Кіріспе

1046 жылғы венгр көтерілісі Вата көтерілісі (Vata féle lázadás) – 1046 жылы король Петр Урсеолоның тақтан түсірілуіне, Чанад епископы Жерардтың шейіт болуына және Арпад әулетінің Венгрия тағына қайта орналасуына әкелген венгр көтерілісі.

Өмірбаян

Христиан дінін Венгрияға Венгрияның патшасы I Стефан енгізген болатын. 1038 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын қарындасының ұлы, венециялық ақсүйек Петр Урсеоло иеленді. Салықтарды арттыру және Урсеолоның шетелдік державалармен байланысы салдарынан ол халыққа ұнамайтын билеуші болды. Венгрия шаруалары, көпшілігі әлі де ескі дінді ұстанғандықтан, оның Венгрияны Киелі Рим империясының құрамына енгізуді көздеп отыр деп күдіктенді. 1041 жылы болған көтерілісте Стефанның жеңешісі Самуэль Аба Урсеолоны тақтан түсіріп, билікке келді. Урсеоло Баварияға қашып, жер аударылып жүргенде Германия патшасы және Киелі Рим императоры Генрих III-пен одақтасты. Келесі жылдары Абаның билігі әлсіреп, дін өкілдерінің қарсылығына тап болды, себебі ол ескі сенімдерді қолдаған еді. Генрихтің қолдауымен Петр Урсеоло 1044 жылы Венгрияға қайтып оралып, Мэнфё шайқасында Абаны жеңіп алды. Урсеоло таққа қайта отырды, бірақ Венгрия Киелі Рим империясының вассалына айналды, бірақ бұл ұзаққа созылмады. Дегенмен, оның екінші билігі алғашқысына қарағанда тіптен қысқа болды.

Көтеріліс және Ватаның тобыры

Андрей (венгр тілінде Андраш), Бела және Левенте – Вазулдың ұлдары, ол әулие Стефанның туысы. Самуил Аба билігінде олар өмірлерін сақтап қалу үшін елден қашып кетті: Бела Польшаға, ал Андраш пен Левенте Киевке. 1046 жылы Андраш пен Левенте Венгриядағы Уюварға (қазіргі Абаужвар) жер аударылудан оралды және Андраш христиан болғанына қарамастан, әсіресе пұтқа табынушылар арасында таққа үлкен қолдау тапты (Левенте пұтқа табынушы болып қалды). Олар елге оралғаннан кейін көтеріліс басталды, оны Андраш пен Левенте бастапқыда қолдады. Бейкес қамалының иегері және Кёрошвидек (Кришана) айманындағы венгр тайпасының басшысы, пұтқа табынушы Вата (немесе Вата) корольдің ұзақ жылдар бойы дұшпаны болды. Ол өзінің лауазымын сақтап қалу үшін христиан дінін қабылдады, бірақ пұтқа табынушылықты жалғастырды. Вата – алғашқы болып шайтанға адал қызмет етуге ант берген, басын қырқып, үш өрім шашын қалдырған адам, бұл пұтқа табынушылардың дәстүрі бойынша жасалған. Ол Венгриядағы христиан дінін жоюды көздеді, бүкіл халыққа пұтқа табынушылықты үйретуді, епископтар мен шіркеу қызметкерлерін өлтіруді, шіркеулерді қиратуды, христиандық сенімнен бас тартуды және жалған құдайларды құрметтеуді қалаған. Андраш пен Левентенің әскері Пестке бет алғанда, епископтар Джерард, Бестрик, Булди және Бенета оларды қарсы алуға жиналды. 24 қыркүйекте Пест қаласында Ватаның содырлары епископтарға шабуыл жасап, оларды таспен ата бастады. Булди таспен атқылап өлтірілді. Пұтқа табынушылар оған тас лақтырғанда, Геллерт қайта-қайта қол шапалақтады, бұл пұтқа табынушыларды одан да ашуландырды. Геллертті Келенгеги төбесіне алып шығып, арбаға отырғызып, Дунайдың жағасына итеріп жіберді. Бестрик пен Бенета өзен арқылы қашып құтыла алды, бірақ Бестрик Андраш пен Левенте келмес бұрын пұтқа табынушылардан жарақат алды. Тек Бенета ғана аман қалды. Кейіннен Геллерт шейіт болғаны үшін қасиетті деп жарияланды, ал оны лақтырып жіберген төбе Геллерт төбесі деп аталды. Қазір Будапешттің орталығында орналасқан бұл төбеде Геллерттің қаза болған жерінде ескерткіш орнатылған, ол Венгрияның қасиетті покровительі саналады.

Салдары

Вата көтерілісі Венгриядағы христиан үстемдігін тоқтатудың соңғы маңызды әрекеті болды. Андраш таққа отыруына жәрдемдескен бұрынғы сенімдерді сақтағанмен, елдегі христиан дінін жою ниеті болған жоқ. Ол билікке келген соң Ватадан және бұрынғы сенімдерді ұстанғандардан алшақтады. Бірақ олардың іс-әрекеттері үшін жаза алмады.