Кіріспе

Эволюциялық даму психологиясы (ЭДП) – адам мінез-құлқы мен танымның дамуын түсіну үшін табиғи іріктеу эволюциясының негізгі принциптерін қолданатын зерттеу парадигмасы. Ол әлеуметтік және танымдық қабілеттердің дамуына жауапты генетикалық және орталық механизмдерді, сондай-ақ осы қабілеттерді жергілікті жағдайларға бейімдейтін эпигенетикалық (ген-ортаның өзара әрекеттесуі) процестерді зерттейді. ЭДП онтогенездің (дамуға бейімделу) сенімді дамуымен, түрге тән ерекшеліктерімен, сондай-ақ эволюциялық перспективадан қарағанда мінез-құлықтағы жеке айырмашылықтарды қарастырады. Эволюциялық көзқарастар көбінесе жеке айырмашылықтарды табиғи іріктеудің нәтижесі емес, кездейсоқ генетикалық шудың (эволюциялық қосалқы өнімдер) және/немесе ерекше жағдайлардың (мысалы, достар тобы, білім, тұрғын жайлар және кездейсоқ кездесулер) салдары ретінде қарастырады. Ал ЭДП табиғи іріктеудің «бейімделу даму пластикасы» арқылы жеке айырмашылықтардың пайда болуына ықпал етуі мүмкін деп тұжырымдайды. Осы тұрғыдан алғанда, адам дамуы қоршаған ортаның өзгеруіне жауап ретінде өмірлік стратегияның әртүрлі жолдарымен жүзеге асады, бірыңғай түрге тән даму үлгісін қабылдамайды.

Даму және эволюция

Эволюциялық психология сияқты, ЭДП Чарльз Дарвиннің табиғи іріктеу теориясына негізделген. Дарвиннің өзі дамуды баса көрсетіп, өз теориясын қолдау үшін эмбриология процесін дәлел ретінде пайдаланған. "Адамның тегінен" цитата: <blockquote>"Адам басқа жануарлардың жұмыртқаларынан ешқандай айырмасы жоқ жұмыртқадан дамиды. Ең алғашқы кезеңдердегі жас ұрық өзі омыртқалы жануарлар тобының басқа өкілдерінен дерлік ерекшеленбейді." Даму процестеріне бұл ерте назарға қарамастан, эволюция теориясы мен даму теориясы ұзақ уақыт бойы бөлек, тіпті бір-біріне қарсы деп есептелді (қосымша ақпарат үшін, табиғат пен тәрбие туралы қараңыз). Қазіргі эволюциялық синтез пайда болғаннан бері эволюциялық теория көбінесе "генге центрленген" болып келді, ал даму процестері көбінесе екіншілік деп саналды. Сол сияқты, социобиолог Э.О.Уилсон онтогенетикалық өзгерістерді "даму шуы" ретінде қарастырды.

Даму психологиясындағы эволюциялық көзқарастар

Эволюциялық теорияда дамуға берілген мән төмендегеніне қарамастан, ерте даму психологиясына эволюцияның әсері болды. Дарвиннің эволюция теориясы да, Карл Эрнст фон Бэрдің онтогенез даму принциптері де даму психологиясының алғашқы ой-пікірлерін қалыптастырды. Балалар психологиясының негізін қалаушы Вильгельм Т. Прейер Дарвиннің еңбегінен үлкен шабыт алып, балалардың психикалық дамуын эволюциялық тұрғыдан қарастырды. Дегенмен, эволюциялық теория даму психологиясының өзіне шектеулі әсер етті. Даму психологиясы, жалпы әлеуметтік ғылымдар сияқты, дамудың эволюциялық теорияларына ұзақ уақыт бойы қарсы тұрды. Адам мінез-құлқына қатысты эволюциялық тәсілдер генетикалық детерминизмнің бір түрі деп есептелді және адам мінез-құлқын қалыптастырудағы мәдениет пен тәжірибенің рөлін ескермеді (Стандартты әлеуметтік ғылым моделіне қараңыз). Эволюциялық көзқарасты қабылдаған даму психологтарының бірі – нативистер, олар нәрестелердің тіл сияқты маңызды ақпаратты меңгеруге мүмкіндік беретін туа біткен танымдық механизмдері (немесе модульдері) бар екенін айтады (мысал ретінде, әмбебап грамматикаға қараңыз).

Эволюциялық даму психологиясы

Эволюциялық даму психологиясын эволюциялық психологияның (ЭП) кеңірек саласынан туындаған, назар салынған теориялық ая ретінде қарастыруға болады. Эволюциялық психологияның бағыты эволюциялық биология принциптерін пайдаланып, сана мен мінез-құлықты түсіндіруге ұмтылған социобиология, этология және мінез-құлық экологиясы сияқты бұрынғы бағыттардан өркендеді. Эволюциялық даму психологиясының (EDP) теориясы негізінен эволюциялық психологияның (EP) теориясымен үйлеседі, бірақ ол эволюция және даму теорияларын үйлестіруге жасалған арнайы күшпен ерекшеленеді. Дегенмен, кейбір авторлар эволюциялық психологтардың негізгі ағымы өз теориялық бағдарламаларына даму теориясын енгізбейді деген пікірге қарсы шығып, даму жүйелері теориясының құндылығына күмән тудырды (сынды қараңыз). Сонымен қатар, эволюциялық даму психологтары өмір бойындағы психологиялық даму мен мінез-құлықты зерттеуге ерекше мән береді. Эволюциялық даму психологиясының негізін қалаушылар өз жұмыстарын негізгі эволюциялық психологтардың жұмысымен салыстырады, олардың пікірінше, негізгі назар ересектерге, әсіресе әлеуметтену және жұптасуға байланысты мінез-құлыққа шоғырланған. Балалардың ойындарындағы жыныстық айырмашылықтар осы бейімделудің мысалы болуы мүмкін: ұлдар арасындағы "күрес-ойнаудың" жиілігі, сондай-ақ қиял ойынының мазмұнындағы айырмашылықтар (мәдени тұрғыдан қарағанда, қыздар ұлдарға қарағанда көбірек "ата-аналық" ойындармен айналысады) қазіргі көптеген қоғамдарда ерлер мен әйелдер атқаратын рөлдерге ерте дайындық ретінде қызмет етеді және, болжам бойынша, адам эволюциясының барысында осылай болған.

Шартты бейімделулер

EDP балалардың айқын даму пластикалық қабілеттерін атап көрсетеді және даму пластикалық қабілетін жеңілдетуге бағытталған ерекше бейімделу түрін ұсынады, оны шартты бейімделу деп атайды. Шартты бейімделулер маңызды қоршаған орта факторларын анықтап, оларға ден қойып, даму жолдарында өзгерістер жасайды, бұл индивидуумды оның нақты ортасына тиімді бейімдеуге мүмкіндік береді. Бұл бейімделулер организмдерге қоршаған орта жағдайларына қарай баламалы және жағдайға байланысты өмірлік стратегияларды қолдануға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік білім мен балалық шақтың дамуы

Әлеуметтік ми (немесе Макиавеллиандық) гипотезасы күрделі әлеуметтік ортаның (мысалы, үлкен топ мөлшері) пайда болуы адам ақылының эволюциясындағы маңызды таңдау факторы болды деп санайды. Приматтарда мидың үлкендеуі жасөспірім кезеңнің ұзаруына алып келеді, ал кейбір авторлар адамдардың әлеуметтік күрделіліктің артуына және күрделі әлеуметтік оқуға жауап ретінде балалық шақ пен жасөспірімдік сияқты жаңа даму кезеңдерін қалыптастырғанын (немесе кеңейткенін) айтады. Көптеген түрлер белгілі бір деңгейде әлеуметтік оқуды көрсетеді және мінез-құлық дәстүрлеріне (яғни, мәдениетке) ие болғанымен, адамдар мәдени ақпаратты өте жоғары дәлдікпен көптеген буынға жеткізе алады. Көптеген ғалымдар жоғары дәлдіктегі мәдени оқу жинақтамалы мәдени эволюция үшін қажет деп есептейді, және бұл қасиет тек адамдарда ғана анық байқалды, бірақ шимпанзелер, орангутан және Жаңа Каледония қарғаларында да болуы мүмкін деген пікірлер бар. Дамуға бағытталған зерттеушілер мінез-құлық үлгілерін артық көшіру мәдени оқуды жеңілдетеді деп ұсынады, бұл құбылыс үш жасқа дейінгі балаларда пайда болады және шимпанзелерде байқалмайды.

Ынтымақтастық және әлеуметтік белсенділік

Өзінің әлеуметтік тобының басқа мүшелеріне пайда келтіретін мінез-құлық, әсіресе просоциалдық немесе "алтруистік" жеке тұлға үшін шығынды болып көрінетін мінез-құлық, мінез-құлықтың эволюциясын зерттейтін салалардың қызығушылығын тудырды. Майкл Томаселло ынтымақтастық пен просоциалдық – адам мінез-құлқының дамыған қасиеттері екенін айтады, оның дәлелі ретінде "көмектесу" мінез-құлқының ерте даму кезеңінде пайда болуын (18-24 айлық сәбилерде байқалады) келтіреді. Адамның онтогенезі мен эволюциясын зерттеушілер нәрестелер мен кішкентай балалардың просоциалдық қасиеттерін анықтау үшін эксперименттер жүргізеді, содан кейін балалардың нәтижелерін басқа жануарлармен, көбінесе шимпанзелермен салыстырады.

Өмір тарихының стратегиясы және даму пластиктігі

ЭДП зерттеушілері дамыған стратегиялар контекстке тәуелді екенін атап көрсетеді, яғни бір ортада оңтайлы стратегия басқа ортада көбінесе оңтайсыз болады. Олар бұл табиғи іріктеудің «бейімделмелі даму пластикасын» (adaptive developmental plasticity) қолдауына алып келеді деп санайды, бұл организмге қоршаған ортаның сигналдарына жауап ретінде өзінің даму бағытын өзгертуге мүмкіндік береді. Соңғы кезде кейбір антропологтар мен психологтар бұл принципті түр ішіндегі репродуктивтік және соматикалық күш-жігер арасындағы айырбасқа қатысты айырмашылықтарды түсіну үшін қолданып жүр. Кейбір авторлар балалық орта мен өмірдің ерте кезеңіндегі тәжірибелердің жеке адамның өмір тарихы стратегиясын анықтауда маңызды рөл атқаратынын айтады. Мысалы, зорлық-зомбылыққа ұшырау, қатал тәрбиелеу, және қоршаған ортаның болжамсыздығы (жиі көшіп-қону, тұрақсыз отбасылық құрам сияқты) «жоғары жылдамдықты» (fast) өмір тарихы стратегиясының мінез-құлқылық белгілерімен (мысалы, ерте жасында жыныстық жетілу, тұрақсыз қарым-қатынастар, импульсивтілік және ынтымақтастықтың төмендеуі) байланысты екені көрсетілген, онда ағымдағы көбею болашақ көбеюден басымдық алады.