Кіріспе

Иоганнес "Ханс" Плендль (6 желтоқсан 1900 – 10 мамыр 1991), неміс радиолокациясының пионері, ғылым докторы, екінші дүниежүзілік соғыста неміс авиациясының сәтті бомбалауларын қамтамасыз еткен ұшақ навигациясы бойынша өнертабыстар жасаған ғалым.

Ерте өмір

Плендль 1900 жылы Мюнхенде, Германия империясында, Солтүстік Бавариядан шыққан ата-аналарының отбасында дүниеге келген. Оның тегі, ең болмаса, бавария диалектіндегі "Плендлейн" сөзінің қысқартылған түрі болуы мүмкін. Плендль Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның императорлық теңіз күштерінде қысқа ғана уақыт қызмет етті. Содан кейін ол Телефункен корпорациясында радио және сәуле инженері болып жұмыс істеді. Оның метрлік толқындардың таралуы және радар сәулелері туралы алғашқы зерттеулері Жер атмосферасының жаңадан ашылған қабаттарына қосымша атаулар беруді қажет етті, және Плендль ионосфера терминін енгізгені үшін белгілі. 1930 жылдардың басында ол азаматтық ұшақтар мен "Гинденбург" дирижаблінің рейстерінде қолданылатын радиобайланысты дамытумен айналысты. Оның Лоренц сәулелі қону жүйесімен жүргізген зерттеулері мен әзірлемелері қазіргі ILS, аспаптық қону жүйесінің пайда болуына әкелді.

Ұшу навигациясының ізашарсы

Нацистік Германия қайта қаруланғанда, Плендл және басқалар бомбалаушыларды нысанаға бағыттау үшін радио сәулелерін пайдалану мүмкіндігін көрді және олар "X System" (X Verfahren) деген кодтық атаумен жүйені әзірлеуге кірісті. Бұрын Лоренц қону жүйесіне қолданылған технологияны пайдаланып, Плендль ұшақтарды нысанаға бағыттайтын және түнде немесе ауа райы нашар болғанда бомбалаудың дәлдігін жақсартатын жүйе жасады. Бұл жұмыс Неміс әуе күштері (Luftwaffe) үшін Рехлиндегі әуе күштері тәжірибелік станциясында (Erprobungstelle der Luftwaffe) және сонымен қатар Пенемюндеде жүргізілді. "Telefunken" электроника фирмасы "Knickebein" деп аталатын жүйелік кодты да жасады. Ол Lorenz қону жүйесін пайдалануға мүмкіндік берсе де, одан аз дәлдікті және кедергіге бейімділігі жоғары болды. Екі жүйе де Англиядағы нысаналарға радар сәулелерін жіберу үшін Ла-Манш пен Солтүстік теңіздегі хабар таратушы мұнараларды қолданды. Неміс бомбалаушылары доктор Плендльдің ойлап тапқан қарапайым радар детекторларын және күрделі уақыт құрылғыларын алып жүрді, олар дұрыс жолға салуға және бомбаларды босату уақытын басқаруға көмектесті. Германия Польшаға шабуыл жасаған кезде Х жүйесі әскери нысаналарға қарсы тиімді қолданылды, бірақ Х құрылғысымен (ұшақта жүретін жүйенің электрондық компоненті X Gerät) жабдықталған ұшақтардың саны шектеулі болғандықтан және науқанның қысқа мерзіміне байланысты қолданылуы азырақ болды. Англия мен Шотландиядағы "Британия шайқасы" деп аталатын әуе соғысы кезінде Книккебейн, X жүйесі және Y жүйесі кеңінен қолданылды, бірақ Реджинальд Виктор Джонс және басқа да британдық ғалымдар әзірлеген қарсы шаралар тиімділігін төмендетті. Олар электрондық қарсы шараларды пайдаланып, навигациялық жүйелердің радио сигналдарын бағыттап немесе бұғаттап тастауға мүмкіндік алды, бұл "Сәулелер шайқасы" деп белгілі болды. Доктор Плендльге Герман Геринг осы еңбегі үшін мемлекеттік өкілетті және құпия кеңесші (Staatsrat) атағын берді. Ол жоғары жиілікті зерттеулердің ұлттық директоры (Bevollmächtigten der Hochfrequenzforschung) болып тағайындалды. Плендль Германияның Жоғарғы қолбасшылығымен шамамен бір жыл қызмет еткеннен кейін қызметтен босатылды және 1943 жылдың желтоқсанында оның орнына Абрахам Эсау келді. Оның жұмыстан босатылу себептері әртүрлі: британдықтар Гамбургке қарсы арнайы контррадарлық техниканы қолданғаннан кейін, немесе бірнеше адамды концлагерьлерде өлімнен құтқарып, олардың (жоқ) "біліктілігін" өзінің сәулелік бағдарламасына көмектесу үшін қажет деп мәлімдегендіктен. Плендльдің өзінің айтуынша, ол генерал-оберст Вайземен, Флак басшысымен, Плендльдің жаңа типтегі Флак снарядын жасағанынан кейін жауапкершілік аумақтары бойынша қызу пікірталас салдарынан босатылды. Плендльдің өнертабыстарының маңызы мен қажеттілігі бүгінгі күнге дейін сақталуда. Лоренц, Книккебейн, X Gerät және Y Gerät жүйелері VHF барлық бағыттағы диапазонының және бүгін де қолданылып жүрген тактикалық әуе навигациялық жүйенің алдағы бағыттары болды.

Америкаға көшіп бару

Соғыс аяқталғаннан кейін Плендль американдықтарға тәлімдік берді. Басқа неміс ғалымдары сияқты, ол "Кәдеге тігіс" операциясы аясында Америка Құрама Штаттарына қару-жарақ әзірлеуге көмектесу үшін шақырылды. АҚШ үкіметінің құжаттарында ол нацистік режимге үнемі қарсылық білдіргені көрсетілген. Ерекше атап өтуге лайық жайт, Плендль көптеген адамды, оның ішінде көптеген еврейлерді Дахау концлагерінен құтқарып, оларды өзінің жобаларында жұмыс істеуге мұқтаж деп көрсеткені болды. Көптеген адамдардың ғылыми білімі болмаған. Осылайша Плендль режимге қарсылық білдірмеген басқа неміс ғалымдарынан ерекшеленді. Плендль құтқарған ең белгілі тұлға – Осло есебінің авторы Ханс Майер. Майер 1939 жылғы қарашада соғыс басталғаннан кейін бірден британ үкіметіне осы есепті жіберу арқылы екінші дүниежүзілік соғыста неміс қауіпсіздігіне ең ауыр нұқсан келтірді, бірақ оның әріптестері (немесе Гестапо) сол кезде бұл туралы білмеді. Майер 1943 жылы BBC тыңдап, нацистік режимді сынағандықтан тұтқындалғанға дейін Берлиндегі Siemens зертханасының директоры болды. Плендль Майерді радиолабораторияны басқаруға тағайындады, бірақ Майердің тәжірибесі радиода емес, телефонияда болды. Плендль әскери мансабын АҚШ Әуе күштерінің Кембридж зертханасында аяқтады. Ол қатты дене физикасы саласында маманданған.

Кейінгі өмірі

Плендль Карл Отто Кипенхейерге Еуропа бойынша күн белсенділігін бақылайтын станциялар желісін құруға көмектесті, осы арқылы ионосфераның әскери радиобайланыстарды бұзатын бұзылыстарын болжауға мүмкіндік болды. Плендль мен Кипенхейерді қазіргі ғарыш ауа райы деп аталатын ғылымның негізін қалаушылары деп санауға болады. Олардың желісінің маңызды бөлігі соғыстан кейін түрлі ұйымдарда сақталды. 1970 жылы Плендль Еуропаға зейнеткерлікке шығып, Италияда қоныстанды. Плендльдің сәулелерін кедергілеу үшін жұмыс істеген британдық ғалым Р. В. Джонс оның жақын досы болды, екеуі үнемі хат алмасып, бірнеше кітап жазуға бірлесіп еңбек етті.