Кіріспе

Конфуцийге және конфуциандық даналар мен философтарға табыну үшін салынған ғибадатхана

Конфуций ғибадатханасы – Қытай халық дінінде және Шығыс Азияның басқа да діндерінде Конфуцийге, сондай-ақ конфуциандық даналар мен философтарға құрмет көрсету үшін арналған ғибадатхана. Бұрын Қытай, Корея, Жапония және Вьетнам елдерінде императорлық емтиханды өткізу орталығы болған, көбінесе мектептер мен оқу орындарын қамтыған. Құфу қаласында, ежелгі қытай педагогы мен философының туған жері – Шандун провинциясында 72 метрлік мыстан жасалған, болатпен нығайтылған Конфуций мүсіні орналасқан.

Аттар

Ғибадатханалар Шығыс Азияда әр түрлі атаулармен белгілі. Қуфу мен Пекиндегі ең үлкен екі ғибадатхана қазір қытай тілінде "Конфуций ғибадатханасы" (Kǒngmiào, 孔廟) деп аталады. Кейбір аймақтарда олар "Әдебиет ғибадатханалары" (文廟) ([[қытай тілі]; [[корей тілі]]) немесе "Әдебиет данасының ғибадатханалары" деп танылады. Дегенмен, Оңтүстік Қытайда осы атпен аталатын ғибадатханалар көбінесе ғалым Чжан Язимен байланысты жеке құдай – Вэньчан Ванға арналған. Жапонияда олар көбінесе "Храмдар" немесе "Даналар залы" (тиісінше, сейдо) деп аталады.

Тарих

Конфуцийге табынуға арналған мемлекеттік ғибадатханалардың дамуы оның біртіндеп қасиетті деп жариялануының нәтижесі болды. Б.з.д. 195 жылы Хан әулетінің негізін қалаушы Хан Гао Цзы (б.з.д. 206–195 ж.ж.), Куфудағы Конфуцийдің қабірінде оның рухына құрбан шалған. Конфуцийдің және оның ең көрнекті шәкірті Ян Хуэйдің рухына құрбандықтар 241 жылы Император университетінде (Байонг) басталды. 454 жылы оңтүстік Қытайдағы Лю Сунь әулеті Конфуцийге арналған көрнекті мемлекеттік ғибадатхана салды. 489 жылы Солтүстік Вэй астанада Конфуций ғибадатханасын салдырды, бұл солтүстіктегі Куфудан тыс алғашқы ғибадатхана болды. 630 жылы Тан әулеті барлық провинциялар мен округтердегі мектептерде Конфуций ғибадатханасы болуы керек деп жарлық шығарды, нәтижесінде ғибадатханалар бүкіл Қытайға тарады. Белгілі Конфуций ғибадатханаларына Цзяньшуйдегі Конфуций ғибадатханасы, Сианьдағы Конфуций ғибадатханасы (қазіргі Тас стелалар орманы), Нанкиндегі Фузи Миао және 1302 жылы алғаш рет салынған Пекиндегі Конфуций ғибадатханасы жатады. Ескі Тяньцзиньнің Конфуций ғибадатханасы Дуньменней Дацзиеде, Дәстүрлі мәдениет көшесінен (Гу Вэньхуа Цзе) батысқа қарай орналасқан. 32 акр жерді алып жатқан Конфуций ғибадатханасы Тяньцзиндегі ең үлкен дәстүрлі сәулет кешені болып табылады. Конфуцийдің ең үлкен және ең көне ғибадатханасы Конфуцийдің туған қаласында, қазіргі Куфу қаласында, Шандун провинциясында орналасқан. Ол б.з.д. 479 жылы, Конфуцийдің өлімінен бір жыл өткен соң, Лу мемлекетінің герцогы Айдың бұйрығымен құрылған. Герцог Конфуцийдің резиденциясын Конфуцийге ғибадат ету және құрбан шалу үшін пайдалануды бұйырған. Ғибадатхана 2000 жылдан астам уақыт бойы қайта-қайта кеңейтіліп, қазіргі кездегі алып кешенге айналды. Кьчжоуда да бір ғибадатхана бар. Конфуцийдің мемлекеттік табынуымен байланысты Конфуций ғибадатханаларынан басқа, Конг әулетіне жататын ата-бабалар ғибадатханалары, бүкіл Қытайда Конфуцийдің істерін еске алатын ғимараттар және академиялардағы жеке ғибадатханалар да болды.

Құрылымы

Тан дәуірінен (618–907) бастап Конфуций храмдары империядағы префектуралық және округтік мектептерде, мектептің алдында немесе бір жағында салынды. Храмның алдыңғы қақпасы Линсин қақпасы деп аталады. Ішінде әдетте үш аула болады, кейде тек екеуі ғана кездеседі. Дегенмен, Куфудағы кешенде Конфуций ұрпақтарына императордың немесе императорлық сыйлықтарымен берілген абыройлы атақтарды еске түсіретін көптеген стелалары бар тоғыз аула бар. Ішкі аулаға Дачэнмэн арқылы кіретін басты ғимарат Дачэндиан деп аталады, ол «Ұлы жетістіктер залы», «Ұлы аяқталу залы» немесе «Ұлы кемелділік залы» деп түрліше аударылады. Императорлық Қытайда осы залда Конфуцийдің және басқа да маңызды даналар мен қадірлі тұлғалардың рух тақташалары орналасқан. Куфудағы Дачэндианның алдында Әбрикос павильоны немесе Сингтан орналасқан. Басты ғимараттың артындағы маңызды ғимарат – Абызға табыну киелі орны (Чуншэнцы), онда Конфуцийдің ата-анасы мен Төрт үйлесім және Он екі философтың әкелері құрметтелген. Даосизм немесе буддизм храмдарынан айырмашылығы, Конфуций храмдарында әдетте бейнелер болмайды. Куфудағы храмның алғашқы жылдарында Конфуцийдің және оның шәкірттерінің рухтары қабырғадағы суреттермен, сондай-ақ саз немесе ағаштан жасалған мүсіндермен бейнеленген. Ресми храмдарда Конфуцийдің өзінің бейнесі де болған. Алайда, бұл практика буддалық храмдарға еліктеу деп есептелгендіктен, оған қарсылық білдірілді. Сондай-ақ, императорлық храмдардың мақсаты Конфуцийдің өзіне емес, оның іліміне құрмет көрсету еді. Конфуций мүсіндерінің біркелкілігінің болмауы Мин дәуірінің императоры Тайцзудың барлық жаңа конфуций храмдарында тек рух тақташалары болуы керек және бейнелерге тыйым салу керек деген жарлыққа әкелді. 1530 жылы астанадағы және басқа да бюрократиялық орындардағы императорлық храмдардағы Конфуцийдің барлық қолданыстағы бейнелері рух тақташаларымен ауыстырылуы керек деп шешілді; дегенмен, қазіргі көптеген конфуций храмдарында мүсіндер кездеседі. Конфуцийдің отбасы ұрпақтары басқаратын храмдарда, мысалы Куфудағы храмда мүсіндер сақталды.

Дін

Конфуцийге табынудың басты мақсаты – Конфуций ғибадатханасында Конфуций рухына құрбандық шалу. «Сегіз қатарлы би» (八佾舞) деп аталатын би де орындалды, ол сегіз бағаннан, әр бағанда сегіз бишіден тұрды. Бастапқыда бұл алты қатарлы би болған, ол кіші аристократия үшін орындалған, бірақ 1477 жылы Конфуций өлімнен кейін патша атағын алғандықтан, оған сегіз қатарлы бидің императорлық құрметін беруге рұқсат етілді. Бұл биді сүйемелдеген музыканттар «яюэ» деп аталатын музыканы орындады. Конфуцийге табынудан басқа, конфуцийлік ғибадатханалар «Төрт коррелят», «Он екі философ» және тарих бойындағы басқа да шәкірттер мен конфуцийшіл ғалымдарды да құрметтейді. Құрмет көрсетілген тұлғалардың құрамы мен саны уақыт өте келе өзгеріп, көбейді. Ғибадатханалар конфуцийшілдік ортодоксияның белгісі болғандықтан, қай конфуцийшілдерді құрметке ие ету мәселесі даулы болды. Республика дәуірінде (20 ғасыр) барлығы 162 тұлғаға табынушылық жасалды. Төрт коррелят – Ян Хуй, Цзэн Шэнь, Конг Цзи (Цзиси) және Мэнцзы. Он екі философ – Мин Сун (Цицян), Ран Гэн (Бониу), Ран Ён (Чжунгон), Цай Ю (Циво), Цзы Гун, Ран Ю, Цзы Лу, Цзы Ю, Цзы Ся, Цзы Чжан, Ю Руо және Чжу Си. Конфуций шәкірттерінің тізімі мен Конфуций ғибадатханасындағы олардың орны туралы ақпаратты Конфуций шәкірттері бетінен табуға болады.

Қытайдан тыс жерлерде

Конфуций ілімінің Шығыс Азияға таралуымен бірге, Вьетнам, Корея және Жапонияда Конфуций ғибадатханалары да салынды. 18-шы ғасырдан бастап, тіпті Еуропа мен Америкада да олардың кейбіреулері бой көтерді. Ең гүлденген кезеңінде 3000-нан астам Конфуций ғибадатханасы болған деп саналады.

Гонконг

Конфуций академиясы ұсынған, Гонконгтағы алғашқы Конфуций ғибадатханасын салуға мүмкіндік беретін заң жобасы 2013 жылдың қыркүйегінде қабылданды. Ғибадатхананың орны Вонг Тай Син ауданындағы танымал даостық ғибадатхана Вонг Тай Син ғибадатханасының жанында болуға белгіленді.

Тайвань

Тайваньда салынған алғашқы конфуций ғибадатханасы – Тайвань конфуций ғибадатханасы. Ол 1665 жылы Туннинг патшалығы тұсында Тайнань қаласында салынды. Тайбэйдегі Конфуций ғибадатханасы 1879 жылы Тайбэйдегі Вэньу көшесінде салынған. 1907 жылы жапондықтар оны Тайбэйдегі бірінші қыздар гимназиясына орын ашу үшін бұзып, 1925 жылдан 1939 жылға дейін Далонг көшесінде қайта тұрғызды. Жаңа ғибадатхананың жобасын Ван И Шун жасады және құрылысын қадағалады. Бұл дизайн Фуцзянь стиліндегі ғибадатхананың классикалық үлгісі. Жыл сайын 28 қыркүйекте Конфуцийдің туған күнінде қала әкімдігі осы жерде Шидиан рәсімін өткізеді. Сонымен қатар, Каосиун қаласының Зуоин ауданында 1974 жылы Солтүстік Сун сәулет стилінде салынған конфуций ғибадатханасы бар. Басқа конфуций ғибадатханалары Чиайи қаласында, Тайбэйде, Тайчуңда және Чанхуа округінде де табылады.

Вьетнам

Вьетнамдағы конфуциан ғибадатханасы Ван Миао деп аталады. Вьетнамдағы ең ерте жазылған Ван Миао – 1070 жылы Ли әулеті тұсында құрылған Ханойдағы Ван Миао. 1397 жылдан бастап, Тран әулеті кезінде Вьетнам бойынша мектептер салынып, конфуциан ғибадатханалары елге тарала бастады. Вьетнамның тағы бір белгілі конфуциан ғибадатханасы – Хунг Йен қаласында орналасқан Хунг Йендегі Ван Миао. Хуэ, Там Ки, Хёй Ан, Хунг Йен, Хай Дыонг, Биен Хоа, Винь Лонг және Бак Нинь қалаларында танымал конфуциан ғибадатханалары салынған.

Корея

Қытайдан басқа, Конфуций ғибадатханаларының ең көп саны Кореяда кездеседі. Мектептер құрамындағы ғибадатханалар алғаш рет Корео дәуірінде (918–1392) салынған. И Сонггье (1392–1398 жылдары билеген) тұсында Конфуций діні жаңа династияның және оның үкіметінің негізі болды. Осылайша, болашақ мемлекеттік қызметкерлерді Конфуций ілімімен тәрбиелеу үшін Жосонның барлық аймақтарында конфуцийшілдік мектептері (Хянгё 항교) салынды. Бұл мектептер Конфуцийдің ескерткіш тақталарын сақтаған ғимаратпен (Даэсонджон 대성전) бірге оқу ғимаратынан тұрды. Қытай үлгілері сақталғанмен, құрылыс жоспарындағы және салудағы айырмашылықтар жиі кездесетін, мысалы, ғибадатханалардың алдына мектептер салынуы осыған жатады. Корея Конфуций пантеонына (бес дана) өз ғалымдарын – Шығыстың он сегіз ғалымын қосты. Тарихи деректер бойынша, Кореяда Конфуций іліміне арналған 362 ғибадатхана болған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және елдің бөлінуінен соң, Солтүстіктегі ғибадатханалар дәстүрлі мәдениет орталығы ретінде пайдаланылды (Gukjagam қараңыз). Дегенмен, Оңтүстіктегі 232 ғибадатхананың бірқатары өз қызметін жалғастырды (Мунмё қараңыз). Конфуций іліміне арналған ғибадатханалардан өзге, Корея Республикасында он екі конфуцийшілдік отбасылық ғибадатханасы, екі жеке мектептегі ғибадатхана және үш кітапхана бар.

Жапония

Конфуций ғибадатханалары (孔子廟) Жапонияда кеңінен салынған, көбінесе конфуцийлік мектептермен бірге. Ең танымал - 1630 жылы Эдо дәуірінде неоконфуциандық ғалым Хаяши Разанмен байланысты жеке мектеп ретінде салынған Юсима Сейдо. Бастапқыда Уэнодағы Шиноби га-окада салынған, ол 18-ші ғасырдың соңында Токугава шогунаты қазіргі Очаномидзу маңына көшірілді, және оның аумағында мемлекеттік қолдау алған ірі мектеп, Шохеико ашылды. Басқа да белгілі Конфуций ғибадатханалары Нагасаки, Бизен (Окаяма префектурасы), Таку (Сага префектурасы) және Наха (Окинава префектурасы) қалаларында табылады.

Индонезия

Конфуций ғибадатханалары Индонезияда да кездеседі, онда олар көбінесе «Конфуций шіркеулері» деп аталады, себебі конфуциандық бұл елде мойындалған дін. Қытай тілінде бұл мекемелер литанг (礼堂) немесе «ғибадат залы» деп аталады. Ең ірісі және ескісі – Сурабаядағы Боен Био, ол бастапқыда 1883 жылы қаланың Қытай ауданында салынған және 1907 жылы жаңа орынға көшірілген. Индонезия бойынша 100-ден астам конфуциандық ғибадат залы бар деген хабар бар.

Малайзия

Малайзиядағы алғашқы Конфуций ғибадатханасы 20-ғасырдың басында Пенангта Чунг Хва Конфуций мектебі деп аталатын бастауыш мектептің ішінде (кейіннен SJK(C) Чунг Хва Конфуций A, B және SMJK Чунг Хва Конфуций болып бөлінген) салынды. Мектептің құрылысын сол кездегі Британдық Тұрақтандыруға Қытай әулетінің елшісі бастады. Сол кезде Пенангтағы ата-аналар балаларын мектепке барар алдында осы ғибадатханаға дұға етуге алып келетін. Балалар оқуларында табысқа жету үшін дұға етті. Куала-Лумпурда SMJK Конфуций және Конфуций жеке мектебі деген екі конфуцийлік мектеп, ал Малаккада Конфуцийдің құрметіне жыл сайын рәсімдер өткізілетін конфуцийлік мектеп бар.