Кіріспе

Батл-Крик санаторийі – Мичиган штатының Батл-Крик қаласында орналасқан әлемге әйгілі денсаулық сақтау орны. Ол 1866 жылы Жетіінші күндік адвентистер шіркеуінің денсаулыққа қатысты ұстанымдары негізінде құрылды және 1876 жылдан 1943 жылға дейін доктор Джон Харви Келлог басқарды. "Сан" деп аталатын бұл орын доктор Келлогтың басшылығымен гүлденіп, АҚШ-тағы ең танымал денсаулық сақтау орындарының біріне айналды. 1902 жылы болған өрттен кейін санаторий жаңадан ғана емес, кеңейтіліп қайта салынды. 30 гектар жерге орналасқан, 30-дан астам ғимараттан тұратын денсаулық сақтау және сауықтыру кешеніне 1300-ге жуық қонақ сыйып, зерттеу орталықтарымен және медбикелерді даярлайтын мектеппен бірге аурухана да кірді. Сонымен қатар, мұнда Санитариялық азық-түлік компаниясы да орналасқан еді. 1907 жылы доктор Келлог шіркеуден шеттетілгеннен кейін, ол өзінің және қызметкерлерінің "ешқандай шіркеуге жатпайтын тәуелсіз адамдар" екенін, санаторийде адвентистердің қағидаларына негізделген "биологиялық өмір" теориясы насихатталатынын мәлімдеді. 1928 жылы негізгі ғимаратқа 14 қабаттан тұратын "Мұнаралар" қосылды. Ұлы экономикалық дағдарыс мекемені қарызын өтеу үшін мүлкін сатуға және қысқартуға мәжбүр етті. 1942 жылы АҚШ армиясы негізгі ғимаратты сатып алып, Перси Джонс әскери ауруханасына айналдырды, ал санаторий бұрынғы Фелпс санаторийінің ғимаратына көшірілді. 1950 жылдары аурухана таратылып, ғимаратты Бас қызмет көрсету басқармасы басқарды. 2003 жылы ол Харт–Доле–Инуе федералды орталығы ретінде қайта ашылды. 1957 жылы құлдырап бара жатқан денсаулық сақтау мекемесін Жетіінші күндік адвентистер шіркеуі сатып алып, 1993 жылға дейін басқа атаумен жұмыс істеді, содан кейін ол қайта сатылды. 1876 жылы доктор Джон Харви Келлог медициналық басшы болып тағайындалды, ал оның інісі В.К. Келлог есепші болып жұмыс істеді. Джон Х. Келлог айтқандай, олар сол кезде мүгедек сарбаздарды емдеуге арналған денсаулық сақтау орны ретінде анықталған "санаторий" сөзін қолданды. Оның сөзімен айтқанда, "екі әріпті өзгерту арқылы 'санаторий' сөзі 'санитарий' сөзіне айналды, соның арқасында ағылшын тіліне жаңа сөз қосылды". Келлог 1866 жылы 106 науқас болса, 1906 жылы 7006 адамға дейін өскенін мәлімдеді. 1878 жылы "Ескі бас ғимарат" деп аталған жаңа ағаш құрылыс салынды, ол 1884 және 1891 жылдары күрделі жөндеуден өтті. 1902 жылы Ескі бас ғимарат өртеніп, 5 қабаттан тұратын таспен қайта салынды және кеңейтілді. 1928 жылы Батл-Крик санаторийі 14 қабаттан тұратын, 265 қонақ бөлмесі бар "Мұнаралар" ғимаратымен кеңейтілді, ол Чемпион көшесіне қараған еді. 1933 жылы мекеме банкротқа ұшырады, ал санаторий негізгі ғимаратын босата бастады. 1942 жылы АҚШ армиясы негізгі ғимаратты сатып алып, Перси Джонс бас ауруханасын құрды; аурухана 1953 жылы жабылып, бір жылдан кейін Батл-Крик федералды орталығы болды. Жетіінші күндік адвентистерге тиесілі Батл-Крик санаторийі 1970 жылдарға дейін психиатриялық мекеме ретінде жұмыс істеді, бірақ онжылдықтың соңында жабылды. 1986 жылы негізгі ғимараттың радиалды қанаттары (солярий, спорт залы және бассейн) бұзылды, ал санаторий тарихының соңғы кезеңіне кірді, ол 1993 жылы ресми түрде аяқталды. Медициналық жазбалар микрофильмге түсіріліп, қазір жақын маңдағы Филдстоун орталығында сақталады.

Қонақтар, қызметкерлер және ғимараттар

Көптеген келушілермен қатар, Батл-Крикте көптеген қызметкерлер де жұмыс істеді. Келлогг: «Батл-Крик санаторийінде жұмыс істейтін адамдардың саны ешқашан сегіз жүзден аспайды, ал ең қарбалас маусымда мыңнан асып кетеді» деді. Олар «дәрігерлер, медбикелер, көмекшілер және т.б.» құрады. Штатта 30 дәрігер болды. Басты ғимараттар төрт үлкен ғимараттан тұрды, олардың ең бастысы – орталық құрылыс, «ол шамамен 400 қонаққа жататын бөлмелерді (және) 1000-нан астам науқасты қабылдай алатын емдеу бөлмелерін ұсынады». Санаторий көрнекті және орта тапқа жататын американдық азаматтардың баруға таңдаған жеріне айналды. Санаторийге келген белгілі американдық тұлғалар (Мэри Тодд Линкольн және Соджорнер Трут сияқты) денсаулық пен әл-ауқатқа деген құлшынысты жалпы халық арасында күшейтіп, ынталандырды. «Батл-Крик санаторийі әлемдік деңгейде танымал болды және байлар мен атақтылар үшін денсаулықтарын қалпына келтіру, денсаулық туралы лекцияларды тыңдау және салауатты өмір салтының қағидаларын үйрену және тәжірибеге салу үшін ізделінетін орынға айналды».

Емдеу жүйесі

Санаторийде Келлог пациенттеріне түрлі емдеу әдістерін, соның ішінде диеталық реформаны және жиі клизмаларды қолданды. Ол аз майлы, аз белокты вегетариандық диетаны ұсынды, оның ішінде толық зернді дақылдар, талшыққа толы тағамдар және ең бастысы – жаңғақтар. Келлог сонымен қатар күнделікті таза ауамен тыныстауды, жаттығу жасауды және гигиенаның маңыздылығын ескертті. Джон Харви Келлогтың көптеген теориялары кейін "Денсаулыққа жол" атты кітабында жарияланды. С. В. Пост та доктор Джон Харви Келлогпен бірге жұмыс істеді. Келлог санаторий жүйесін "гидротерапия, фототерапия, термотерапия, электротерапия, механотерапия, диетология, дене шынықтыру, суық ауамен емдеу және денсаулық сақтауға арналған жаттығуларды қамтитын күрделі физиологиялық әдіс" деп сипаттады. Диагностика және емдеу тиімділігін бағалау үшін физиологиялық толықтықтың әртүрлі өлшемдері қолданылды, осы арқылы көптеген маңызды көрсеткіштер алынды, "әсіресе қанның, жүректің, өкпелердің, бауырдың, бүйректің, асқазанның, ішектердің, мидың, жүйкелердің және бұлшық еттердің толықтығы мен тиімділігіне қатысты".

Гидротерапия

Гидротерапия кеңінен қолданылды. Екі үш қабатты ғимарат, әйелдер мен ерлерге арналып, гидротерапияға толықтай берілді. Әр ғимараттың жертөлесінде "ішек-ректальді процедураларға және оқу сыныптарына" арналған бөлмелер болды. Екі ғимарат та бас ғимарат пен "үлкен спорт залымен" байланысты болды. Мекеменің негізін қалаушы және иесі Келлог: «Гидротерапияның қазіргі заманғы рационалды емдеуде нақты және тұрақты орын алғаны енді даусыз, ал Батл-Крик санаторийі Америкада ғылыми гидротерапияны алғаш рет қолданған орталық ретінде танылуға лайық» деді. Келлогтың гидротерапияны қолдануы – 19 ғасырдың басында Винсент Приссниц қолданған жүйенің жетілдірілген нұсқасы еді. Бұл жүйе Америкаға енгізілген кезде, көбінесе «салқын сумен емдеу» ретінде қарастырылды, бірақ «тоник ретінде салқын судан жақсысы жоқ». Battle Creek жүйесі ыстық және суық суды бірге қолданды және гидротерапияны басқа емдеу тәсілдерімен үйлестірді. Қолданылған әдістердің ішінде душ, отырып емделу, салқын қолғаппен уқалау, тұзды мөлдірлеу, сүлгімен сүрту, ылғалды және құрғақ компресс, компресстер, «әр түрлі ванналар, оның ішінде Наухайм ванналары, электрогидралық ванналар, шалшық және бейтарап ванналар» бар еді. Келлог ыстық және суық емдердің «күшті рефлекстік әсерлерге» ие екеніне сенді, оларға қан тамырларының кеңеюі және тарылуы да кіреді. Электр энергиясын қолдану туралы Келлог: «Электр энергиясы көптеген электртерапевтердің айтқан кереметтерінің жартысын да іске асыра алмайды» деді. Дегенмен, ол оның гидротерапия, термотерапия және басқа да әдістермен бірге қолданғанда құнды екенін айтты.

Дене шынықтыру

Физикалық жаттығулар Батл-Крик жүйесінің маңызды бөлігі болды, бұлшықет тонусын ғана емес, сонымен қатар дене күйін, тыныс алуды және қан айналымын жақсартуға, сондай-ақ қан айналымы процестері арқылы анаболикалық және катаболикалық функцияларды күшейтуге көмектесті. Жаттығуларға дене күйін түзету, калистеника, гимнастика, жүзу және механотерапия, вибротерапия, механикалық массаж сияқты пассивті әдістер кірді.

Ашық және суық ауа әдістері

Келлогг күн сәулесінің және таза ауада болудың денсаулық үшін, соның ішінде терінің қоздырылуы үшін өте маңызды екенін айтты. Батл-Крик қаласында үлкен ашық спорт залы болған. Су арқылы температураның айырмашылығын қолдану да маңызды рөл атқарды, жаттығудан кейін "жаңарып, сергітетіндей салқын" таза сулы бассейнеге секіру ұсынылды, Келлоггтің өзінің орталығын сипаттағанда осылай деді. Науқастарды ашық ауада ұйықтауға ынталандырды, сондай-ақ ағаш кесуден бастап баскетбол және басқа ойындарға дейін, серуендеу, шабуылдау және жүзу сабақтары сияқты түрлі ауа райындағы іс-шаралар ұйымдастырылды. Коньки тебу, шаңғымен сырғанау және басқа да ауа райындағы спорт түрлері де қолжетімді болды (111-бет). "Осылайша, теңіз жағалауының, лагерь құрудың, 'балық аулауға шығудың' және басқа да демалыс түрлерінің барлық пайдалы жақтары қамтамасыз етіледі, ал науқас дәрігердің мұқият бақылауымен зиянды әсерлерден қорғалады және медициналық көмек, диеталық тамақтану және т.б. сияқты артықшылықтарға ие болады", - деді Келлогг өзінің иеленген және басқарған курорт туралы айтқанда.

Диетология

Battle Creek сол кездегі белгілі ақпаратты пайдаланып, әр адамның денсаулығы мен әл-ауқаты үшін қажетті тамақтану талаптарын қамтамасыз етті. Тағамдарды мұқият рецептура бойынша дайындау қажет болды, сонымен қатар олардың дәмділігі мен жеңіл сіңірілуіне де назар аударылды. Диета тізіміне "көптеген арнайы тағамдар мен жүздеген арнайы тағамдық дайындамалар кірді, олардың әрқайсысы қоректік және емдік қасиеттері тұрғысынан мұқият зерттелді", ал диета тізімі "дәрігерлер жеке науқастарға диета тағайындағанда қолданды". Сондай-ақ, "Санаторийдегі барлық "салауатты тағамдар" бастапқыда осы мақсатта ғана ойлап табылғандықтан, санаторийдің тамақтану тізімінде үнемі кездесетін" еді.

Батл-Крик шипаханасының құлдырауы

1929 жылы Уолл-стриттегі құлаудан кейін, бұрынғыдай жақсы жағдайдағы науқастар санаторийге сирек келді. "Сан" үшін қаржылық жағдай қиын болды және 1933 жылы кешен басқарушыға берілді. Санаторий екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін қызмет етті. АҚШ армиясы ауруханаға зәру болғандықтан, 2 341 000 доллар төлеп, Перси Джонс әскери ауруханасын құрды. Кейіннен кешен федералдық орталыққа айналдырылды және қазір Харт–Доле–Инуйе федералдық орталығы деп аталады.

Ұлттық тізілім

Батл-Крик санаторийі 1976 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілді. Бастапқы тізімге тек негізгі ғимарат кірді – Солтүстік Вашингтон даңғылына параллель орналасқан, итальяндық Ренессанс стиліндегі алты қабатты ғимарат. 2012 жылы тізімге 1928 жылғы мұнара, 1953 жылға дейін салынған басқа ғимараттар мен осы орналасқан жері де қосылды.