Кіріспе

Бразилиялық медицина зерттеушісі (1910–2000)

Карлос Чагас Фильхо (10 қыркүйек 1910 – 16 ақпан 2000) – бразилиялық дәрігер, биолог және нейроғылым саласындағы ғалым. Ол электр балықтарының электроплакалары арқылы электрогенез құбылысының нейрондық механизмдерін зерттеуімен халықаралық деңгейде танымал болды. Ол сонымен қатар ғылыми жетекші ретінде де маңызды рөл атқарды, Рио-де-Жанейро Федералды университетінің Биофизика институтын құрушылардың бірі болды және 16 жыл бойы Ватиканның Рим Папасы Ғылым академиясының президенті, ал Бразилия Ғылым академиясының президенті (1965–1967 жж.) қызметін атқарды.

Өмір

Ол Шагас ауруын ашқан көрнекті ғалым Карлос Шагастың (1879–1934) екінші ұлы. Оның үлкен ағасы Эвандро Шагас (1905–1940) – дәрігер және ғалым, әкесі сияқты тропикалық медицина саласында мамандық алған. 1926–1931 жылдары Бразилия университетінің Медицина факультетінде (қазіргі Рио-де-Жанейро федералды университеті) медицинаны оқыды. Оқу кезінде Мангуинхоста жұмыс істеді, онда дәрігер Освальдо Круз (1872–1917) құрған Освальдо Круз институты және оның әкесі еңбек еткен, сондай-ақ әкесі Шагас ауруын ашқан Минас-Жерайс штатының Лассансе ауруханасында жұмыс істеді. Бітірген соң 1932 жылы осы аурухананың директоры болды. Бірақ оған әкесі мен әріптестерінің жолын жалғастырып, биомедициналық зерттеулер жүргізу көбірек ұнады, сондықтан келесі жылдары физиология саласындағы жетекші ғалымдармен, мысалы, Мигель Осиорио де Алмейда (1890–1952) және Жозе Карнейро Фелиппемен бірге жұмыс істеді. Бітіргеннен кейін бір жыл өткен соң Медицина мектебінде Биологиялық физика кафедрасында ассистент-профессор болып жұмысқа орналасты. Кафедра меңгерушісі Лафайет Родригес Перейраның қазасынан кейін кафедра төрағасы және толық профессор атанды. Нейрофизиология саласында одан әрі мамандығын жетілдіру қажеттігін сезінген Фильо Францияға сапар шегіп, Парижде Рене Вурмсер мен Альфред Фессардпен, ал Англияда А. В. Хиллмен (1886–1977) бірге жұмыс істеді. Бразилияға оралғаннан кейін Медицина мектебінде Биофизика зертханасын құрып, студенттер мен зерттеушілер тобын біріктірді. 1945 жылы зертхананы Биофизика институтына дейін жеткізді, ол көп ұзамай Бразилиядағы ең маңызды және жақсы зерттеу орталықтарының біріне айналды. Ол ұзақ жылдар бойы институт директоры және Медицина мектебінің деканы болды. Қазір институт оның есімін иеленеді. Карлос Шагас Фильо 1980 жылы зейнетке шықты, бірақ 89 жасқа толғанға дейін табандылықпен жұмысын жалғастырды.

Жұмыс

Фильхоның негізгі ғылыми еңбегі Амазонканың тұщы су электр балығы – "пораке" немесе электр балығының (Electrophorus electricus) электроплакаларын зерттеуге арналған. Өзінің тобымен бірге ол анатомиясы мен электрофизиологиясы, цитохимиясы, сондай-ақ оның жүйке жүйесімен басқаруын анықтауда маңызды және жаңа жетістіктерге қол жеткізді. Ол электрлік разрядтарды басқаратын мидың басқару құрылымдарын ашты. Электроплакалардың екі түрлі қозғыштыққа ие екенін анықтады, бірі тікелей, екіншісі – жүйке жолдары арқылы рефлекстік. Сондай-ақ, ол кураренің электроплакаларға тигізетін әсерін зерттеді, олар өзгертілген жолақты бұлшықеттер және ацетилхолинге негізделген синаптық беріліске ие (кураре осы нейротрансмиттердің антагонисі болып табылады). Фильо сонымен қатар ACh мембраналық рецепторын бөліп алды. Педагог ретінде Фильо Бразилиядағы биомедициналық зерттеулерге көптеген ғылыми шәкірттері мен Биофизика институтындағы әріптестері арқылы маңызды үлес қосты, мысалы, Аристидес Азеведо Пачеко Леао. Институттың алғашқы жылдарында фашизмнен қашуға мәжбүр болған еврей тегіндес, жас зерттеуші Рита Леви Монтальчини (1909) Карлос Чагас Фильоның қолдауымен нейротрофтық факторлар туралы маңызды жаңалықтар ашты. Кейін ол физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол бірнеше кітап, оның ішінде автобиография, әкесі туралы естеліктер және 100-ден астам ғылыми мақала жариялады.

Ғылыми жетекшілік және құрмет

Доктор Чагас Филхо халықаралық көшбасшы және Бразилия ғылымының шетелдегі өкілі ретінде маңызды рөл атқарды. Ол Париждегі ЮНЕСКО-ға Бразилия делегаты және елшісі (1966) болды, сондай-ақ Вашингтондағы Панамерикандық денсаулық ұйымының (PAHO) ғылыми-зерттеу кеңесінің мүшесі еді. Біріккен Ұлттар Ұйымында ол ғылым мен технологияны дамуға қолдану жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы болды. Нобель сыйлығының иегері, физик Абдус Саламмен (1926–1996) бірге Халықаралық ілгері ғылым институттарының федерациясын (IFIAS) құрды. 1972 жылы Папа Павел VI оны Рим Папасы Ғылым академиясының президенті етіп тағайындады, ол 1989 жылға дейін осы қызметте болды. Өзінің қызметі барысында Рим-католик шіркеуінің Галилео Галилейді ақтау және Турин жөбенің тарихи және ғылыми негізділігін зерттеу жөніндегі тарихи міндетін орындады. Ол терең діншіл болды және ғылым мен дінді мүмкіндігінше үйлестіруге тырысты. Осылайша, ол Ғылым академиясын көптеген маңызды мәжілістер мен жарияланымдар арқылы басқарды, ми мен сана сияқты күрделі мәселелерді қарастырды және академияға көптеген көрнекті ғалымдарды, оның ішінде Нобель сыйлығының лауреаттарын тартты. Бразилияда ол Бразилия Ғылым академиясының (1941–2000) мүшесі, вице-президенті және президенті, Бразилия Әдебиет академиясының (1974–2000) мүшесі, Ұлттық зерттеулер кеңесінің мүшесі және Бразилия ғылымын дамыту қоғамының негіздеушілерінің бірі және мүшесі болды. Карлос Чагас Фильхо көптеген ұлттық және шетелдік университеттерден 16 құрметті докторлық атаққа және 19 медальға ие болды, оның ішінде Францияның Легион д'Онер ордені (1979) және Бразилияның ғылыми еңбек ордені бар. Ол Франция Ғылым академиясының және Ұлттық медицина академиясының, Лиссабон Ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философия академиясының, Бельгия Корольдік академиясының, Румыния Ғылым академиясының және Халықаралық ғылым тарихы академиясының мүшесі болды. Оның көптеген ғылыми наградаларының арасында Моиньо Сантиста ғылым сыйлығы (1960); Prêmio Álvaro Alberto para a Ciência e Tecnologia (1988); және Францияның Fondation Simone et Cino Del Duca сыйлығы – Prix mondial Cino Del Duca (1989) бар.