:
An insidious plan has been drawn up to destroy Yugoslavia. Stage one is civil war. Stage two is foreign intervention. Then puppet regimes will be set up throughout Yugoslavia.|Veljko Kadijević, 12 March 1991. Jović claims that Kadijević and the Army in March 1991 supported a coup d'état as a way out of the crisis but then changed their minds four days later. Kadijević's response to this was that "Jović is lying". During the meeting Marković responded to Kadijević by saying that the plan failed to arrest Milošević. On paper, the JNA seemed a powerful force, with 2,000 tanks and 300 jet aircraft (mainly Soviet or locally produced). However, by 1991, the majority of this equipment was 30 years old, as the force consisted primarily of T 54/55 tanks and MiG 21 aircraft. Still, the JNA operated around 300 M 84 tanks (a Yugoslav version of the Soviet T 72) and a sizable fleet of ground attack aircraft, such as the Soko G 4 Super Galeb and the Soko J 22 Orao, whose armament included AGM 65 Maverick guided missiles. By contrast, more modern cheap anti tank missiles (like the AT 5) and anti aircraft missiles (like the SA 14) were abundant and were designed to destroy much more advanced weaponry. Before the war the JNA had 169,000 regular troops, including 70,000 professional officers. The fighting in Slovenia brought about a great number of desertions, and the army responded by mobilizing Serbian reserve troops. Approximately 100,000 evaded the draft, and the new conscripts proved an ineffective fighting force. The JNA resorted to reliance on irregular militias. Paramilitary units like the White Eagles, Serbian Guard, Dušan Silni, and Serb Volunteer Guard, which committed a number of massacres against Croat and other non Serbs civilians, were increasingly used by the Yugoslav and Serb forces. With the retreat of the JNA forces in 1992, JNA units were reorganized as the Army of Serb Krajina, which was a direct heir to the JNA organization, with little improvement. Even though the two peoples combined comprised 38.8% of the population of Yugoslavia, 70% of all JNA officers and non commissioned officers were either Serbs or Montenegrins. In July 1991, the JNA was instructed to "completely eliminate Croats and Slovenes from the army", most of whom had already begun to desert en masse. In August 1991, the Croatian Army had fewer than 20 brigades. After general mobilization was instituted in October, the size of the army grew to 60 brigades and 37 independent battalions by the end of the year. The seizure of the JNA's barracks between September and December helped to alleviate the Croatians' equipment shortage. By 1995, the balance of power had shifted significantly. Serb forces in Croatia and Bosnia and Herzegovina were capable of fielding an estimated 130,000 troops; the Croatian Army, Croatian Defence Council (HVO), and the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina could field a combined force of 250,000 soldiers and 570 tanks.

Бірінші қарулы оқиғалар

Ұлттар аралық антагонизм екі тараптың да пропаганда машиналарын қоздырған түрлі оқиғалардың нәтижесінде күшейді. Өзінің Югославия Халықаралық Трибуналы алдындағы куәлігінде Кражинаның жетекші тұлғаларының бірі Милан Мартич серб тарапының бірінші болып күш қолданғанын мәлімдеді. Конфликт сербтер көп тұратын аймақтарда қарулы қақтығыстарға ұласты. Сербтер наурыз айының басында Пакрактағы хорват полиция бөлімшелеріне шабуыл жасады, ал Йосип Йович 1991 жылдың наурыз айының соңында Плитвице көлдеріндегі оқиға кезінде серб күштерінің соғыс әрекеттері барысында өлтірілген алғашқы полиция қызметкері ретінде кеңінен танылды. 1991 жылдың наурыз және сәуір айларында Хорватиядағы сербтер осы аумақтан бөлінуге қадамдар жасады. Бұл қадамның жергілікті деңгейде туындаған себептері мен Милошевич басқаратын серб үкіметінің араласу деңгейі күмәндану тудырады. Дегенмен, Кражина автономиялық аймағы жарияланды, ол серб халқы көп тұратын Хорватияның кез келген аумағынан құралды. Хорватия үкіметі бұл әрекетті бүлік деп бағалады. «Ағаш революциясының» басынан бастап 1991 жылдың сәуір айының соңына дейін жарылғыш құрылғыларды қолданумен байланысты шамамен 200 оқиға және хорват полициясына 89 шабуыл тіркелді. Осы кезеңдегі маңызды қақтығыстардың ішінде Киевоның қоршауы болды, онда Киево ауылында мыңнан астам адам қоршауға алынды, сондай-ақ Борово Селодағы оқиға, онда хорват полицейлері шығыс Славониядағы Борово ауылында серб жауынгерлерімен қақтығысып, он екі адам қаза тапты. Шығыс Славония ауылдарында зорлық-зомбылық күшейді: Товарникте 2 мамырда серб жарымәскерилері хорват полицейін өлтірді, ал Сотинде 5 мамырда серб азаматы серб және хорват жарымәскерилері арасындағы атыс кезінде қаза тапты. Екі күннен кейін мәселе бойынша қайта дауыс беру әрекеті сәтсіз аяқталды. Югославияның сол кездегі премьер-министрі Анте Маркович президенттік өкілеттіктерге ие болатын комиссия құруды ұсынды. Комиссия мүшелерінің кімдерден тұратыны, қорғаныс министрі Велько Кадиевичтен басқа, және JNA бас қолбасшысы лауазымын кім атқаратыны әзірге белгісіз болды. Хорватия бұл қадамды конституцияға қайшы деп тез бағалады. Дағдарыс алты апталық тоқыраудан кейін шешілді, және Месич президент сайланды – ондаған жылдар бойы Югославияның мемлекет басшысы болған алғашқы коммунист емес тұлға. Осы кезеңде федералды армия, JNA және жергілікті аумақтық қорғаныс күштері Милошевич бақылауындағы федералды билік органдарымен басқарыла берді. Хельсинки тобы серб Кражина билігінің хорват шенеуніктерімен келісімге келуге дайын сербтерді өлімге жібергенін хабарлады. Серб жергілікті билігі бойкотқа шақырды, оған хорват сербтері көбінесе қолдау көрсетті. Референдумда дауыс берудің 94% қолдауға ие болды. 1991 жылдың 28 мамырында жаңадан құрылған хорват әскери бөлімдері Загребтегі «Краньчевичева» стадионында әскери шеру өткізді. Хорватия парламенті 1991 жылдың 25 маусымында Хорватияның тәуелсіздігін жариялады және Югославиямен байланысын үзіп жіберді. Хорватия парламентінің шешімі парламенттің солшыл депутатары тарапынан ішінара бойкотталды. Еуропалық қауымдастық және Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық конференциясы Хорватия билігін бұл шешімге үш айлық мораторий енгізуге шақырды. Югославия үкіметі Хорватия мен Словенияның тәуелсіздік жариялауына жауап ретінде Югославияның премьер-министрі Анте Маркович бұл жариялауларды заңсыз және Югославия Конституциясына қайшы деп мәлімдеді, сондай-ақ Югославияның тұтастығын сақтау үшін JNA-ның әрекеттерін қолдады. 1991 жылдың маусым және шілде айларында Словениядағы қысқа мерзімді қарулы қақтығыс тез аяқталды, бұл Словения халқының этникалық біртектілігімен байланысты болды. Хорватия үш айға тәуелсіздік жариялауын тоқтата тұруды көздейтін Бриони келісімін қабылдады, бұл жағдайды біршама жеңілдетті.

Ethnic hatred grew as various incidents fueled the propaganda machines on both sides. During his testimony before the ICTY, one of the top Krajina leaders, Milan Martić, stated that the Serb side started using force first. The conflict escalated into armed incidents in the majority Serb populated areas. The Serbs attacked Croatian police units in Pakrac in early March, while one Josip Jović is widely reported as the first police officer killed by Serb forces as part of the war, during the Plitvice Lakes incident in late March 1991. In March and April 1991, Serbs in Croatia began to make moves to secede from that territory. It is a matter of debate to what extent this move was locally motivated and to what degree the Milošević led Serbian government was involved. In any event, the SAO Krajina was declared, which consisted of any Croatian territory with a substantial Serb population. The Croatian government viewed this move as a rebellion. From the beginning of the Log Revolution and the end of April 1991, nearly 200 incidents involving the use of explosive devices and 89 attacks on the Croatian police were recorded. Significant clashes from this period included the siege of Kijevo, where over a thousand people were besieged in the inner Dalmatian village of Kijevo, and the Borovo Selo killings, where Croatian policemen engaged Serb paramilitaries in the eastern Slavonian village of Borovo and suffered twelve casualties. Violence gripped eastern Slavonian villages: in Tovarnik, a Croat policeman was killed by Serb paramilitaries on 2 May, while in Sotin, a Serb civilian was killed on 5 May when he was caught in a crossfire between Serb and Croat paramilitaries. Two days later, a repeated attempt to vote on the issue failed. Ante Marković, prime minister of Yugoslavia at the time, proposed appointing a panel which would wield presidential powers. It was not immediately clear who the panel members would be, apart from defense minister Veljko Kadijević, nor who would fill position of JNA commander in chief. The move was quickly rejected by Croatia as unconstitutional. The crisis was resolved after a six week stalemate, and Mesić was elected president — the first non communist to become Yugoslav head of state in decades. Throughout this period, the federal army, the JNA, and the local Territorial Defense Forces continued to be led by federal authorities controlled by Milošević. Helsinki Watch reported that Serb Krajina authorities executed Serbs who were willing to reach an accommodation with Croat officials. Serb local authorities issued calls for a boycott, which were largely followed by Croatian Serbs. The referendum passed with 94% in favor. The newly constituted Croatian military units held a military parade and review at Stadion Kranjčevićeva in Zagreb on 28 May 1991. The parliament of Croatia declared Croatia's independence and dissolved its association with Yugoslavia on 25 June 1991. The Croatian parliament's decision was partially boycotted by left wing parliament deputies. The European Community and the Conference on Security and Cooperation in Europe urged Croatian authorities to place a three month moratorium on the decision. The government of Yugoslavia responded to the declarations of independence of Croatia and Slovenia with Yugoslav Prime Minister Ante Marković declaring the secessions to be illegal and contrary to the Constitution of Yugoslavia, and supported the JNA taking action to secure the integral unity of Yugoslavia. In June and July 1991, the short armed conflict in Slovenia came to a speedy end, partly because of the ethnic homogeneity of the population of Slovenia. Croatia agreed to the Brioni Agreement that involved freezing its independence declaration for three months, which eased tensions a little.

Дау-жанжалдың күшейуі

Шілдеде Югославияның қалған бөлігін сақтап қалуға тырысып, JNA күштері негізінен хорваттар тұратын аймақтарға қарсы операциялар жүргізді. Шілдеде сербтер басқарған Аумақтық қорғаныс күштері 91-ші жағалау операциясы аясында Далмация жағалауындағы аймақтарға шабуылды бастады. Албаниялықтар мен македониялықтар JNA қатарынан заңды түрде босанудың немесе Македонияда әскери міндетін өтеудің жолын іздеді; бұл әрекеттер Хорватияда немесе оның жанындағы JNA әскерлерінің этникалық құрамын одан әрі біркелкілендірді. Хорватия тәуелсіздігін жариялағаннан кейін бір ай өткен соң, Югослав армиясы және басқа серб күштері Хорватия аумағының үштен бір бөлігінен астам бөлігін, көбінесе серб халқы көп шоғырланған аймақтарды бақылады. JNA әскери стратегиясының бір бөлігі ауқымды оқ жаудырудан тұрды, кейде азаматтық адамдардың болуына қарамастан. Соғыс барысында Дубровник, Госпич, Шибеник, Задар, Карловац, Сисак, Славонски Брод, Осиек, Винковци және Вуковар қалалары Югослав күштерінің шабуылына ұшырады. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) қару-жараққа эмбарго салды; бұл JNA қолдаған серб күштеріне елеулі әсер етпеді, себебі олардың JNA арсеналына қол жеткізімі бар еді, бірақ жаңадан құрылған хорват армиясы үшін үлкен қиындықтар тудырды. Хорватия үкіметі шекара арқылы қару-жарақ контрабандасын ұйымдастырды. 14 қарашада Далмация порттарына теңіз блокадасын азаматтық кемелер бұзды. Бұл қақтығыс Дальмация бұғаздары шайқасында жеңіске жетті, онда Хорватияның жағалау және аралдық артиллериясы бірнеше Югослав теңіз кемелерін зақымдады, батырды немесе жаулап алды, соның ішінде Мукос ПЧ 176, кейіннен ПБ 62 Шолта деп қайта аталды. Шайқастан кейін Югославтың теңіз операциялары Оңтүстік Адриатикамен шектелді. Хорват күштері желтоқсанның екінші жартысында, соның ішінде "Оркан-91" операциясы аясында одан әрі ілгеріледі. "Оркан-91" операциясы барысында хорват армиясы шамамен аумақты қайта басып алды. 19 желтоқсанда, шайқас күшейген кезде, Хорватия батыс елдерінен (Исландиядан) алғашқы дипломатиялық мойындауын алды, ал Кражинадағы серб автономиялық облыстары мен Батыс Славония өздерін Серб Кражина Республикасы деп жариялады. Төрт күннен кейін Германия Хорватияның тәуелсіздігін мойындады. 1991 жылдың 26 желтоқсанында сербтер басымдық ететін федералды президенттік, соғыс кезінде Хорватиядан басып алынған аумақты қосатын кіші Югославия құру жоспарларын жариялады. Алайда, 1991 жылдың 21 желтоқсанында соғыс барысында алғаш рет Истрия шабуылға ұшырады. Серб күштері Пореч пен Ровинь қалалары арасындағы жарты аралдың оңтүстік-батысында орналасқан Врсар қаласының жанындағы әуежайға екі МиГ-21 және екі Галеб Г-2 ұшағымен шабуыл жасады. Содан кейін Югослав ұшақтары Врсардың Крленка әуежайын қарша болып бомбалады, нәтижесінде екі адам қаза тапты. Шетелдік дипломаттардың араласуымен атысты тоқтату туралы келісімдер жиі қол қойылып, жиі бұзылды. Хорватия көп аумақты жоғалтты, бірақ 1991 жылдың 31 желтоқсанына дейін Хорватия армиясын алғашқы атысты тоқтату кезіндегі жеті бригададан 60 бригадаға және 37 тәуелсіз батальонға дейін кеңейтті. Югославия бойынша бейбітшілік конференциясының төрелік комиссиясы, сондай-ақ Бадинтер төрелік комитеті деп аталатын комиссия, Югославия жөніндегі конференцияға құқықтық кеңес беру үшін 1991 жылдың 27 тамызында Еуропалық экономикалық қауымдастық (ЕЭҚ) Министрлер Кеңесімен құрылды. Комиссияның бес мүшесі ЕЭҚ Конституциялық соттарының төрағаларынан тұрды. 1991 жылдың қараша айының соңынан бастап комитет он пікір білдірді. Комиссия, басқалармен қатар, Югославия СФР-і тарап келе жатқанын және Югославия республикаларының ішкі шекаралары еркін келісім болмаса өзгертілмейтінін мәлімдеді. Хорватияның соғысқа дейінгі шекараларын сақтауына ықпал еткен факторлар 1971 жылғы Югославия Федеративтік Конституциясының түзетулері және 1974 жылғы Югославия Федеративтік Конституциясы болды. 1971 жылғы түзетулер федеративтік бірліктердің егемендік құқықтарды жүзеге асыратынын және федерацияның конституциямен оған арнайы берілген билікке ғана ие екенін енгізді. 1974 жылғы Конституция 1971 жылы енгізілген принциптерді бекітіп, күшейтті. Шекаралар 1947 жылы демаркация комиссиясымен, 1943 және 1945 жылдары Югославияның федеративтік ұйымына қатысты AVNOJ шешімдеріне сәйкес анықталды.

In July, in an attempt to salvage what remained of Yugoslavia, JNA forces were involved in operations against predominantly Croat areas. In July the Serb led Territorial Defence Forces started their advance on Dalmatian coastal areas in Operation Coast 91. Albanians and Macedonians started to search for a way to legally leave the JNA or serve their conscription term in Macedonia; these moves further homogenized the ethnic composition of JNA troops in or near Croatia. One month after Croatia declared its independence, the Yugoslav army and other Serb forces held something less than one third of the Croatian territory, mostly in areas with a predominantly ethnic Serb population. The JNA military strategy partly consisted of extensive shelling, at times irrespective of the presence of civilians. As the war progressed, the cities of Dubrovnik, Gospić, Šibenik, Zadar, Karlovac, Sisak, Slavonski Brod, Osijek, Vinkovci, and Vukovar all came under attack by Yugoslav forces. The United Nations (UN) imposed a weapons embargo; this did not affect JNA backed Serb forces significantly, as they had the JNA arsenal at their disposal, but it caused serious trouble for the newly formed Croatian army. The Croatian government started smuggling weapons over its borders. On 14 November, the Navy blockade of Dalmatian ports was challenged by civilian ships. The confrontation culminated in the Battle of the Dalmatian channels, when Croatian coastal and island based artillery damaged, sank, or captured a number of Yugoslav navy vessels, including Mukos PČ 176, later rechristened PB 62 Šolta. After the battle, the Yugoslav naval operations were effectively limited to the southern Adriatic. Croatian forces made further advances in the second half of December, including Operation Orkan 91. In the course of Orkan '91, the Croatian army recaptured approximately of territory. On December 19, as the intensity of the fighting increased, Croatia won its first diplomatic recognition by a western nation—Iceland—while the Serbian Autonomous Oblasts in Krajina and western Slavonia officially declared themselves the Republic of Serbian Krajina. Four days later, Germany recognized Croatian independence. On December 26, 1991, the Serb dominated federal presidency announced plans for a smaller Yugoslavia that could include the territory captured from Croatia during the war. However, on December 21, 1991 for the first time in the war Istria was under attack. The Serbian Forces attacked the airport near the city of Vrsar, situated in the south western of the peninsula between the city of Poreč and Rovinj, with two MiG 21 and two Galeb G 2. Afterwards, Yugoslav airplanes carpet bombed Vrsar's Crljenka airport, resulting in two deaths. Mediated by foreign diplomats, ceasefires were frequently signed and frequently broken. Croatia lost much territory, but expanded the Croatian Army from the seven brigades it had at the time of the first ceasefire to 60 brigades and 37 independent battalions by December 31, 1991. The Arbitration Commission of the Peace Conference on Yugoslavia, also referred to as Badinter Arbitration Committee, was set up by the Council of Ministers of the European Economic Community (EEC) on August 27, 1991, to provide the Conference on Yugoslavia with legal advice. The five member Commission consisted of presidents of Constitutional Courts in the EEC. Starting in late November 1991, the committee rendered ten opinions. The Commission stated, among other things, that SFR Yugoslavia was in the process of dissolution and that the internal boundaries of Yugoslav republics may not be altered unless freely agreed upon. Factors in favour of Croatia's preservation of its pre war borders were the Yugoslav Federal Constitution Amendments of 1971, and the Yugoslav Federal Constitution of 1974. The 1971 amendments introduced a concept that sovereign rights were exercised by the federal units, and that the federation had only the authority specifically transferred to it by the constitution. The 1974 Constitution confirmed and strengthened the principles introduced in 1971. The borders had been defined by demarcation commissions in 1947, pursuant to decisions of AVNOJ in 1943 and 1945 regarding the federal organization of Yugoslavia.

1992 жыл: атысты тоқтату

1992 жылдың 2 қаңтарында БҰҰ демеушілігімен жаңа, соңғы алты айда он бесінші атысты тоқтату келісімі жасалды және ол келесі күні күшіне енді. Аймақтың мөлшері Дубровникке жақын орналасқан тағы бір оккупацияланған аумақты қамтыған жоқ, себебі ол аймақ РСК-ның құрамына жатпады. Сәтсіз атысты тоқтату келісімдерінің тізбегін аяқтаған БҰҰ, келісімді бақылау және сақтау үшін серб бақылауындағы Хорватияға Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғау күштерін (UNPROFOR) орналастырды. UNPROFOR ресми түрде 1992 жылдың 21 ақпанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 743 қаулысымен құрылды. Соғысқан тараптар көбінесе бекініске көшті, ал Югослав Халық Армиясы (JNA) көп ұзамай Хорватиядан Босния және Герцеговинаға шегінді, онда жаңа қақтығыс күтілуде. UNPROFOR бейбітшілік сақтаушыларының қатысуына қарамастан, оккупацияланған аумақтарда қалған серб емес азаматтық халықты қуу жалғасты, ал кейбір жағдайларда БҰҰ әскерлері дерлік қылмысқа қатысушы ретінде тіркелді. Югослав Халық Армиясы Хорватиядағы соғыс кезінде мыңдаған тұтқынға алды және оларды Сербия, Босния және Герцеговина, сондай-ақ Черногориядағы лагерьлерге қамады. Хорват күштері де бірқатар серб тұтқындарын ұстады, екі тарап бірнеше тұтқын алмасуға келісті; көптеген тұтқындар 1992 жылдың соңына дейін босатылды. Белгілі түрмелерге Сербиядағы Сремска Митровица, Стажицево және Бегежчи лагерьлері, ал Черногориядағы Моринь лагері кірді. Хорватиядағы қарулы қақтығыс үзіліс-үзіліспен, бірақ азайған көлемде жалғасты. Хорват күштері Дубровник пен басқа хорват қалаларын (Шибеник, Задар және Госпич) Кражина күштерінен азат ету үшін бірнеше шағын операциялар жүргізді. Оқиғаларға 1992 жылдың 21-22 маусымында Мильевци үстіртіндегі (Крка мен Дрниш арасындағы) оқиға, 1992 жылдың 22 мамырында Бибинье мен Задардың жанындағы Криж төбесіндегі «Ягуар» операциясы, сондай-ақ Дубровник аймағындағы бірқатар әскери шаралар кірді: 1992 жылдың 1-13 шілдесінде Конавледегі «Тигр» операциясы, 1992 жылдың 20-24 қыркүйегінде Конавледе және 1992 жылдың 22-25 қыркүйегінде Влаштицадағы операциялар. Дубровник маңындағы шайқастардан кейін 1992 жылдың 30 қыркүйегі мен 20 қазаны аралығында JNA Конавледен шығарылды. Котор шығанағына кіретін жолды қорғаған Превлака түбегі демилитаризацияланды және UNPROFOR-ға берілді, ал Конавледің қалған бөлігі Хорватия билігіне қайтарылды.

A new UN sponsored ceasefire, the fifteenth in just six months, was agreed on January 2, 1992, and came into force the next day. The area size did not encompass another of occupied territory near Dubrovnik, as that area was not considered part of the RSK. Ending the series of unsuccessful ceasefires, the UN deployed a protection force in Serbian held Croatia—the United Nations Protection Force (UNPROFOR)—to supervise and maintain the agreement. The UNPROFOR was officially created by UN Security Council Resolution 743 on February 21, 1992. The warring parties mostly moved to entrenched positions, and the JNA soon retreated from Croatia into Bosnia and Herzegovina, where a new conflict was anticipated. Expulsions of the non Serb civilian population remaining in the occupied territories continued despite the presence of the UNPROFOR peacekeeping troops, and in some cases, with UN troops being virtually enlisted as accomplices. The Yugoslav People's Army took thousands of prisoners during the war in Croatia, and interned them in camps in Serbia, Bosnia and Herzegovina, and Montenegro. The Croatian forces also captured some Serbian prisoners, and the two sides agreed to several prisoner exchanges; most prisoners were freed by the end of 1992. Some infamous prisons included the Sremska Mitrovica camp, the Stajićevo camp, and the Begejci camp in Serbia, and the Morinj camp in Montenegro. Armed conflict in Croatia continued intermittently on a smaller scale. There were several smaller operations undertaken by Croatian forces to relieve the siege of Dubrovnik, and other Croatian cities (Šibenik, Zadar and Gospić) from Krajina forces. Battles included the Miljevci plateau incident (between Krka and Drniš), on June 21–22, 1992, Operation Jaguar at Križ Hill near Bibinje and Zadar, on May 22, 1992, and a series of military actions in the Dubrovnik hinterland: Operation Tigar, on 1–13 July 1992, in Konavle, on 20–24 September 1992, and at Vlaštica on September 22–25, 1992. Combat near Dubrovnik was followed by the withdrawal of JNA from Konavle, between September 30 and October 20, 1992. The Prevlaka peninsula guarding entrance to the Bay of Kotor was demilitarized and turned over to the UNPROFOR, while the remainder of Konavle was restored to the Croatian authorities.

1993 ж. Хорватияның әскери жетістіктері

1993 жылдың басында шайқастар қайта жанданды, себебі Хорватия армиясы 22 қаңтарда Задар аймағында Масленица операциясын бастады. Шабуылдың мақсаты сол аймақтағы стратегиялық жағдайды жақсарту болды, ол қала әуежайы мен Масленица көпіріне бағытталды – 1991 жылдың қыркүйегінде көпір аймағы басып алынғанға дейін Загреб пен Задар қаласы арасындағы құрлықтағы жалғыз байланыс. Шабуыл өзінің мақсатына жетіп, сәтті аяқталды, бірақ салыстырмалы түрде шектеулі операция аймағында 114 хорват және 490 серб сарбазы қаза тапты. Масленица операциясы жүріп жатқанда, хорват күштері серб позицияларына шығыс бағытында шабуыл жасады. Олар Перуча су электр стансасына қарай жылжып, 1993 жылдың 28 қаңтарында, серб жасақтары стансаны қорғап тұрған БҰҰ бейбітшілік сақшыларын қуғаннан кейін басып алды. БҰҰ күштері 1992 жылдың жазынан бері сол жерде болды. Олар сербтердің стансаның жеті бөлігіне 35-37 тонна жарылғыш заттарды орналастырғанын анықтады, оларды алып тастау мүмкін емес еді; зарядтар өз орнында қалды. Шегінетін серб күштері бөгеттің ішінде 5 тонна жарылғыш зарядты жарып, оның құлауына және төменгі аймақты су басуына әрекет етті. Апатты алдын алу үшін сол кездегі лейтенант, британдық Корольдік теңіз жаяу әскерінің полковнигі Марк Николас Грей, БҰҰ әскери бақылаушысы, өкілеттігінен тыс әрекет еткені үшін жазалану қаупіне қарамастан, бөгет жарылғанға дейін су қоймасының деңгейін төмендетті. Оның әрекеті 20 000 адамның өмірін сақтап қалды, әйтпесе олар суға батып немесе үйсіз қалар еді. Медак қалта операциясы 9-17 қыркүйек аралығында Госпичтің оңтүстігіндегі шығыңқы жерде өтті. Хорват армиясы шабуылды серб артиллериясының жақын маңдағы Госпичті атқылауын тоқтату үшін жүргізді. Операция артиллериялық қауіпті жою мақсатына жетті, себебі хорват әскері шығыңқы жерді басып алды, бірақ ол соғыс қылмыстарымен дағыды. Кейіннен ХТҚ хорват офицерлерін соғыс қылмыстары үшін айыптады. Халықаралық қысымның нәтижесінде операция тоқтатылды және хорват әскерлері 9 қыркүйекке дейін басып алған позицияларына қайтаруға келісімге келді, ал БҰҰ әскерлері шығыңқы жерді жеке басып алуға тиіс болды. Осыдан кейін болған оқиғалар әлі де даулы болып қалуда, себебі Канада билігі хорват армиясы 27 қаза болғаннан кейін кері шегінгенге дейін Канадалық Патриция ханшайымының Канадалық жеңіл жаяу әскерімен ара-тұра шайқасқандығын хабарлады. Хорватия қорғаныс министрлігі мен БҰҰ офицерлерінің Адеми-Норак ісі кезінде берген куәліктері шайқас болмағанын жоққа шығарды. + Серб Крайина Республикасының этникалық құрамы (1991–1993) Этностық топ 1991 1993 Сербтер 245 800 (52,3%) 398 900 (92%) Хорваттар 168 026 (35,8%) 30 300 (7%) Басқалар 55 895 (11,9%) 4 395 (1%) Барлығы 469 721 433 595 1993 жылдың 18 ақпанында Хорватия билігі Батыс Славониядағы жергілікті серб көшбасшыларымен Дарувар келісіміне қол қойды. Құпия келісімнің мақсаты – майдан шебіне жақын жердегі тұрғындардың өмірін қалыпқа келтіру. Алайда, Книн билігі бұл туралы біліп, серб көшбасшыларын тұтқындады. 1993 жылдың маусым айында сербтер Кражина аумағын Серб Республикасымен біріктіру туралы референдумда дауыс беруді бастады. Бұл ниеттерге 1993 жылдың қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰҚ) 871 қарары қарсы шықты, ол БҰҰҚ алғаш рет Біріккен Ұлттар Ұйымының қорғалатын аймақтары, яғни РСК иеленген аймақтар, Хорватия Республикасының ажырамас бөлігі екенін растады. 1992 және 1993 жылдары шамамен 225 000 хорват, сондай-ақ Босния мен Герцеговина және Сербиядан келген босқындар Хорватияға қоныстанды. Хорват еріктілері мен кейбір әскери қызметшілері Босния мен Герцеговинадағы соғысқа қатысты. 1992 жылдың қыркүйегінде Хорватия Босния мен Герцеговинадан 335 985 босқынды қабылдады, олардың көпшілігі босниялық азаматтар болды (жауынгерлік жастағы ер адамдарды қоспағанда). Босқындардың көптігі Хорватия экономикасы мен инфрақұрылымына елеулі салмақ түсірді. 1993 жылдың 8 қарашасында Хорватиядағы АҚШ елшісі Питер Галбрейт Хорватиядағы мұсылман босқындарының санын дұрыс бағалауға тырысты. Оның айтуынша, бұл жағдай АҚШ-тың 30 миллион босқынды қабылдауына тең.

Fighting was renewed at the beginning of 1993, as the Croatian army launched Operation Maslenica, an offensive operation in the Zadar area on January 22. The objective of the attack was to improve the strategic situation in that area, as it targeted the city airport and the Maslenica Bridge, the last entirely overland link between Zagreb and the city of Zadar until the bridge area was captured in September 1991. The attack proved successful as it met its declared objectives, but at a high cost, as 114 Croat and 490 Serb soldiers were killed in a relatively limited theater of operations. While Operation Maslenica was in progress, Croatian forces attacked Serb positions to the east. They advanced towards the Peruća Hydroelectric Dam and captured it by January 28, 1993, shortly after Serb militiamen chased away the UN peacekeepers protecting the dam. UN forces had been present at the site since the summer of 1992. They discovered that the Serbs had planted 35 to 37 tons of explosives spread over seven different sites on the dam in a way that prevented the explosives' removal; the charges were left in place. Retreating Serb forces detonated three of explosive charges totaling 5 tons within the high dam in an attempt to cause it to fail and flood the area downstream. The disaster was prevented by Mark Nicholas Gray, a colonel in the British Royal Marines, a lieutenant at the time, who was a UN military observer at the site. He risked being disciplined for acting beyond his authority by lowering the reservoir level, which held of water, before the dam was blown up. His action saved the lives of 20,000 people who would otherwise have drowned or become homeless. Operation Medak Pocket took place in a salient south of Gospić, from September 9–17. The offensive was undertaken by the Croatian army to stop Serbian artillery in the area from shelling nearby Gospić. The operation met its stated objective of removing the artillery threat, as Croatian troops overran the salient, but it was marred by war crimes. The ICTY later indicted Croatian officers for war crimes. The operation was halted amid international pressure, and an agreement was reached that the Croatian troops were to withdraw to positions held prior to September 9, while UN troops were to occupy the salient alone. The events that followed remain controversial, as Canadian authorities reported that the Croatian army intermittently fought against the advancing Canadian Princess Patricia's Canadian Light Infantry before finally retreating after sustaining 27 fatalities. The Croatian ministry of defense and UN officer's testimonies given during the Ademi Norac trial deny that the battle occurred. + Ethnic make up of the Republic of Serbian Krajina (1991–1993) Ethnic group 1991 1993 Serbs 245,800 (52.3%) 398,900 (92%) Croats 168,026 (35.8%) 30,300 (7%) Others 55,895 (11.9%) 4,395 (1%) Total 469,721 433,595

On February 18, 1993, Croatian authorities signed the Daruvar Agreement with local Serb leaders in Western Slavonia. The aim of the secret agreement was normalizing life for local populations near the frontline. However, authorities in Knin learned of this and arrested the Serb leaders responsible. In June 1993, Serbs began voting in a referendum on merging Krajina territory with Republika Srpska. These intentions were countered by the United Nations Security Council (UNSC) Resolution 871 in October 1993, when the UNSC affirmed for the first time that the United Nations Protected Areas, i. e. the RSK held areas, were an integral part of the Republic of Croatia. During 1992 and 1993, an estimated 225,000 Croats, as well as refugees from Bosnia and Herzegovina and Serbia, settled in Croatia. Croatian volunteers and some conscripted soldiers participated in the war in Bosnia and Herzegovina. In September 1992, Croatia had accepted 335,985 refugees from Bosnia and Herzegovina, most of whom were Bosniak civilians (excluding men of drafting age). The large number of refugees significantly strained the Croatian economy and infrastructure. The American Ambassador to Croatia, Peter Galbraith, tried to put the number of Muslim refugees in Croatia into a proper perspective in an interview on 8 November 1993. He said the situation would be the equivalent of the United States taking in 30,000,000 refugees.

1994: Крайнаға қолдаудың төмендеуі

1992 жылы Босния мен Герцеговинада хорват-босниялық қақтығысы басталды, осы кезде екі тарап та босниялық сербтермен күресіп жатқан болатын. Соғыс бастапқыда бір жағынан Хорватия қорғаныс кеңесі мен хорват еріктілері, екінші жағынан Босния және Герцеговина Республикасының армиясы (АРБиХ) арасында жүрді, бірақ 1994 жылға қарай Хорватия армиясының қатысқан әскерлерінің саны 3000-нан 5000-ға дейін жетеді деп есептелді. АҚШ-тың қысымымен соғысқан тараптар ақпан айының соңында уақытша келісімге келді, одан кейін хорват, босниялық және босниялық хорват өкілдері АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уоррен Кристофермен кездесті. 4 наурызда Франьо Туджман Босния мен Герцеговина Федерациясын құру және босниялық және хорват әскерлерінің серб күштеріне қарсы одақ құру туралы келісімді мақұлдады. Бұл Босния мен Герцеговинадағы соғысқан тараптардың санын үштен екіге дейін азайтты. 1994 жылдың соңында Хорватия армиясы Купреске жақын жердегі «Cincar» операциясында (1-3 қараша) және Динара мен Ливноға жақын жердегі «Қысқы-94» операциясында (29 қараша – 24 желтоқсан) Боснияға араласты. Бұл операциялар Бихач аймағын қоршаудан босату және солтүстіктен РСК астанасы Книнге жақындау, оны үш жағынан оқшаулау мақсатымен жүзеге асырылды. Осы кезеңде Хорватия және РСК үкіметтері арасында БҰҰ-ның делдалдығымен келіссөздер жүргізілді, бірақ олар сәтті аяқталмады. Талқылау тақырыптарына Окучани маңындағы Загреб-Славонски-Брод тас жолының сербтер басып алған бөлігін транзиттік көлік үшін ашу, сондай-ақ Хорватиядағы сербтер көпшілік тұратын аймақтардың мәртебесі кірді. Тас жол 1994 жылдың соңында қайта ашылды, бірақ қауіпсіздік мәселелеріне байланысты көп ұзамай жабылды. Осы екі дауды шешуге жасалған қайталама сәтсіз әрекеттер 1995 жылы Хорватияның ірі шабуылдарының себебіне айналды. Сонымен қатар, Кражина армиясы Серб Республикасы армиясымен бірлесіп Бихачты қоршауды жалғастырды. БҰҰ бейбітшілік сақтау күштерінің өкілі Майкл Уильямс 1994 жылдың қараша айының соңында Бихачтың батысындағы Ведро Полье ауылы РСК бөлімшелеріне түскенде қоршаудың соңғы кезеңіне енгенін мәлімдеді. Ол Бихач анклавының солтүстігіндегі Велика Кладуша қаласына қарсы РСК-дан ауыр танк пен артиллерия атысы жүргізіліп жатқанын қосты. Батыс әскери сарапшылары Хорватия аумағындағы Бихач аймағын қоршап тұрған сербтік жер-әуе ракеталық жүйелерінің арасында Белградтан әкелінген заманауи SAM 2 жүйесі бар екенін айтты. Осы жағдайға жауап ретінде Қауіпсіздік Кеңесі 958 қаулысын қабылдады, ол «Ұшуды болдырмау» операциясы аясында орналастырылған НАТО ұшақтарына Хорватияда жұмыс істеуге рұқсат берді. 21 қарашада НАТО РСК бақылауындағы Удбина әуежайына шабуыл жасап, ұшу-қону жолақтарын уақытша істен шығарды. Удбинаға жасалған шабуылдан кейін НАТО аймақта шабуылдарды жалғастырды, ал 23 қарашада НАТО барлау ұшағы жер-әуе ракеталық (САМ) жүйесінің радарымен анықталғаннан кейін НАТО ұшақтары Двор маңындағы САМ нысанына AGM 88 HARM радиацияға қарсы ракеталарымен шабуыл жасады. Кейінгі науқандарда хорват армиясы блицкриг тактикасының бір түрін қолданды, гвардия бригадалары жаудың қорғанысын бұзып өтіп, ал басқа бөлімшелер басқа бағыттарда қорғаныс шебін ұстап, жаудың әскерлерін толық қоршауға түсірді.

In 1992, the Croat Bosniak conflict erupted in Bosnia and Herzegovina, just as each was fighting with the Bosnian Serbs. The war was originally fought between the Croatian Defence Council and Croatian volunteer troops on one side and the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina (ARBiH) on the other, but by 1994, the Croatian Army had an estimated 3,000 to 5,000 troops involved in the fighting. Under pressure from the United States, the belligerents agreed on a truce in late February, followed by a meeting of Croatian, Bosnian, and Bosnian Croat representatives with US Secretary of State Warren Christopher in Washington, D. C., on February 26, 1994. On March 4, Franjo Tuđman endorsed the agreement providing for the creation of the Federation of Bosnia and Herzegovina and an alliance between Bosnian and Croatian armies against the Serb forces. This led to the dismantling of Herzeg Bosnia and reduced the number of warring factions in Bosnia and Herzegovina from three to two. In late 1994, the Croatian Army intervened in Bosnia from November 1–3, in Operation Cincar near Kupres, and from November 29 – December 24 in the Winter '94 operation near Dinara and Livno. These operations were undertaken to detract from the siege of the Bihać region and to approach the RSK capital of Knin from the north, isolating it on three sides. During this time, unsuccessful negotiations mediated by the UN were under way between the Croatian and RSK governments. The matters under discussion included opening the Serb occupied part of the Zagreb–Slavonski Brod motorway near Okučani to transit traffic, as well as the putative status of Serbian majority areas within Croatia. The motorway initially reopened at the end of 1994, but it was soon closed again due to security issues. Repeated failures to resolve the two disputes would serve as triggers for major Croatian offensives in 1995. At the same time, the Krajina army continued the Siege of Bihać, together with the Army of Republika Srpska from Bosnia. Michael Williams, an official of the UN peacekeeping force, said that when the village of Vedro Polje west of Bihać had fallen to a RSK unit in late November 1994, the siege entered the final stage. He added that heavy tank and artillery fire against the town of Velika Kladuša in the north of the Bihać enclave was coming from the RSK. Western military analysts said that among the array of Serbian surface to air missile systems that surrounded the Bihać pocket on Croatian territory, there was a modern SAM 2 system probably brought there from Belgrade. In response to the situation, the Security Council passed Resolution 958, which allowed NATO aircraft deployed as a part of the Operation Deny Flight to operate in Croatia. On November 21, NATO attacked the Udbina airfield controlled by the RSK, temporarily disabling runways. Following the Udbina strike, NATO continued to launch strikes in the area, and on November 23, after a NATO reconnaissance plane was illuminated by the radar of a surface to air missile (SAM) system, NATO planes attacked a SAM site near Dvor with AGM 88 HARM anti radiation missiles. In later campaigns, the Croatian army would pursue a variant of blitzkrieg tactics, with the Guard brigades punching through the enemy lines while the other units simply held the lines at other points and completed an encirclement of the enemy units.

1995 жыл: Соғыс аяқталды

1995 жылдың басында шиеленіс қайта жанданды, себебі Хорватия РСК-ға күшейтілген қысым көрсетуге тырысты. 12 қаңтарда Франьо Туджман БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Галиге бес беттік хатта Хорватияның 31 наурыздан бастап Хорватияда UNPROFOR орналасуына рұқсат беретін келісімді тоқтатып отырғанын ресми түрде хабарлады. Бұл қадам Сербияның және сербтер басымдығы бар Югославия Федеративтік Республикасының Хорватияның сербтермен оккупациясына көмек көрсетуіне және оккупацияланған аумақтарды Югославия аумағына біріктіру әрекеттеріне байланысты болды. БҰҰ Бас Ассамблеясы жағдайды атап өтіп, қарастырды: Хорватиядағы жағдайға қатысты және оның аумақтық тұтастығын қатаң сақтауға, сондай-ақ Хорватияның оккупацияланған аумақтарын Югославия Федеративтік Республикасының (Сербия және Черногория) әкімшілік, әскери, білім беру, көлік және байланыс жүйелеріне қосуға бағытталған олардың әрекеттері заңсыз, күшін жойған және дереу тоқтатылуы керек деген қорытындыға келді. Хорватиядан бастапқы жауап келмеді, ал сербтер ұсыныстан түпкілікті бас тартты. UNPROFOR-тің шығарылу мерзімі жақындағанда, Хорватияның халықаралық деңгейде танылған шекараларын бақылау үшін жаңа БҰҰ бейбітшілік миссиясы ұсынылды. Алғашында сербтер бұл әрекетке қарсылық көрсетті, және Сербиядан шығыс Хорватияға танктер жеткізілді. Соңында келісімге қол жеткізілді, ал БҰҰ-ның жаңа бейбітшілік миссиясы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 981 қарарымен 31 наурызда мақұлданды. Миссияның атауы соңғы сәтте дау тудырды, себебі Хорватияның Сыртқы істер министрі Мате Гранич күштің атына «Хорватия» сөзін қосуды талап етті. «Хорватиядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Сенімділікті қалпына келтіру операциясы» (UNCRO) деген атау бекітілді. 1995 жылдың мамыр айының басында зорлық-зомбылық қайтадан жанданды. РСК халықаралық қысымның нәтижесінде Белградтағы серб үкіметінен қолдау алмады. Сонымен қатар, хорваттардың «Флэш» операциясы Батыс Славониядағы бұрын оккупацияланған барлық аумақты қайтарып алды. Серб күштерінің жауабы ретінде Загребке ракеталармен шабуыл жасалып, 7 азамат қаза тауып, 200-ден астам адам жараланды. Югослав армиясы шабуылға күш көрсетумен жауап берді, Хорватия шекарасына қарай танктерді жылжытты, бұл Шығыс Славониядағы оккупацияланған аймаққа бағытталған ықтимал шабуылды болдырмауға бағытталған әрекет болды. Келесі айларда халықаралық күш-жігер негізінен Босния мен Герцеговинада құрылған БҰҰ қауіпсіз аймақтарына және Хорватиядағы тұрақты атысты тоқтатуға қатысты болды. Екі мәселе 1995 жылдың шілдесіне дейін бірікті, ол кезде Шығыс Босния мен Герцеговинадағы бірқатар қауіпсіз аймақтар оккупацияланды, ал Бихачтағы бір аймаққа қауіп төнді. 1994 жылы Хорватия Бихачты басып алуға жол бермейтінін мәлімдеді. Бұл оқиғалар және Вашингтон келісімі, босниялық театрда қол қойылған атысты тоқтату, 22 шілдеде Хорватия мен Босния мен Герцеговина президенттерінің тағы бір кездесуіне әкелді, оның нәтижесінде Сплит келісімі қабылданды. Онда Босния мен Герцеговина Хорватиядан әскери және басқа да көмек беруді сұрады, әсіресе Бихач ауданында. Хорватия қарулы араласуға келісті. 25-30 шілде аралығында Хорватия армиясы мен Хорватия қорғаныс кеңесі (HVO) әскерлері Динара тауының солтүстігіндегі сербтер басып ұстаған аумаққа шабуыл жасап, «Жаз-95» операциясы кезінде Босанско Грахово мен Гламочты басып алды. Бұл шабуыл Баня-Лука мен Книн арасындағы соңғы тиімді жабдықтау жолын кесіп, Книн маңындағы оккупацияланған аумақты қайтарып алуға жол ашты. 4 тамызда Хорватия «Дауыл» операциясын бастады, мақсаты – Хорватияның оккупацияланған барлық аумағын қайтарып алу, Дунай бойында орналасқан салыстырмалы түрде кішкентай учаскеден басқа, ол негізгі даулы аумақтан едәуір қашықтықта жатыр. 100 000 хорват сарбазы қатысқан шабуыл Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Еуропадағы ең ірі құрлықтық шайқас болды. «Дауыл» операциясы өз мақсатына жетті және 8 тамызда аяқталды деп жарияланды. Хорватиялық құқық қорғау ұйымы Hrvatski helsinški odbor, «Дауыл» операциясынан кейін хорват күштерінің қолынан 677 серб азаматы қаза тапқанын тіркеді, көбінесе қалған қарт адамдар, ал басқа серб азаматтары қашқан. «Дауыл» операциясынан кейін тағы 837 серб азаматының жоғалып кеткені хабарланды. Басқа дереккөздер хорват күштерінің Мрконжич Градтағы жаппай қабірге көмілген 181 адамды өлтіргенін көрсетеді, бұл «Дауыл» операциясының Боснияға жалғасуынан кейін болды. Шабуыл кезінде немесе одан кейін оккупацияланған аумақтардың көптеген азаматтары қашқан, кейіннен бұл әрекет әртүрлі терминдермен сипатталды – қуудан жоспарланған эвакуацияға дейін. Sekulić және Vrcelj сербтердің…

Tensions were renewed at the beginning of 1995 as Croatia sought to put increasing pressure on the RSK. In a five page letter on 12 January Franjo Tuđman formally told the UN Secretary General Boutros Boutros Ghali that Croatia was ending the agreement permitting the stationing of UNPROFOR in Croatia, effective 31 March. The move was purportedly motivated by actions by Serbia and the Serb dominated Federal Republic of Yugoslavia to provide assistance to the Serb occupation of Croatia and allegedly integrate the occupied areas into Yugoslav territory. The situation was noted and addressed by the UN General Assembly:

regarding the situation in Croatia, and to respect strictly its territorial integrity, and in this regard concludes that their activities aimed at achieving the integration of the occupied territories of Croatia into the administrative, military, educational, transportation and communication systems of the Federal Republic of Yugoslavia (Serbia and Montenegro) are illegal, null and void, and must cease immediately.|The United Nations General Assembly resolution 1994/43, regarding to the occupied territories of Croatia

International peacemaking efforts continued, and a new peace plan called the Z 4 plan was presented to Croatian and Krajina authorities. There was no initial Croatian response, and the Serbs flatly refused the proposal. As the deadline for UNPROFOR to pull out neared, a new UN peacekeeping mission was proposed with an increased mandate to patrol Croatia's internationally recognized borders. Initially the Serbs opposed the move, and tanks were moved from Serbia into eastern Croatia. A settlement was finally reached, and the new UN peacekeeping mission was approved by United Nations Security Council Resolution 981 on March 31. The name of the mission was the subject of a last minute dispute, as Croatian Foreign Minister Mate Granić insisted that the word Croatia be added to the force's name. The name United Nations Confidence Restoration Operation in Croatia (UNCRO) was approved. Violence erupted again in early May 1995. The RSK lost support from the Serbian government in Belgrade, partly as a result of international pressure. At the same time, the Croatian Operation Flash reclaimed all of the previously occupied territory in Western Slavonia. In retaliation, Serb forces attacked Zagreb with rockets, killing 7 and wounding over 200 civilians. The Yugoslav army responded to the offensive with a show of force, moving tanks towards the Croatian border, in an apparent effort to stave off a possible attack on the occupied area in Eastern Slavonia. During the following months, international efforts mainly concerned the largely unsuccessful United Nations Safe Areas set up in Bosnia and Herzegovina and trying to set up a more lasting ceasefire in Croatia. The two issues virtually merged by July 1995 when a number of the safe areas in eastern Bosnia and Herzegovina were overrun and one in Bihać was threatened. In 1994, Croatia had already signaled that it would not allow Bihać to be captured, These developments and the Washington Agreement, a ceasefire signed in the Bosnian theater, led to another meeting of presidents of Croatia and Bosnia and Herzegovina on 22 July, when the Split Agreement was adopted. In it, Bosnia and Herzegovina invited Croatia to provide military and other assistance, particularly in the Bihać area. Croatia accepted, committing itself to an armed intervention. From 25 to 30 July, the Croatian Army and Croatian Defence Council (HVO) troops attacked Serb held territory north of Mount Dinara, capturing Bosansko Grahovo and Glamoč during Operation Summer '95. That offensive paved the way for the military recapture of occupied territory around Knin, as it severed the last efficient resupply route between Banja Luka and Knin. On 4 August, Croatia started Operation Storm, with the aim of recapturing almost all of the occupied territory in Croatia, except for a comparatively small strip of land, located along the Danube, at a considerable distance from the bulk of the contested land. The offensive, involving 100,000 Croatian soldiers, was the largest single land battle fought in Europe since World War II. Operation Storm achieved its goals and was declared completed on 8 August. The Croatian human rights organization Hrvatski helsinški odbor, counted 677 Serb civilians killed by Croatian forces after Operation Storm, mostly old people who remained, while other Serb civilians fled. An additional 837 Serb civilians are listed as missing following Operation Storm. Other sources indicate a 181 more victims were killed by Croatian forces and buried in a mass grave in Mrkonjić Grad, following a continuation of the Operation Storm offensive into Bosnia. Many of the civilian population of the occupied areas fled during the offensive or immediately after its completion, in what was later described in various terms ranging from expulsion to planned evacuation. Sekulić, and Vrcelj) say that the evacuation of Serbs was organized and planned beforehand. According to Amnesty International, "some 200,000 Croatian Serbs, including the entire Croatian Serb Army, fled to the neighbouring Federal Republic of Yugoslavia and areas of Bosnia and Herzegovina under Bosnian Serb control. In the aftermath of the operations members of the Croatian Army and police murdered, tortured, and forcibly expelled Croatian Serb civilians who had remained in the area as well as members of the withdrawing Croatian Serb armed forces". The ICTY, on the other hand, concluded that only about 20,000 people were deported. Croatian refugees exiled in 1991 were finally allowed to return to their homes. In 1996 alone, about 85,000 displaced Croats returned to the former Krajina and western Slavonia, according to the estimates of the U. S. Committee for Refugees and Immigrants. In the months that followed, there were still some intermittent, mainly artillery, attacks from Serb held areas in Bosnia and Herzegovina on the Dubrovnik area and elsewhere. The remaining Serb held area in Croatia, in Eastern Slavonia, was faced with the possibility of military confrontation with Croatia. Such a possibility was repeatedly stated by Tuđman after Storm. The threat was underlined by the movement of troops to the region in mid October, as well as a repeat of an earlier threat to intervene militarily—specifically saying that the Croatian Army could intervene if no peace agreement was reached by the end of the month.

Шығыс Славонияның қайта кірігуі

12 қарашада Слободан Милошевич пен Югославия Федеративтік Республикасының лауазымды тұлғаларынан алған нұсқаулар бойынша РСК әрекет етуші қорғаныс министрі Милан Миланович Ердут келісіміне қол қойды, соның арқасында одан әрі қақтығыстар болдырмалды. Келісімде қалған оккупацияланған аумақ екі жылдық кезеңдік мерзіммен Хорватияға қайтарылатыны айтылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының жаңа кезеңдік әкімшілігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Шығыс Славония, Баранья және Батыс Сирмиум үшін арналған Кезеңдік Әкімшілігі (UNTAES) ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1996 жылғы 15 қаңтардағы 1037 қаулысымен құрылды. Келісім сонымен қатар жергілікті серб қауымдастығы үшін Бірлескен муниципалитеттер кеңесін құру құқығын да қамтамасыз етеді. Кейіннен бұл кезең бір жылға ұзартылды. 1998 жылғы 15 қаңтарда UNTAES мандаты аяқталды және Хорватия аймақтың толық бақылауын қайта алды. UNTAES UNCRO миссиясын алмастырғандықтан, бұрын UNCRO бақылауында болған Превлака түбегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Превлакадағы бақылаушылар миссиясының (UNMOP) бақылауына берілді. UNMOP 1996 жылғы 15 қаңтардағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1038 қаулысымен құрылды және 2002 жылғы 15 желтоқсанда тоқтатылды. Кейін ол хорват күштерінің жағынан соғысқа қатысты. МиГ-21бис 1992 жылғы 24 маусымда атып түсірілді, нәтижесінде ұшқыш ш. қаза тапты. 1992 жылғы 15 мамырда әуе күштерінің ұшқыштары ш. және ш. МиГ-21бис ұшақтарымен Хорватияға қашып кетті. Екеуі де кейін соғыста хорват күштерінің жағынан соғысып, аман қалды. Ивандичтің МиГ-21бис ұшағы 1993 жылғы 14 қыркүйекте атып түсірілді, нәтижесінде ұшқыш ш. қаза тапты.

Соғыстың түрі мен атауын бағалау

Хорват тілінен тікелей аударылғанда соғысқа қолданылатын стандартты термин – Отан соғысы, ал Хорват Тәуелсіздік соғысы деген термин де қолданылады. Алғашқы ағылшын тіліндегі дереккөздер оны Хорватиядағы соғыс, Серб-хорват соғысы және Югославиядағы қақтығыс деп атаған. Хорватияда ең көп таралған атау – хорват тілінде қолданылатын ресми термин, бірақ басқа терминдер де қолданылады. Тағы бірі – Ұлы Сербияның агрессиясы. Бұл термин соғыс кезінде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылды және кейде хорват БАҚ, саясаткерлер және басқалар оны әлі де қолданады. Соғыстың азаматтық немесе халықаралық соғыс болғаны туралы екі пікір бар. Сербия үкіметі оны толығымен "азаматтық соғыс" деп мәлімдейді. Ал Хорватиядағы және көптеген халықаралық құқық сарапшыларының, соның ішінде ICTY-нің пікірі бойынша, бұл соғыс – Хорватияға қарсы Югославия мен Сербия арасындағы халықаралық қақтығыс, Хорватиядағы сербтердің қолдауымен. Хорват халықаралық құқық ғалымы және Йель университетінің профессоры Миржан Дамашка, агрессия мәселесін ICJ-ге шешуге болмайды деді, себебі үкім шығарылған кезде агрессия халықаралық қылмыс ретінде әлі анықталмаған еді. Хорватия да, Югославия да бір-біріне ресми түрде соғыс жариялаған жоқ. Сербияның бұл қақтығысты азаматтық соғыс деп есептегендіктен, жариялау қажет емес деген ұстанымынан өзгеше, Хорватияның соғыс жарияламауының себебі – Туджманның Хорватия JNA-ға тікелей қарсы тұра алмайды деп сенгені және толыққанды соғыстың басталуын болдырмау үшін барлық мүмкіндікті пайдаланғаны болды. 1949 жылғы Женева конвенциясының қатысты ережелерін өрескел бұзуға байланысты барлық айыптаулар халықаралық қарулы қақтығыс және Хорватияның ішінара оккупациясы кезінде жасалды. Қоныс аударған адамдарға өз үйлеріне оралуға рұқсат берілмеді, ал сербтер басып алған аймақтарда қалған аз ғана хорваттар мен басқа серб емес ұлт өкілдері келесі айларда қуылды. РСК территориясы 1995 жылы екі операция кезінде Хорватия күштерінің көп бөлігін қайтарып алғанға дейін сербтердің оккупациясы астында қалды. Сербтер бақылауында қалған Шығыс Славония аймағы 1998 жылы Хорватияға бейбіт түрде қайта қосылды. |ICTY-ның Милошевичке қарсы айыптамасы.

The standard term applied to the war as directly translated from Croatian is Homeland war , while the term Croatian War of Independence is also used. Early English sources also called it the War in Croatia, the Serbo Croatian War, and the Conflict in Yugoslavia. The official term used in Croatian is the most widespread name used in Croatia but other terms are also used. Another is Greater Serbian Aggression The term was widely used by the media during the war, and is still sometimes used by the Croatian media, politicians and others. Two views exist as to whether the war was a civil or an international war. The government of Serbia often states that it was entirely a "civil war". The prevailing view in Croatia and of most international law experts, including the ICTY, is that the war was an international conflict, between the rump Yugoslavia and Serbia against Croatia, supported by Serbs in Croatia. The Croatian international legal scholar and Yale University professor, Mirjan Damaška, said that the question of aggression was not one for the ICJ to decide as at the time of the verdict, the international crime of aggression had not yet been defined. Neither Croatia nor Yugoslavia ever formally declared war on each other. Unlike the Serbian position that the conflict need not be declared as it was a civil war, the Croatian motivation for not declaring war was that Tuđman believed that Croatia could not confront the JNA directly and did everything to avoid an all out war. All acts and omissions charged as Grave Breaches of the Geneva Conventions of 1949 occurred during the international armed conflict and partial occupation of Croatia. Displaced persons were not allowed to return to their homes and those few Croats and other non Serbs who had remained in the Serb occupied areas were expelled in the following months. The territory of the RSK remained under Serb occupation until large portions of it were retaken by Croatian forces in two operations in 1995. The remaining area of Serb control in Eastern Slavonia was peacefully re integrated into Croatia in 1998.|ICTY's indictment against Milošević

Қаза тапқандар мен босқындар

Көптеген дереккөздер соғыста қаза тапқандардың жалпы санын шамамен 20 мыңға теңдейді деп санайды. Хорватияның жоғалғандарды іздеу комиссиясының төрағасы, полковник Иван Груичтің мәліметінше, Хорватия 12 мың адамды қаза тапқан немесе жоғалып кеткен деп есептейді, оның ішінде 6788 әскери қызметші және 4508 азамат. Тағы бір дерек бойынша, Хорватия тарапынан 14 мың адам қаза тапқан, оның 43,4%-ы азаматтар. 1996 жылғы ресми мәліметтерде 35 мың жараланған адам тіркелген. Иво Голдштейн 13 583 адамның қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін айтады, ал англо-хорват тарихшысы Марко Аттила Хоаре бұл көрсеткіштің 15 970-ке жететінін хабарлайды (ғылыми зерттеуші Дражен Живич ұсынған 2003 жылғы қаңтардағы деректерге сүйене отырып). Соғыс кезінде шамамен 2400 адам жоғалып кеткен. 2018 жылы Хорватияның Отан соғысының естелік құжаттама орталығы жаңа деректерді жариялады, соған сәйкес соғыста 22 211 адам қаза тапқан немесе жоғалып кеткен: Хорватия тарапынан 15 007 адам, ал серб тарапынан 7 204 адам. Серб Крайина Республикасы аумағында қаза тапқан 1077 адамның ішінде серб еместер де болған. 2016 жылы Хорватия үкіметі соғыстан жоғалып кеткен 1993 адамды тіркеді, оның 1093-і хорваттар (428 әскери қызметші және 665 азамат), ал қалған 900-і сербтер (5 әскери қызметші және 895 азамат). 2009 жылы Хорватияда соғысқа қатысқандарына байланысты мүгедек деп тіркелген 52 мыңнан астам адам болды. Бұл көрсеткіш жараланғаннан немесе жарақат алғаннан кейін мүгедектікке ұшырағандарды ғана емес, сонымен қатар соғысқа қатысқаннан кейін денсаулығы нашарлағандарды, соның ішінде жүрек-қан тамырлары аурулары сияқты созылмалы ауруларға шалдыққандарды және посттравматикалық стресс синдромымен (ПТСС) ауырғандарды да қамтиды. 2010 жылы соғысқа байланысты ПТСС диагнозы қойылған адамдардың саны 32 мыңға жетті. Соғыс салдарынан 500 мыңнан астам адам босқынға айналып, жер аударылды. 1993 жылы шамамен 196 мыңнан 247 мыңға дейін адам. 1994 жылғы 16 наурызда Хорватия өз аумағында 492 636 босқынды немесе жер аударылған адамды тіркеді (оның 241 014-і Хорватиядан, ал 251 622-сі Босния және Герцеговинадан), бұл ел халқының шамамен 10%-ын құрайды. 1991 жылдан бері Сербия мен Сербиядан 150 мыңға жуық хорват Хорватия азаматтығын алды, олардың көпшілігі Хртковчидегі қуғын-сүргін сияқты оқиғаларға байланысты. Белградтағы үкіметтік емес "Veritas" ұйымы Серб Крайина Республикасынан 7134 адамның қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін тізімдеді, оның ішінде 4484 жауынгер және 2650 азамат, сондай-ақ Хорватияда тумаған немесе тұрмаған 307 Югослав халық армиясының (ЮХА) мүшесі. Олардың көпшілігі 1991 (2729) және 1995 (2348) жылдары қаза тапты немесе жоғалып кетті. Ең көп адам Солтүстік Далмацияда қаза тапты (1605). ЮХА ресми түрде 1279 адамның қаза тапқанын мойындады. Бірақ шынайы көрсеткіш одан да көп болуы мүмкін, өйткені қаза тапқандар туралы мәліметтер жиі жасырылды. Мысалы, бір ретте ресми есептерде екі әскери қызметшінің жеңіл жарақат алғаны туралы айтылған, бірақ бөлімнің барлау офицерінің мәліметінше, шын мәнінде 50 адам қаза тауып, 150 адам жараланған. Серб дереккөздеріне сәйкес, 1991 жылдан 1993 жылға дейін 120 мың серб жер аударылды, ал "Торнадо" операциясынан кейін 250 мың адам жер аударылды. 1993 жылы жер аударылған сербтердің саны 254 мыңға жетті. 2008 жылы БҰҰ-ның босқындар агенттігі (БҰҰБЖ) 125 мың адам Хорватияға оралғанын тіркеді, оның 55 мыңы тұрақты түрде қалды. Соғысқа дейінгі 1991 жылғы Хорватиялық халық санағында 581 663 серб немесе Хорватия халқының 12,2%-ы тіркелген болса, соғыстан кейінгі 2001 жылғы халық санағында Хорватияда қалған 201 631 серб немесе халықтың 4,5%-ы ғана тіркелді. Хорватиядағы серб концлагерьлеріндегі тұтқындар қауымдастығы және Хорватиялық мүгедектер Отан соғысы ардагерлерінің қауымдастығы түрмедегі зорлық-зомбылықтың құрбандарына көмек көрсету үшін құрылды. 2013 жылы Хорватиядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының (БҰҰДП) "Хорватия Республикасының аумағындағы Отан соғысы кезінде жыныстық зорлық-зомбылық құрбандарының санын бағалау және құрбандарға өтемақы мен қолдаудың оңтайлы түрлері" атты баяндамасында екі жақтағы зорлау мен жыныстық зорлаудың басқа түрлерінің құрбандарының (еркек және әйел) саны шамамен 1470-2205 немесе 1501-2437 құрбан аралығында деп анықталды. Құрбандардың көпшілігі сербтер шабуылдаған серб емес адамдар еді. Хорватияның соғыс ардагерлері министрлігі бақылайтын заң құрбандарға медициналық және заң көмегін, сондай-ақ мемлекеттен 20 000 еуроға дейінгі қаржылық өтемақыны ұсынады. Бұл жәрдемақылар сот үкіміне байланысты емес. Тұрғын үйлердің 15%-ы және 2423 мәдени мұра нысаны, оның ішінде 495 сакральдық нысан қиратылды немесе зақымдалды. Соғыс үлкен әскери шығындарға байланысты қосымша экономикалық жүктеме салды. 1994 жылға қарай Хорватия де-факто соғыс экономикасына айналғандықтан, әскери шығындар мемлекеттік бюджеттің 60%-ына дейін жетті. Югославия мен Сербияның соғыс кезіндегі шығындары одан да үлкен болды. 1992 жылғы федералдық бюджет жобасында Сербияның соғыс күшін қаржыландыруға қаражаттың 81%-ы бөлінген. Югославияның 1992 жылға дейінгі федералдық бюджеттерінің маңызды бөлігі Словения және Хорватия, Югославияның ең дамыған республикалары есебінен қаржыландырылғандықтан, федералдық кірістердің жетіспеуі үкіметтік операцияларды қаржыландыру үшін ақша басып шығаруға әкелді. Бұл өз кезегінде тарихтағы ең нашар гиперинфляция эпизодына әкелді: 1993 жылдың қазаны мен 1995 жылдың қаңтары аралығында Сербия мен Черногориядан тұратын Югославия бес квадриллиондық гиперинфляциядан зардап шекті. Көптеген хорват қалаларына Серб Крайина немесе ЮХА күштері, сондай-ақ Босния және Герцеговина мен Черногориядан келген серб басқарылатын аймақтардан артиллерия, зымырандар және әуе шабуылдары жасалды. Ең көп атқыланған қалалар: Вуковар, Славонски-Брод (Вучяк тауынан), Жупаня (1000-нан астам күн бойы), Винковци, Осиек, Нова-Градишка, Новска, Дарувар, Пакрац, Шибеник, Сисак, Дубровник, Задар, Госпич, Карловац, Биоград-на-Мору, Славонски-Шамац, Огулин, Дуга-Реса, Оточац, Илок, Бели-Манастир, Лучко, Загреб және басқалары. Славонски-Бродқа тікелей танктер мен жаяу әскер шабуыл жасаған жоқ, бірақ қала мен оның айналасындағы ауылдар 1991 және 1992 жылдары 11 600-нан астам артиллериялық снарядтар мен 130 әуе бомбасының құрбаны болды. Соғыс кезінде Хорватияның әртүрлі аймақтарында шамамен 2 миллион мина орнатылды. Миналардың көп бөлігі ешқандай жүйесіз орнатылған және олардың орналасқан жері туралы ешқандай жазба жасалмаған. Соғыстан он жыл өткен соң, 2005 жылы бұрынғы фронт линияларында, халықаралық шекараның кейбір бөліктерінде, әсіресе Бихачқа жақын жерлерде және бұрынғы ЮХА нысандарының маңында әлі де шамамен 250 000 мина жатыр еді. 2007 жылғы мәліметтерге сәйкес, миналар бар немесе болуы мүмкін деген күдік тудырған ауданның көлемі шамамен ... Соғыс басталғаннан бері Хорватияда 1900-ден астам адам миналардың салдарынан қаза тапты немесе жарақат алды, оның ішінде соғыс аяқталғаннан кейін миналардың салдарынан 500-ден астам адам қаза тапты немесе жарақат алды. 1998 жылдан 2005 жылға дейін Хорватия миналарды жою бағдарламаларына 214 миллион еуро жұмсады. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, барлық қалған миналау аймақтары нақты белгіленген. 2015 жылғы еуропалық мигранттық дағдарысы кезінде Сербиядан Хорватияға келе жатқан босқындар ағынына миналардың әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылықтар туды.

Most sources place the total number of deaths from the war at around 20,000. According to the head of the Croatian Commission for Missing Persons, Colonel Ivan Grujić, Croatia suffered 12,000 killed or missing, including 6,788 soldiers and 4,508 civilians. Another source gives a figure of 14,000 killed on the Croatian side, of whom 43.4% were civilians. Official figures from 1996 also list 35,000 wounded. Ivo Goldstein mentions 13,583 killed or missing, while Anglo Croatian historian Marko Attila Hoare reports the number to be 15,970 (citing figures from January 2003 presented by scientific researcher Dražen Živić). Close to 2,400 persons were reported missing during the war. In 2018, the Croatian Memorial Documentation Center of Homeland War published new figures, indicating 22,211 killed or missing in the war: 15,007 killed or missing on the Croatian side and 7,204 killed or missing on the Serb side. 1,077 of those killed on the territories of the Republic of Serbian Krajina were non Serbs. As of 2016, the Croatian government listed 1,993 missing persons from the war, of whom 1093 were Croats (428 soldiers and 665 civilians), while the remaining 900 were Serbs (5 soldiers and 895 civilians). As of 2009, there were more than 52,000 persons in Croatia registered as disabled due to their participation in the war. This figure includes not only those disabled physically due to wounds or injuries sustained, but also persons whose health deteriorated due to their involvement in the war, including diagnoses of chronic diseases such as cardiovascular disease, as well as posttraumatic stress disorder (PTSD). In 2010, the number of war related PTSD diagnosed persons was 32,000. In total, the war caused 500,000 refugees and displaced persons. Around 196,000 to 247,000 (in 1993) On 16 March 1994, Croatia registered 492,636 displaced or refugees on its territory (241,014 persons from Croatia itself and 251,622 from Bosnia and Herzegovina), an estimated 10% of the country's population. Some 150,000 Croats from Republika Srpska and Serbia have obtained Croatian citizenship since 1991, many due to incidents like the expulsions in Hrtkovci. The Belgrade based non government organization Veritas lists 7,134 killed and missing from the Republic of Serbian Krajina, including 4,484 combatants and 2,650 civilians, and 307 JNA members who were not born or lived in Croatia. Most of them were killed or went missing in 1991 (2,729) and 1995 (2,348). The most deaths occurred in Northern Dalmatia (1,605). The JNA has officially acknowledged 1,279 killed in action. The actual number was probably considerably greater, since casualties were consistently underreported. In one example, official reports spoke of two slightly wounded soldiers after an engagement, however, according to the unit's intelligence officer, the actual number was 50 killed and 150 wounded. According to Serbian sources, some 120,000 Serbs were displaced from 1991 to 1993, and 250,000 were displaced after Operation Storm. The number of displaced Serbs was 254,000 in 1993, According to the UNHCR in 2008, 125,000 were registered as having returned to Croatia, of whom 55,000 remained permanently. While the prewar 1991 Croatian census counted 581,663 Serbs, or 12.2% of the population in Croatia, the first postwar 2001 census showed only 201,631 Serbs remaining in Croatia, or just 4.5% of the population. The Croatian Association of Prisoners in Serbian Concentration Camps and Croatian Disabled Homeland War Veterans Association were founded to help victims of prison abuse. A 2013 report by the United Nations Development Programme (UNDP) in Croatia entitled 'Assessment of the Number of Sexual Violence Victims during the Homeland War on the Territory of the Republic of Croatia and Optimal Forms of Compensation and Support of Victims', determined the estimated victims (male and female) of rape and other forms of sexual assault on both sides to number between approximately 1,470 and 2,205 or 1,501 and 2,437 victims. Most victims were non Serbs assaulted by Serbs. The legislation, which is overseen by the Croatian War Veterans’ Ministry, provides victims with medical and legal aid as well as financial compensation from the state – up to 20,000 euros. These benefits do not depend on a court verdict. 15 percent of housing units and 2,423 cultural heritage structures, including 495 sacral structures, were destroyed or damaged. The war imposed an additional economic burden of very high military expenditures. By 1994, as Croatia rapidly developed into a de facto war economy, the military consumed as much as 60 percent of total government spending. Yugoslav and Serbian expenditures during the war were even more disproportionate. The federal budget proposal for 1992 earmarked 81 percent of funds to be diverted into the Serbian war effort. Since a substantial part of the federal budgets prior to 1992 was provided by Slovenia and Croatia, the most developed republics of Yugoslavia, a lack of federal income quickly led to desperate printing of money to finance government operations. That in turn produced the worst episode of hyperinflation in history: Between October 1993 and January 1995, Yugoslavia, which then consisted of Serbia and Montenegro, suffered through a hyperinflation of five quadrillion percent. Many Croatian cities were attacked by artillery, missiles, and aircraft bombs by RSK or JNA forces from RSK or Serb controlled areas in Bosnia and Herzegovina, as well as Montenegro and Serbia. The most shelled cities were Vukovar, Slavonski Brod (from the mountain of Vučjak), and Županja (for more than 1,000 days), Vinkovci, Osijek, Nova Gradiška, Novska, Daruvar, Pakrac, Šibenik, Sisak, Dubrovnik, Zadar, Gospić, Karlovac, Biograd na moru, Slavonski Šamac, Ogulin, Duga Resa, Otočac, Ilok, Beli Manastir, Lučko, Zagreb, and others Slavonski Brod was never directly attacked by tanks or infantry, but the city and its surrounding villages were hit by more than 11,600 artillery shells and 130 aircraft bombs in 1991 and 1992. Approximately 2 million mines were laid in various areas of Croatia during the war. Most of the minefields were laid with no pattern or any type of record being made of the position of the mines. A decade after the war, in 2005, there were still about 250,000 mines buried along the former front lines, along some segments of the international borders, especially near Bihać, and around some former JNA facilities. As of 2007, the area still containing or suspected of containing mines encompassed approximately More than 1,900 people were killed or injured by land mines in Croatia since the beginning of the war, including more than 500 killed or injured by mines after the end of the war. Between 1998 and 2005, Croatia spent €214 million on various mine action programs. As of 2009, all remaining minefields are clearly marked. During the 2015 European migrant crisis, there existed concerns over areas where mines could affect the flow of refugees coming from Serbia to Croatia.

Соғыстан кейін

[[Файл:Ovcara. jpg|thumb|Вуковардағы Овчара қырғынының ескерткіші, онда Сербия президенті Борис Тадич 1991 жылғы Вуковар қырғынында қаза болған 260 адам үшін "кешірім және өкініш" білдірді. Хорватия Халықаралық сотқа 1999 жылдың 2 шілдесінде Югославия Федеративтік Республикасына қарсы сот процесін бастады, онда Геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияның IX бабына сілтеме жасалды. Югославия Федеративтік Республикасының Сербия мен Черногорияға трансформациялануы және 2006 жылы осы елдің тарауымен Сербия оның заңды мұрагері деп есептеледі. Сербия 2010 жылдың 4 қаңтарында Хорватия Республикасына қарсы геноцидтік іспен жауап берді. Сербияның өтініші жоғалған адамдар, қаза болған адамдар, босқындар, қуылған адамдар, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекеті жасаған геноцидтің тарихи есебі бар барлық әскери әрекеттер мен концентрациялық лагерьлерді қамтиды. 2003 жылы Стьепан Месич 1991 жылдан бері Белградқа сапар шеккен алғашқы хорват мемлекет басшысы болды. Месич пен Сербия мен Черногория президенті Светозар Марович хорват және серб соғыс құрбандарына өзара кешірім сұрады. 2010 жылға қарай Хорватия мен Сербия қарым-қатынастарын одан әрі жақсартты, босқындар мәселесін шешу жөнінде келісімге келді, Хорватия президенті Иво Йосиповичтің Белградқа, ал Сербия президенті Борис Тадичтің Загребке және Вуковарға сапарлары жасалды. Вуковардағы кездесу кезінде президент Тадич "кешірім және өкініш" білдірді, ал президент Йосипович "сол кезде жасалған қылмыстар жазасыз қалмайды" деді. Бұл мәлімдемелер Вуковар қырғынының орын алған Овчара ескерткіш орталығына бірлескен сапар барысында жасалды.

Халықаралық қоғамдастықтың рөлі

Соғыс АҚШ пен әлемнің назары Иракқа, 1991 жылғы Персы шығанағы соғысына, мұнай бағасының күрт өсуіне және әлемдік экономиканың өсу қарқынының төмендеуіне ауысқан кезде басталды. 1991 жылдың 19-23 желтоқсаны аралығында Германия мен Ватиканнан бастап, Швеция мен Италияны қоса алғанда, бірнеше еуропалық елдер Хорватияның (және Словенияның) тәуелсіздігін мойындады. Дипломат Герхард Альмердің сөзіне қарағанда, Югославияның тарауы "Кеңес Одағының тарауына нашар үлгі" ретінде қабылданып, КСРО-дан тәуелсіздік жариялауға ниеттенген халықтарға күш қолданылуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырды. Соғыс барысында бұл саясат өзгерді, Хелмут Коль Германияның Словения мен Хорватияны тәуелсіз мемлекеттер деп мойындағанын жариялады. Ұлыбритания – Джон Мейджор үкіметі бейтараптық саясатын ұстанып, араласпауға бейім болды. АҚШ – Джордж Буш әкімшілігі де бастапқыда Ұлыбритания сияқты араласпауды жөн көрді. Алайда, 1993 жылдан бастап Билл Клинтон басқарған әкімшілік бұрынғы Югославиядағы қақтығыстарды тоқтату мақсатында белсенді әрекет етуге көшті. Сайрус Вэнс Югославияның тұтастығын қолдады. Ресей – Борис Ельцин басшылығымен Ресей үкіметі Хорватияны мойындауға қарсы болды, бірақ 1992 жылдың 17 ақпанында Ресей Хорватияны мойындады, ал АҚШ 1992 жылдың 7 сәуірінде осы қадамды жасады.