Кіріспе
Mirex – бұл органохлорид, ол бастапқыда инсектицид ретінде сатылған, бірақ қоршаған ортаға тигізетін зиянынан кейін қолдануға тыйым салынды. Бұл ақ түсті, иіссіз, кристалл тәрізді қатты зат циклопентадиеннің туындысы болып табылады. Ол отты құмырсқаларды жою үшін танымал болған, бірақ химиялық тұрақтылығы мен липофильділігі салдарынан биоаккумулятивті ластаушы зат ретінде танылды. Мирекс қолданылуы қызыл импорттық отты құмырсқаның таралуына ықпал етті, сонымен қатар отты құмырсқалармен күшті бәсекелесетін жергілікті құмырсқаларды да өлтірді. 1976 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі оның қолданылуын тоқтатты. Ол тұрақты органикалық ластаушылар жөніндегі Стокгольм конвенциясымен тыйым салынған.
Mirex is an organochloride that was commercialized as an insecticide and later banned because of its impact on the environment. This white crystalline odorless solid is a derivative of cyclopentadiene. It was popularized to control fire ants but by virtue of its chemical robustness and lipophilicity it was recognized as a bioaccumulative pollutant. The spread of the red imported fire ant was encouraged by the use of mirex, which also kills native ants that are highly competitive with the fire ants. The United States Environmental Protection Agency prohibited its use in 1976. It is prohibited by the Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants.
Өндіріс және қолдану
Мирекс алғаш рет 1946 жылы синтезделген, бірақ пестицидтік құрамында 1955 жылға дейін қолданылмаған. Мирекс алюминий хлоридінің қатысуымен гексахлорциклопентадиеннің димеризациялануы арқылы өндірілді. Мирекс – асқазандық инсектицид, яғни организмді улау үшін оны жұту қажет. Инсектицидтік қолданыс негізінен АҚШ-тың оңтүстік-шығысында импортталған Solenopsis saevissima richteri және Solenopsis invicta отты құмырсқаларын бақылауға бағытталған. 1962 және 1975 жылдар аралығында шамамен 250 000 кг мирекс егістікке қолданылды (АҚШ NRC, 1978). Мирекстің көп бөлігі "4X мирекс жемі" түрінде болды, ол 14,7% соя майымен араласқан 85% жүгері шоқысының құрамында 0,3% мирекс салмағынан тұрады. 4X жемінің қолданылуы 4,2 г мирекс/га жабынды беру үшін жоспарланған және ұшақ, тікұшақ немесе трактор арқылы таратылды. Сондай-ақ 1x және 2x жемдер де қолданылды. Мирекс пестицид ретінде қолдануға 1978 жылы тыйым салынды. Стокгольм конвенциясы бірнеше тұрақты органикалық ластаушы заттардың өндірілуіне және қолданылуына тыйым салды, ал мирекс "қоқыс ондықтың" біріне кіреді.
Деградация
Хлор көміртектеріне тән мирекс оңай тұтанбайды; жану өнімдері көмірқышқыл газы, көміртек оксиді, хлорсутек, хлор, фосген және басқа да органохлорлы қосылыстардан құралады деп болжанады. Баяу тотығу нәтижесінде хлордекон ("кепон") түзіледі, бұл батыс әлемінің көп бөлігінде қолданылуына тыйым салынған, бірақ одан тез ыдырайтын инсектицид. Күн сәулесі мирексті негізінен фотомирекске (8 моногидромирекс) дейін, ал кейіннен 2,8 дигидромирекске дейін ыдыратады. Мирекс микробиологиялық ыдырауға өте төзімді. Ол тек анаэробты микроорганизмдердің әсерінен және ішек бактерияларының әсерінен моногидро туындысына баяу дехлориденеді. Топырақ микроорганизмдері арқылы ыдырауы сипатталмаған.
Биоаккумуляция және биомагнификация
Мирекс өте көп жинақталады, ал мөлшері әсер ету концентрациясына және ұзақтығына байланысты. Су және құрлықтағы азық тізбегінде мирекстің зиянды деңгейге дейін жинақталатынына дәлелдер бар. Мирекс жемімен гектарына 1,4 кг мөлшерде 6 рет өңдегеннен кейін, кейбір түрлерде мирекс деңгейі жоғары болды: тасбақа майында 24,8 мг мирекс/кг, балықтарда 1,9 мг/кг, койот майында 6 мг/кг, опоссум майында 9,5 мг/кг, ал ракун майында 73,9 мг/кг анықталды. Су және құрлық арасындағы байланысы бар модельдік экожүйеде сорго көшеттері 1,1 кг/га мөлшерінде мирекспен өңделді. Осы көшеттермен қоректенген және нәжісі суға түскен жәндіздер, судағы балдырлар, ұлулар, дафниялар, маса личинкалары және балықтарды ластады. 33 күннен кейін балықтарда экологиялық концентрация 219, ал ұлуларда 1165 болды. Жалпы қоршаған ортадағы деңгейі төмен болғанымен, ол биотикалық және абиотикалық ортада кең таралған. Липофильді қасиетіне байланысты, мирекс шөгінділерге күшті сіңіріледі.
Қауіпсіздік
Mirex жануарларға бір реттік дозада қолданғанда орташа деңгейде ғана уытты (ауыз арқылы берілген дозасы 365–3000 мг/кг дене салмағына тең). Ол тыныс алу, жұту және тері арқылы денеге енуі мүмкін. Жануарларда қайталап әсер етудің ең сезімтал әсерлері бауырмен байланысты, және бұл әсерлер диетаның 1,0 мг/кг (күніне 0,05 мг/кг дене салмағы) дозасында байқалды, бұл ең төменгі сынақтан өткен доза. Жоғары дозаларда ол ұрыққа зиянды (тамақтану кезінде 25 мг/кг) және тератогендік әсер етеді (күніне 6,0 мг/кг). Mirex генетикалық белсенділікті анықтау үшін жүргізілген қысқа мерзімді сынақтарда айқын белсенділік көрсетпеді. Тышқандар мен егешқұйрықтарда оның канцерогендік екенін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер бар. Мирекс улануының ерекшелігі – уытты әсерлердің және өлімнің кешіктіріліп пайда болуы. Mirex су ортасында тіршілік ететін көптеген организмдерге зиянды, әсіресе, қабықшалыларға өте сезімтал. Mirex әртүрлі омыртқалы жануарларда кең таралған созылмалы физиологиялық және биохимиялық бұзылыстарды тудырады. FAO/WHO Mirex үшін қабылдауға болатын тәуліктік дозаны (ҚТД) белгілемеген. IARC (1979) Mirex-тің канцерогендік қаупін бағалап, «тышқандар мен егешқұйрықтарға канцерогендік әсерін дәлелдейтін жеткілікті мәліметтер бар. Адамдарға қатысты жеткілікті деректердің болмауына байланысты, жоғарыда аталған нәтижелерге сүйене отырып, ол адамдарға канцерогендік қауіп төндіруі мүмкін» деген қорытындыға келді. Адам денсаулығына қатысты мәліметтер жоқ.
Денсаулыққа әсері
1995 жылғы ATSDR есебінде мирекс жануарларда бауырдың майлы дегенерациясына, жоғары сезімталдыққа және құрысуға, сондай-ақ репродуктивті функцияны тежеуге себеп болғаны көрсетілген. Бұл күшті эндокриндік бұзылушы, эстрогенмен қатысты функцияларға, мысалы, овуляцияға, жүктілікке және эндометрийдің өсуіне араласады. Сонымен қатар, бұл зат әйел кеміргіштерде эстрогенмен өзара әрекеттесу нәтижесінде бауыр қатерлі ісігінің пайда болуына ықпал етті.