Кіріспе

Британдық классикалық филолог (1903–1988) Эрик Альфред Хавелок (/ˈhæv.lɒk/; 3 маусым 1903 – 4 сәуір 1988) – өмірінің көп бөлігін Канада мен АҚШ-та өткізген британдық классик. Ол Торонто университетінің профессоры болды және 1930-шы жылдары Канада социалистік қозғалысында белсенділік танытты. 1960-1970 жылдары Гарвард пен Йель университеттерінің классика кафедраларын басқарды. ХХ ғасырдың басындағы Оксбридж дәстүрінде оқыған, грек зияткерлік тарихын байланысты идеялардың үздіксіз тізбегі ретінде қарастырған Хавелок өзінің ұстаздарымен түбегейлі дауласып, классикалық әлемді түсінудің жаңа моделін ұсынды. Хавелоктың көптеген еңбектері бір ғана тезиске арналды: грек философиясы ауызшадан жазбаша формаға ауысқан кезде адам санасына қол жетімді идеялардың түріндегі терең өзгеріс Батыс ойлауының барлығына әсер етті. Бұл идея классикалық зерттеулерде қызу пікірталас тудырды және Хавелоктың көптеген замандастары мен қазіргі классиктер оны толығымен қабылдамады. Дегенмен, Хавелок пен оның идеялары классикалық зерттеулерде де, басқа да академиялық салаларда да кең таралды. Ол және Уолтер Дж. Онг (өзі Хавелоктың күшті ықпалында болған) ауызшадан жазбашаға өтуді зерттейтін саланың негізін қалады, ал Хавелок осы саладағы ең көп сілтеме жасалған теоретиктердің бірі болды. Коммуникация туралы еңбегі Гарольд Иннис пен Маршалл Маклюэннің медиа теорияларына зор әсер етті. Хавелоктың ықпалы классикалық әлемді зерттеуден асып, басқа уақыттардағы және орындардағы ұқсас өзгерістерге тарады.

Грек зияткерлік тарихының жаңа теориясына қарай

Саясатта белсенділік танытып, даулы мәселелерді көтеріп жүрген кезеңде Хавелоктың ғылыми еңбектері оның мансабының басым бөлігін құрайтын тақырыптарға бет бұрды. Алғашқы сұрақтары Грек еліндегі сауаттылық пен ауызша дәстүрдің арақатынасына, әрі тарихи Сократтың мәніне қатысты болды, бұл мәселе ұзақтан бері талқыланып келген еді. Хавелок Ксенофонт пен Аристофан, сондай-ақ Платонның өзінің еңбектерін талдап, Платонның ұстазы туралы баяндамасы көбінесе қияли екенін, ал мұның мақсаты – Платонның жеке ойларын тікелей айтпай, жасырын жеткізу екенін айтты. Ол Джон Бернетпен байланысты, сол кезде әлі де қолданыста болған, идеялар теориясының бастауы Сократта екен деген пікірге қарсы күшпен таласты. Хавелоктың дәлелдері грек философиясындағы тарихи өзгерістерге негізделді; оның ойынша, Платон негізінен өткенге емес, өзінің заманының идеяларын жазды. Бұл саладағы бұрынғы зерттеулердің көпшілігі Платон Сократты өз ойларын жеткізу үшін пайдаланғандықтан, оның философиялық көңілі оның жастық шағында, Сократтың шәкірті болған Афинада талқыланған мәселелерге ұқсас болуы керек деп есептеген. Хавелоктың Сократ пен Платон әртүрлі философиялық дәуірлерге жатса деген тұжырымы оның жұмысындағы маңызды мәселенің бірінші көрінісі болды: зиялылар талқылаған идеялар мен оларды талқылау әдістеріндегі негізгі өзгеріс б.з.д. V ғасырдың соңы мен IV ғасырдың ортасы аралығында болды. Осы кезеңде ол платондық немесе аристотельдік философия мен одан бұрынғы кезең арасындағы айырманы дәлелдеуге алғашқы күшті тытыну жасады. Оның назары саяси философияға, әсіресе Демокритпен байланысты грек либерализмінің бастауына аударды. «Грек саясатындағы либералдық мінез-құлық» атты кітабында ол Демокрит пен либералдар үшін саяси теория «адамның ғаламдық және тарихи контекстегі мінез-құлқы» туралы түсінікке негізделгенін көрсетті, яғни адамзатты ақындар анықтағандай, жеке іс-әрекеттері арқылы өлшенетін жаратылыс ретінде қарастырды. Платон мен Аристотель адам табиғатына қызығушылық танытты, әсіресе адамның іс-әрекеттері жеке таңдаудан емес, ішкі қасиеттерге байланысты болуы мүмкін деген ойды ұсынды. Кітап көптеген философтарға қызығушылық тудырды, бірақ кейбір классиктер арасында жағымсыз қабылданды, бір рецензент Хавелоктың Платон мен Сократқа дейінгі философтар арасындағы негізгі айырмашылық туралы аргументін «сәтсіздік» деп, ал Платон мен Аристотельді талдауын «бұрмалау» деп бағалады. Грек сауаттылығын зерттеудегі кейбір мәселелер әлі де шешілмей қалды, бірақ Хавелоктың өлімінен кейін де оның зерттеулерін жалғастыруға деген қызығушылық сақталды.

Платонның алғы сөзі

Либералды темперамент Платон мен ерте грек философиясының арасындағы айырмашылықты Хаволоктың грек сауаттылығы туралы теориясының толыққанды ескерілмегеніне байланысты дәлелдейді, ол осы кезеңде дамып жатқан болатын. Хаволок б.з.б. 5 және 4 ғасырлардағы ойлаудың ерекшеліктерін бұрынғы мектепті талдау арқылы түсіндіруге тырыспай, 1963 жылғы «Платонға алғысөз» жұмысында б.з.б. 4 ғасыр философиясына жүгінді. Оның назар аударған негізгі мәселесі – Платонның «Мемлекет» еңбегіндегі поэзияны қатты сынауы, онда оның ойдан шығарылған Сократы поэтикалық мимезис – өнердегі өмірді бейнелеудің жанына зиян екенін айтады. Хаволоктың пікірінше, «Мемлекетті» пайдалану арқылы поэзияның «грек санасының тарихындағы» орнын түсінуге болады. Кітап екі бөлімнен тұрады: біріншісі ауызша мәдениетті (және Хаволок ауызша ойлау деп санайтын нәрсені) зерттейді, ал екіншісі Хаволок «Платонизмнің қажеттілігі» деп атаған нәрсеге (2-бөлімнің атауы) дәлел келтіреді: платондық ойлау мен сауаттылықтың дамуы арасындағы тығыз байланыс. Демокрит туралы еңбегіндегідей, негізгі ұғымдардың философиялық анықтамаларына назар аудармай, Хаволок грек тіліне жүгінді, жазба әдебиет толыққанды дамығаннан кейін сөздердің мағынасы өздігінен ойлайтын субъектіні қабылдау үшін өзгеретінін дәлелдеді; тіпті есімдіктердің де әртүрлі функциялары болды. Нәтижесінде грек санасының көріп тұрған әлемінде үлкен өзгеріс болды:
Біз грек тіліндегі, тілдік қолданыстың синтаксисіндегі және кейбір маңызды сөздердің мәніндегі өзгеріске тап боламыз, бұл грек мәдени тәжірибесінің барлық саласына әсер еткен үлкен интеллектуалды революцияның бір бөлігі. Біздің қазіргі міндетіміз осы жаңалықты грек мәдениетіндегі дағдарыспен байланыстыру, ол ауызша жатталған дәстүрді мүлдем басқа оқыту және білім беру жүйесімен алмастырды, соның салдарынан гомерлік сана платондық санаға жол берді. Хаволоктың грек мәдениетінде б.з.б. 5 ғасырдың соңында байқаған өзгерісі екі ерекше құбылысты қамтиды: ойдың мазмұны (әсіресе адам немесе жан туралы ұғым) және ойдың ұйымдастырылуы. Гомерде, Хаволоктың пікірінше, идеялардың реті ассоциативтік және уақыттық. Эпостың «мағыналық бірліктері» эпизодты құру үшін ассоциативті түрде байланысты, бірақ эпизодтың бөліктері тұтасқа қарағанда үлкен. Ал Платон үшін ойлаудың мақсаты – жалпының мәніне жету, нақтыдан жалпыға көшу. Хаволок Платонның басқа 4 ғасыр авторларымен ортақ синтаксисі кіші идеяларды үлкен идеяларға бағынышты ететін сол ұйымды көрсетеді деп атап өтеді. Осылайша, формалардың платондық теориясы, Хаволоктың айтуынша, грек тілінің ұйымдастырылуындағы өзгерістен туындайды және ақыр соңында есімнің басқа функциясы мен түсінігіне келеді. «Платонға алғысөз» жарық көргеннен кейін бірден үлкен әсер етті, бірақ бұл әсер күрделі және тұрақсыз болды. Кітаптағы пікірлер әртүрлі салалардың идеяларына қатысты: ауызша әдебиетті зерттеу (сол кезде салыстырмалы түрде жаңа), сондай-ақ грек философиясы мен грек филологиясы; кітап әдебиет теориясының, әсіресе структурализмнің ықпалын мойындайды. 1960 жылдары бұл салалар бір-бірінен алшақтап, олардың әрқайсысы «Алғысөз» туралы әртүрлі реакция білдірді. Классицистер арасындағы жауаптар бей-жайлықтан күлкіге дейін болды, көпшілігі Хаволоктың сауаттылық тарихының егжей-тегжейін ғана күмәнмен қарастырды, Хаволоктың мүмкін деп санайтын жазудың ертерек мысалдарына немесе ауызша әсердің кейінгі мысалдарына назар аударды. Философия, әсіресе платондық зерттеулер, сол кезде басқа бағытта қозғалды, ал Хаволок осы саладағы негізгі тұлғалармен айналыспады және сілтеме жасалмады. Алайда, кітапты әдебиет теоретиктері, сауаттылыққа көшуді зерттейтін студенттер және психология мен антропология сияқты әртүрлі салалардағы басқалар қабылдады. Хаволоктың әдістеріне қатысты пікірлер де болды. Оның ауызша сөйлеу туралы есебі негізінен Гомерге негізделген, бірақ Гомер мәтінінің тарихы белгісіз, бұл Хаволокты толыққанды тексерілмейтін болжамдарға негізделген мәлімдеме жасауға мәжбүр етеді. Милман Парридің Гомер туралы еңбектері оның жұмысына бағдар беруде маңызды рөл атқарды және Хаволок дайындаған зерттеулердің алға жылжуына көмектесті. Розалинд Томас бұл тәсілдің маңыздылығын түсіндіру үшін «Парри-Лорд тезисін» енгізді. Гомеристер, Платонистер сияқты, кітапты өздерінің пәнінің нақты жұмысы үшін пайдалы деп тапқан жоқ; көптеген классицистер Хаволоктың 5 ғасырға дейін ауызша мәдениет басым болды деген негізгі тезисін тікелей қабылдамады. Сонымен қатар, Хаволоктың, әсіресе әдебиет теориясындағы ықпалы зор өсті. Уолтер Дж. Онның ықпалды «Ауызша және сауаттылық» еңбегінде Хаволоктан басқа ең көп сілтеме жасалған автор ол. «Платонға алғысөз» алғашқы жарық көргеннен бері үнемі басылымда болып келеді.

Негізгі жұмыстар

Катуллдың лирикалық генийі. Оксфорд: Блэкуэлл, 1939 жыл. "Интеллектуалды адамның айқышқа асылуы", Аэскилдің "Шынжырланған Прометей" атты шығармасының ағылшын тіліне жаңа аудармасын қамтиды. Бостон: Beacon Press, 1950 жыл. "Прометей" деген атпен қайта басылды. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1968 жыл. Грек саясатындағы либералдық сипат. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1957 жыл. Платонға кіріспе. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1963 жыл. Грек сауаттылығына кіріспе. Цинциннати: Цинциннати университетінің баспасы, 1971 жыл. Гректердің әділдік туралы ұғымы: Гомердегі көлеңкесінен Платонның мәніне дейін. Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1978 жыл. Грекиядағы сауаттылық революциясы және оның мәдени салдары. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1981 жыл. Муза жазуды үйренуі: ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі ауызша дәстүр мен сауаттылық туралы ойлар. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1986 жыл.