Кіріспе
Британдық классикалық филолог (1903–1988) Эрик Альфред Хавелок (/ˈhæv.lɒk/; 3 маусым 1903 – 4 сәуір 1988) – өмірінің көп бөлігін Канада мен АҚШ-та өткізген британдық классик. Ол Торонто университетінің профессоры болды және 1930-шы жылдары Канада социалистік қозғалысында белсенділік танытты. 1960-1970 жылдары Гарвард пен Йель университеттерінің классика кафедраларын басқарды. ХХ ғасырдың басындағы Оксбридж дәстүрінде оқыған, грек зияткерлік тарихын байланысты идеялардың үздіксіз тізбегі ретінде қарастырған Хавелок өзінің ұстаздарымен түбегейлі дауласып, классикалық әлемді түсінудің жаңа моделін ұсынды. Хавелоктың көптеген еңбектері бір ғана тезиске арналды: грек философиясы ауызшадан жазбаша формаға ауысқан кезде адам санасына қол жетімді идеялардың түріндегі терең өзгеріс Батыс ойлауының барлығына әсер етті. Бұл идея классикалық зерттеулерде қызу пікірталас тудырды және Хавелоктың көптеген замандастары мен қазіргі классиктер оны толығымен қабылдамады. Дегенмен, Хавелок пен оның идеялары классикалық зерттеулерде де, басқа да академиялық салаларда да кең таралды. Ол және Уолтер Дж. Онг (өзі Хавелоктың күшті ықпалында болған) ауызшадан жазбашаға өтуді зерттейтін саланың негізін қалады, ал Хавелок осы саладағы ең көп сілтеме жасалған теоретиктердің бірі болды. Коммуникация туралы еңбегі Гарольд Иннис пен Маршалл Маклюэннің медиа теорияларына зор әсер етті. Хавелоктың ықпалы классикалық әлемді зерттеуден асып, басқа уақыттардағы және орындардағы ұқсас өзгерістерге тарады.
Eric Alfred Havelock ('/h//æ//v//l//ɒ//k/; 3 June 1903 – 4 April 1988) was a British classicist who spent most of his life in Canada and the United States. He was a professor at the University of Toronto and was active in the Canadian socialist movement during the 1930s. In the 1960s and 1970s, he served as chair of the classics departments at both Harvard and Yale. Although he was trained in the turn of the 20th century Oxbridge tradition of classical studies, which saw Greek intellectual history as an unbroken chain of related ideas, Havelock broke radically with his own teachers and proposed an entirely new model for understanding the classical world, based on a sharp division between literature of the 6th and 5th centuries BC on the one hand, and that of the 4th on the other. Much of Havelock's work was devoted to addressing a single thesis: that all of Western thought is informed by a profound shift in the kinds of ideas available to the human mind at the point that Greek philosophy converted from an oral to a literate form. The idea has been controversial in classical studies, and has been rejected outright both by many of Havelock's contemporaries and modern classicists. Havelock and his ideas have nonetheless had far reaching influence, both in classical studies and other academic areas. He and Walter J. Ong (who was himself strongly influenced by Havelock) essentially founded the field that studies transitions from orality to literacy, and Havelock has been one of the most frequently cited theorists in that field; as an account of communication, his work profoundly affected the media theories of Harold Innis and Marshall McLuhan. Havelock's influence has spread beyond the study of the classical world to that of analogous transitions in other times and places.
Грек зияткерлік тарихының жаңа теориясына қарай
Саясатта белсенділік танытып, даулы мәселелерді көтеріп жүрген кезеңде Хавелоктың ғылыми еңбектері оның мансабының басым бөлігін құрайтын тақырыптарға бет бұрды. Алғашқы сұрақтары Грек еліндегі сауаттылық пен ауызша дәстүрдің арақатынасына, әрі тарихи Сократтың мәніне қатысты болды, бұл мәселе ұзақтан бері талқыланып келген еді. Хавелок Ксенофонт пен Аристофан, сондай-ақ Платонның өзінің еңбектерін талдап, Платонның ұстазы туралы баяндамасы көбінесе қияли екенін, ал мұның мақсаты – Платонның жеке ойларын тікелей айтпай, жасырын жеткізу екенін айтты. Ол Джон Бернетпен байланысты, сол кезде әлі де қолданыста болған, идеялар теориясының бастауы Сократта екен деген пікірге қарсы күшпен таласты. Хавелоктың дәлелдері грек философиясындағы тарихи өзгерістерге негізделді; оның ойынша, Платон негізінен өткенге емес, өзінің заманының идеяларын жазды. Бұл саладағы бұрынғы зерттеулердің көпшілігі Платон Сократты өз ойларын жеткізу үшін пайдаланғандықтан, оның философиялық көңілі оның жастық шағында, Сократтың шәкірті болған Афинада талқыланған мәселелерге ұқсас болуы керек деп есептеген. Хавелоктың Сократ пен Платон әртүрлі философиялық дәуірлерге жатса деген тұжырымы оның жұмысындағы маңызды мәселенің бірінші көрінісі болды: зиялылар талқылаған идеялар мен оларды талқылау әдістеріндегі негізгі өзгеріс б.з.д. V ғасырдың соңы мен IV ғасырдың ортасы аралығында болды. Осы кезеңде ол платондық немесе аристотельдік философия мен одан бұрынғы кезең арасындағы айырманы дәлелдеуге алғашқы күшті тытыну жасады. Оның назары саяси философияға, әсіресе Демокритпен байланысты грек либерализмінің бастауына аударды. «Грек саясатындағы либералдық мінез-құлық» атты кітабында ол Демокрит пен либералдар үшін саяси теория «адамның ғаламдық және тарихи контекстегі мінез-құлқы» туралы түсінікке негізделгенін көрсетті, яғни адамзатты ақындар анықтағандай, жеке іс-әрекеттері арқылы өлшенетін жаратылыс ретінде қарастырды. Платон мен Аристотель адам табиғатына қызығушылық танытты, әсіресе адамның іс-әрекеттері жеке таңдаудан емес, ішкі қасиеттерге байланысты болуы мүмкін деген ойды ұсынды. Кітап көптеген философтарға қызығушылық тудырды, бірақ кейбір классиктер арасында жағымсыз қабылданды, бір рецензент Хавелоктың Платон мен Сократқа дейінгі философтар арасындағы негізгі айырмашылық туралы аргументін «сәтсіздік» деп, ал Платон мен Аристотельді талдауын «бұрмалау» деп бағалады. Грек сауаттылығын зерттеудегі кейбір мәселелер әлі де шешілмей қалды, бірақ Хавелоктың өлімінен кейін де оның зерттеулерін жалғастыруға деген қызығушылық сақталды.
Платонның алғы сөзі
Либералды темперамент Платон мен ерте грек философиясының арасындағы айырмашылықты Хаволоктың грек сауаттылығы туралы теориясының толыққанды ескерілмегеніне байланысты дәлелдейді, ол осы кезеңде дамып жатқан болатын. Хаволок б.з.б. 5 және 4 ғасырлардағы ойлаудың ерекшеліктерін бұрынғы мектепті талдау арқылы түсіндіруге тырыспай, 1963 жылғы «Платонға алғысөз» жұмысында б.з.б. 4 ғасыр философиясына жүгінді. Оның назар аударған негізгі мәселесі – Платонның «Мемлекет» еңбегіндегі поэзияны қатты сынауы, онда оның ойдан шығарылған Сократы поэтикалық мимезис – өнердегі өмірді бейнелеудің жанына зиян екенін айтады. Хаволоктың пікірінше, «Мемлекетті» пайдалану арқылы поэзияның «грек санасының тарихындағы» орнын түсінуге болады. Кітап екі бөлімнен тұрады: біріншісі ауызша мәдениетті (және Хаволок ауызша ойлау деп санайтын нәрсені) зерттейді, ал екіншісі Хаволок «Платонизмнің қажеттілігі» деп атаған нәрсеге (2-бөлімнің атауы) дәлел келтіреді: платондық ойлау мен сауаттылықтың дамуы арасындағы тығыз байланыс. Демокрит туралы еңбегіндегідей, негізгі ұғымдардың философиялық анықтамаларына назар аудармай, Хаволок грек тіліне жүгінді, жазба әдебиет толыққанды дамығаннан кейін сөздердің мағынасы өздігінен ойлайтын субъектіні қабылдау үшін өзгеретінін дәлелдеді; тіпті есімдіктердің де әртүрлі функциялары болды. Нәтижесінде грек санасының көріп тұрған әлемінде үлкен өзгеріс болды:
Біз грек тіліндегі, тілдік қолданыстың синтаксисіндегі және кейбір маңызды сөздердің мәніндегі өзгеріске тап боламыз, бұл грек мәдени тәжірибесінің барлық саласына әсер еткен үлкен интеллектуалды революцияның бір бөлігі. Біздің қазіргі міндетіміз осы жаңалықты грек мәдениетіндегі дағдарыспен байланыстыру, ол ауызша жатталған дәстүрді мүлдем басқа оқыту және білім беру жүйесімен алмастырды, соның салдарынан гомерлік сана платондық санаға жол берді. Хаволоктың грек мәдениетінде б.з.б. 5 ғасырдың соңында байқаған өзгерісі екі ерекше құбылысты қамтиды: ойдың мазмұны (әсіресе адам немесе жан туралы ұғым) және ойдың ұйымдастырылуы. Гомерде, Хаволоктың пікірінше, идеялардың реті ассоциативтік және уақыттық. Эпостың «мағыналық бірліктері» эпизодты құру үшін ассоциативті түрде байланысты, бірақ эпизодтың бөліктері тұтасқа қарағанда үлкен. Ал Платон үшін ойлаудың мақсаты – жалпының мәніне жету, нақтыдан жалпыға көшу. Хаволок Платонның басқа 4 ғасыр авторларымен ортақ синтаксисі кіші идеяларды үлкен идеяларға бағынышты ететін сол ұйымды көрсетеді деп атап өтеді. Осылайша, формалардың платондық теориясы, Хаволоктың айтуынша, грек тілінің ұйымдастырылуындағы өзгерістен туындайды және ақыр соңында есімнің басқа функциясы мен түсінігіне келеді. «Платонға алғысөз» жарық көргеннен кейін бірден үлкен әсер етті, бірақ бұл әсер күрделі және тұрақсыз болды. Кітаптағы пікірлер әртүрлі салалардың идеяларына қатысты: ауызша әдебиетті зерттеу (сол кезде салыстырмалы түрде жаңа), сондай-ақ грек философиясы мен грек филологиясы; кітап әдебиет теориясының, әсіресе структурализмнің ықпалын мойындайды. 1960 жылдары бұл салалар бір-бірінен алшақтап, олардың әрқайсысы «Алғысөз» туралы әртүрлі реакция білдірді. Классицистер арасындағы жауаптар бей-жайлықтан күлкіге дейін болды, көпшілігі Хаволоктың сауаттылық тарихының егжей-тегжейін ғана күмәнмен қарастырды, Хаволоктың мүмкін деп санайтын жазудың ертерек мысалдарына немесе ауызша әсердің кейінгі мысалдарына назар аударды. Философия, әсіресе платондық зерттеулер, сол кезде басқа бағытта қозғалды, ал Хаволок осы саладағы негізгі тұлғалармен айналыспады және сілтеме жасалмады. Алайда, кітапты әдебиет теоретиктері, сауаттылыққа көшуді зерттейтін студенттер және психология мен антропология сияқты әртүрлі салалардағы басқалар қабылдады. Хаволоктың әдістеріне қатысты пікірлер де болды. Оның ауызша сөйлеу туралы есебі негізінен Гомерге негізделген, бірақ Гомер мәтінінің тарихы белгісіз, бұл Хаволокты толыққанды тексерілмейтін болжамдарға негізделген мәлімдеме жасауға мәжбүр етеді. Милман Парридің Гомер туралы еңбектері оның жұмысына бағдар беруде маңызды рөл атқарды және Хаволок дайындаған зерттеулердің алға жылжуына көмектесті. Розалинд Томас бұл тәсілдің маңыздылығын түсіндіру үшін «Парри-Лорд тезисін» енгізді. Гомеристер, Платонистер сияқты, кітапты өздерінің пәнінің нақты жұмысы үшін пайдалы деп тапқан жоқ; көптеген классицистер Хаволоктың 5 ғасырға дейін ауызша мәдениет басым болды деген негізгі тезисін тікелей қабылдамады. Сонымен қатар, Хаволоктың, әсіресе әдебиет теориясындағы ықпалы зор өсті. Уолтер Дж. Онның ықпалды «Ауызша және сауаттылық» еңбегінде Хаволоктан басқа ең көп сілтеме жасалған автор ол. «Платонға алғысөз» алғашқы жарық көргеннен бері үнемі басылымда болып келеді.
We confront here a change in the Greek language and in the syntax of linguistic usage and in the overtones of certain key words which is part of a larger intellectual revolution, which affected the whole range of the Greek cultural experience Our present business is to connect this discovery with that crisis in Greek culture which saw the replacement of an orally memorised tradition by a quite different system of instruction and education, and which therefore saw the Homeric state of mind give way to the Platonic. Two distinct phenomena are covered by the shift Havelock observed in Greek culture at the end of the 5th century: the content of thought (in particular the concept of man or of the soul), and the organisation of thought. In Homer, Havelock argues, the order of ideas is associative and temporal. The epic's "units of meaning are linked associatively to form an episode, but the parts of the episode are greater than the whole." For Plato, on the other hand, the purpose of thought is to arrive at the significance of the whole, to move from the specific to the general. Havelock points out that Plato's syntax, which he shares with other 4th century writers, reflects that organisation, making smaller ideas subordinate to bigger ideas. Thus, the Platonic theory of forms in itself, Havelock claims, derives from a shift in the organisation of the Greek language, and ultimately comes down to a different function for and conception of the noun. Preface to Plato had a profound impact almost immediately after publication, but an impact that was complex and inconsistent. The book's claims refer to the ideas of a number of different fields: the study (then fairly new) of oral literature as well as Greek philosophy and Greek philology; the book also acknowledges the influence of literary theory, particularly structuralism. The 1960s were a period in which those fields were growing further apart, and the reaction to Preface from each of them was starkly different. Among classicists the response ranged from indifference to derision, with the majority simply questioning the details of Havelock's history of literacy, pointing both to earlier instances of writing than Havelock thinks possible or to later instances of oral influence. Philosophy, particularly Platonic scholarship, was moving in a different direction at the time, and Havelock neither engages nor was cited by the principal movers in that field. However, the book was embraced by literary theorists, students of the transition to literacy, and others in fields as diverse as psychology and anthropology. There have been affirmations and criticism of Havelock's methods. His account of orality is based almost entirely on Homer, but the history of the Homeric text is not known, which forces Havelock to make claims based on assumptions that cannot fully be tested. The works of Milman Parry on Homer were instrumental in developing the orientation to his work, and the breakthrough sustained research which Havelock prepared. The "Parry Lord thesis" was introduced by Rosalind Thomas, to clarify the import of this approach. Homerists, like Platonists, found the book to be less than useful for the precise work of their own discipline; many classicists rejected outright Havelock's essential thesis that oral culture predominated through the 5th century. At the same time, though, Havelock's influence, particularly in literary theory, was growing enormously. He is the most cited writer in Walter J. Ong's influential Orality and Literacy other than Ong himself. Preface to Plato has remained continuously in print since its initial publication.
Негізгі жұмыстар
Катуллдың лирикалық генийі. Оксфорд: Блэкуэлл, 1939 жыл. "Интеллектуалды адамның айқышқа асылуы", Аэскилдің "Шынжырланған Прометей" атты шығармасының ағылшын тіліне жаңа аудармасын қамтиды. Бостон: Beacon Press, 1950 жыл. "Прометей" деген атпен қайта басылды. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1968 жыл. Грек саясатындағы либералдық сипат. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1957 жыл. Платонға кіріспе. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1963 жыл. Грек сауаттылығына кіріспе. Цинциннати: Цинциннати университетінің баспасы, 1971 жыл. Гректердің әділдік туралы ұғымы: Гомердегі көлеңкесінен Платонның мәніне дейін. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1978 жыл. Грекиядағы сауаттылық революциясы және оның мәдени салдары. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1981 жыл. Муза жазуды үйренуі: ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі ауызша дәстүр мен сауаттылық туралы ойлар. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1986 жыл.