Кіріспе
Техас Санта-Фе экспедициясы – 1841 жылы Техас Республикасы ұйымдастырған коммерциялық және әскери экспедиция. Оның мақсаты Санта-Фе жолы арқылы жүргізілген пайдалы саудамен бәсекелесу, сондай-ақ сол кезде Мексиканың провинциясы болған Нью-Мексиконың шығыс жартысын Техасқа қосып алу еді. Экспедицияны Техас президенті Мирабо Б. Ламар ресми емес түрде бастады. Бұл бастама Ламардың жас республиканы континенттік державаға айналдыру жөніндегі жоспарының маңызды бөлігі болды. Президенттің пікірінше, Техастың АҚШ-қа қосылуын талап ететін күшті қозғалыстың алдын алу үшін бұл мүмкіндігінше жылдам қол жеткізілуі керек еді. Ламардың үкіметі 1840 жылы Нью-Мексикоға комиссар жіберіп, жергілікті тұрғындармен байланыс орнатуды бастаған. Көптеген техастықтар Нью-Мексиколықтардың Техас Республикасына қосылу идеясын қолдайтынына сенген. Экспедиция сәтсіз аяқталды. Тарихшы Дэвид Лавендер оны «Америка тарихындағы ең абдыраған жобалардың бірі» деп атады. Шамамен 320 техастық Нью-Мексико губернаторы Мануэль Армихоның үстем күштеріне тәуелді болды. Тұтқындар Мексиканың Веракрус қаласына қарай ұзақ жолмен айдалып әкелінді. Олар 1842 жылы босатылып, Техас пен АҚШ-қа қайта оралды.
Саяхат
Экспедиция 1841 жылғы 19 маусымда Остин қаласының жанындағы қазіргі Раунд-Роктағы Кенни фортынан жолға шықты. Экспедицияда 21 жұмырбақ атпен тартқан арбада шамамен 200 000 долларлық тауарлар тасымалданды. Олардың арасында экспедиция кезінде жүкті тасымалдау және қорғау туралы уәде алған саудагерлер, сондай-ақ комиссарлар Уильям Г. Кук, Ричард Ф. Бренхэм, Хосе Антонио Наварро және Джордж Ван Несс болды. Техас саудагерлері мен кәсіпкерлері ресми түрде саудалық экспедиция болғанымен, олармен бірге 320-ға жуық адамнан тұратын әскери күзет те болды. Әскери күзетке Вест-Пойнтті бітірген және Нью-Йорк тұрғыны Хью МакЛеод басшылық етті, оның құрамында артиллерия бөлімі де болды. Нью-Орлеандық журналист Джордж Уилкинс Кендалл, «Пикаюн» газетінен және ағылшын юрисі Томас Фальконер де экспедицияға қатысып, кейіннен оқиғаны өз көзімен көргендей жазды. Жазғы Нью-Мексикоға сапар нашар дайындық пен ұйымдастыру, үндістердің сирек шабуылдары, сондай-ақ азық-түлік пен таза судың жетіспеуінен қиындыққа ұшырады. Мексикалық жетекшісін жоғалтқаннан кейін, топ Санта-Феге қалай жету керектігін білмей, жол табуға тырысты. МакЛеод күштерін бөліп, жол табу үшін алдын ала барлаушылар жіберді. Экспедиция 1841 жылғы қыркүйектің ортасында Нью-Мексикоға жетті. Олардың бірнеше барлаушылары, соның ішінде капитан Уильям Г. Льюис тұтқындалды. Келгенде құрметпен қарсы алатындарын күткен экспедиция Нью-Мексико губернаторы Мануэль Армихо жіберген 1500 сарбаздан тұратын Мексика армиясының отрядымен кездесті. Армихоның ағылшын тілінде сөйлейтін туысы, мүмкін Мануэль Чавес немесе Мариано Чавес, техастықтармен келіссөз жүргізді, ал капитан Льюис оның сөздерін қолдады. Екеуі де Армихо техастықтарға қауіпсіз өтуге және шекараға дейін сүйемелдеуге келісетінін айтты, ал Льюис оған «масондық сенімімен» ант берді. Техастықтардың қиын сапарынан кейін, олар олардан әлдеқайда көп санды күшпен шайқасуға жарамсыз болды, сондықтан олар қарсылық көрсетпей басылды. Жаңа мексикалықтар оларға азық-түлік берді. Бірақ, ертесіне Армихо әскерімен келді, техастықтарды байлап, қаталдықпен қарады және оларды өлтіруді талап етті, бұл мәселені офицерлерінің дауысына беруге ұйғарды. Сол түні тұтқындар кеңестегі пікірталасты тыңдады. Бір дауыспен кеңес техастықтарды өлтірмеуге шешім қабылдады. Содан кейін олар Санта-Феден Мехикоға дейін 2000 мильдік қашықтықты жүріп өтуге мәжбүр болды. 1841-1842 жылдардың қысында АҚШ-тың дипломатиялық күш-жігері оларды босатуға қол жеткізгенге дейін Веракрус штатындағы Пероте түрмесінде тұтқын ретінде ұсталды. 1842 жылғы 13 маусымда тірі қалған техастықтар босатылғаннан кейін, тұтқындардың бірі Роберт Д. Филлипс әкесіне былай деп жазды: «Көптеген адамдар Кук есімді адамның тобы келгенше күтіп отыр, содан кейін олар Вера-Крузға, содан кейін Нью-Орлеанға бара алады. Адамдар түрлі кемелермен, соның ішінде «Генри Клей» кемесімен Нью-Орлеанға жетті, ол 1842 жылғы 5 қыркүйекте Нью-Орлеанға 47 «Техас армиясының Санта-Фе тұтқындары»н тасымалдап келді».
Американың түпкүлкілерінің рөлі
Нью-Мексико 1840-жылдардың басында Техастың шекарасын кеңейтуіне қарсы тұру үшін пуэблолықтарды өздеріне тартып алды. 1843 жылы бұл күш-жігер "Таос үндістерінің үстіне ауыр салмақ түсірді, олар Техас шабуылшыларын тойтару үшін күшке алынды".
Салдары
Льюисті техастықтар сатқын деп есептеді, бірақ техастықтардың алдындағы таңдаулар өте қиын болды, ал қарсы тұрып шайқасу олардың толық құрып кетуіне әкелетіні анық еді. Сонымен қатар, Льюис пен Чавес Армихоның нағыз ниеттерін білгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Өмірінің соңына дейін Чавес техастықтармен сөкелескенде өзінің адал болғанын қатысты түрде айтты. Техас экономикасын тиімсіз басқарғаны үшін қатты сынға ұшыраған Ламар осы апатқа жауапты деп танылды, ал экспедиция оның президенттік беделін одан әрі түсірді. Ең маңыздысы, бұл оқиға Техастың тіпті батыс аумақтарын шартты түрде бақылауға қажетті ресурстарының болмағанын нақты көрсетті. Техаста, сайлаушылардың көпшілігі АҚШ-та туған, Ламардың амбициялық экспансионистік жоспарына деген ынтасы жоқ және АҚШ-тан ерекше техас ұлттық ерекшелігіне күмәнданатын болғандықтан, мұндай сәтсіздік көптеген азаматтарды Техас тәуелсіздігін сақтауға деген барлық үміттерін тастауға итермеледі, өйткені олар жаңадан құрылған Республиканың Нуэсес өзенімен шектеліп, мексикалық шабуылмен үнемі қауіптеніп жатқан ел бола алмайтынына көз жеткізді. Ламар Техасты континенттегі ірі державалардың біріне айналдыру жоспарларымен ашық мақтанса, экспедициядан кейін техастықтар Ламардың ізбасары, Техас революциясының батыры Сэм Хьюстонға жүгінді, ол АҚШ-қа қосылуды қолдаған жетекші саяси тұлға еді. 1845 жылы Техас Одаққа қабылданды. Қосылу Мексика мен Техас арасындағы шекаралық дауды Мексика мен АҚШ арасындағы дауға айналдырды. Бұл (Мексиканың техастық тұтқындарға қатысты әрекеттеріне байланысты даумен бірге) АҚШ пен Мексика арасындағы шиеленісті күшейтіп, мексика-американ соғысына әкелді. Армихо Санта-Феді АҚШ армиясына бір оқ атпай бергеннен кейін, Чавес ресми түрде АҚШ-қа адалдығын ауыстырды. Соғыс АҚШ-тың жеңісімен аяқталып, АҚШ-қа Техас штаты осы уақытқа дейін талап етіп келген барлық жерлерді толық бақылауға берді. Алайда Техас осы жерлерді басқаруға тырысқанда АҚШ ішінде қатты қарсылыққа тап болды. Бұл қарсылық негізінен Техастың батыс аумақтық талабын АҚШ Сенатындағы билік тепе-теңдігін сақтау үшін жаңа құл штаттарына бөлуді қалаған басқа оңтүстік штаттардан келді. 1850 жылғы құл штаттары мен еркін штаттар арасындағы келісімнің бір бөлігі ретінде Техас штаты Ламар экспедициясының басты назарында болған Санта-Фе аймағын қоса алғанда, солтүстік-батыс аумақтық талаптарынан бас тартуға келісті. Ал, бұған орай, федералды үкімет Техас штатының борышын өз мойнына алуға келісті. Техас өзінің қазіргі шекараларын сақтап қалды, бұл республика ретінде тиімді бақылауда болған аумақтың шамамен екі есе үлкені болды. Қалған жерлердің көпшілігі Нью-Мексико территориясына біріктірілді, ал ең солтүстік бөлігі ұйымдастырылмаған күйде қалды. Соғыстан кейін Нью-Мексикоға оралған Армихо 1853 жылы сол жерде қайтыс болды. Бұл аймақтардың түпкілікті мәселесі 1861 жылы Америка Азамат соғысы басталғанға дейін шешілмеді, оның барысында Конфедерация бұл аймақтың бақылауын орнатуға тырысты, ол Техастың ескі талаптарына негізделген. Бұл қақтығыс Чавесті және техастықтарды тағы бір рет қарсы жаққа қойды, өйткені Чавес Одаққа адал болды. Конфедерация туын көтеріп соғысқан техастық әскерлері қазіргі Нью-Мексиконы бақылауға жасалған конфедерация әскерлерінің сәтсіз әрекетінде маңызды рөл атқарды, ал Чавес өзі Глориетта өткеліндегі шешуші шайқаста маңызды рөл атқарды.
The war ended in victory for the United States and gave the U. S. undisputed control of all of the lands that at this point were still claimed by the State of Texas. However, Texas faced stiff opposition from within the U. S. in its bid to actually administer these lands. This resistance came largely from other Southern states, which wanted Texas' western territorial claim carved into new slave states that would maintain the balance of power in the United States Senate. As part of the wider Compromise of 1850 between slave states and free states, the Texan state government agreed to relinquish its northwesternmost territorial claims, including the Santa Fe region that had been the focus of Lamar's expedition. In return, the federal government agreed to assume responsibility for Texan state debts. Texas was left in control of its present boundaries, which was still an area around twice the size of the territory it had ever effectively controlled as a Republic. Most of the remaining lands were organized into the New Mexico Territory while the northernmost strip remained unorganized. Armijo, who returned to New Mexico after the war, died there in 1853. The final disposition of these regions was not settled prior to the outbreak of the American Civil War in 1861, during which the Confederacy attempted to establish its own control of the region based in part on the old Texan claims. The conflict placed Chaves and the Texans on opposing sides once more, as Chaves remained loyal to the Union. Texan troops fighting under the Confederate banner would play a major role in the Confederates' unsuccessful attempt to control present day New Mexico, while Chaves himself played a key role in the decisive Battle of Glorieta Pass.
Танымал мәдениетте
Техас рейнджері Капитан Томас Мейн Ридтың 1860 жылғы "Жалғыздық ранчосы: Стакстелген жазықтың әңгімесі" шығармасында "Санта-Фе экспедициясына қатысушы" ретінде еске алынады, ол "мексикалық түрмелерде он екі айдан астам уақыт өткізген". Бұл экспедиция сонымен қатар Кларенс Э. Малфордтың 1922 жылғы "Менің құлағымды әкел" романы мен Ларри Макмертридің 1995 жылғы "Өліктің қадамы" романының көрінісі болып табылады; сондай-ақ 1996 жылғы телесериал, ол "Жоңайлы көгершін" сериясының бір бөлігі.