Кіріспе
Балықтардың кіші туысы (Oxudercinae) – гобидтер тұқымдасына жататын екіжазы балықтардың 23 түрі. Олар ерекше дене пішінімен, жартылай сулы ортада тіршілік етуге бейімділігімен, жерде шектеулі қозғалыс және секіру қабілетімен, сондай-ақ су ішінде де, судан тыс да ұзақ уақыт тіршілік ету мүмкіндігімен танымал. Базғыштардың ұзындығыға дейін жетеді, көбінесе олар қараңғыдан ақшылға дейін қоңыр жасыл түсті болады. Жұптасу маусымында аталықтары әйелдерді қызықтыру үшін қызыл, жасыл немесе көк түсті жарқын дақтарға ие болады. Басқа балықтардан айырмашылығы, базғыштардың көздері жалпақ басының үстінен шығып тұрады. Бірақ олардың ең айқын ерекшелігі – олардың алдыңғы жағында орналасқан және созылған денелерінің астындағы бүйір қанаттары. Бұл қанаттар буынды және аяқ-қолдар сияқты қызмет етеді, базғыштарға лайлы жерде қозғалуға мүмкіндік береді. Дене пішіні басқа гобидтерге ұқсас болғанымен, осы алдыңғы қанаттары базғыштарға лайлы беттерде "секіріп" (содан атауы да осыдан шыққан) және тіпті төменгі ағаш бұтақтары мен бұталарға көтерілуге мүмкіндік береді. Базғыштардың денелерін бүгіп, құйрықтарымен итеріліп, шамамендей қашықтыққа секіре алатындары да анықталды.
Mudskippers are any of the 23 extant species of amphibious fish from the subfamily Oxudercinae of the goby family Oxudercidae. They are known for their unusual body shapes, preferences for semiaquatic habitats, limited terrestrial locomotion and jumping, and the ability to survive prolonged periods of time both in and out of water. Mudskippers can grow up to long, and most are a brownish green colour that ranges anywhere from dark to light. During mating seasons, the males will also develop brightly coloured spots in order to attract females, which can be red, green or blue. Unlike other fish, the mudskipper's eyes protrude from the top of its flat head. Their most noticeable feature however is their side pectoral fins that are located more forward and under their elongated body. These fins are jointed and function similarly to limbs, which allow the mudskipper to crawl from place to place. Although having the typical body form of any other gobiid fish, these front fins allow the mudskipper to actively "skip" across muddy surfaces (hence the common name) and even climb low hanging tree branches and scrubs. Mudskippers have also been found to be able to leap distances of up to by laterally flexing and pushing with their tails.
Таксономия
Oxudercinae кейде Gobiidae (гоби) тұқымдастығына жатқызылады. Жақында жүргізілген молекулалық зерттеулер бұл жіктемені растамайды, себебі оксудерцин гобилері амблиопин гобилеріне (Gobiidae: Amblyopinae) қатысты парафилетикалық болып көрінеді, осылайша амблиопиндермен бірге ерекше "Периофтальмус" туысына кіреді. Mudskippers-ті Murdy (1989) бойынша "күнделікті циклдің белгілі бір бөлігінде толығымен құрлықта тіршілік ететін" оксудерцин гобилері деп анықтауға болады (24-ерекшелік).
Мінез-құлық
Құмға батып жүретін балықтар әдетте жағалау аймақтарындағы қуыстарда тіршілік етеді және осы ортаға бейімделудің ерекше қасиеттерін көрсетеді, мұндай бейімделулер көптеген жағалау балықтарында кездеспейді. Көбінесе балықтар судың көтерілуі кезінде сулы өсімдіктердің арасында немесе су тобырларында жасырынып, аман қалады. Бұл қуыстар көбінесе тегіс және күмбезді төбелерімен сипатталады. Аталықтардың осы қуыстарды қазу әдісі олардың дерлік оттегі жоқ суға батып, тірі қалу қабілетімен тікелей байланысты екені анықталды. Сондай-ақ, ол қуыстағы жұмыртқалардың дамуында маңызды рөл атқарады. Құмға батып жүретін балықтар суда болмағанда өте белсенді, олар бір-бірімен тамақтану арқылы және өзара әрекеттесу арқылы, мысалы, өз аумақтарын қорғау және жұптасуға болатын серіктерін іздеу үшін әрекет етеді. Аталық өзінің қуысын қазып бітіргеннен кейін су бетіне шығып, әйел балықты әртүрлі, бірақ типикалық мінез-құлқымен тартуға тырысады. Бұл мінез-құлыққа денесінің иілуі, әртүрлі позалар және қарқынды қозғалыстар кіреді. Әйел балық таңдауын жасағаннан кейін, ол аталықпен бірге қуысқа кіріп, жүздеген жұмыртқа салады және олардың ұрықтануына мүмкіндік береді. Ұрықтанудан кейін аталық пен аналық арасындағы бірге өмір сүру кезеңі қысқа болады. Ақырында, аналық балық кетеді және аталық балық жұмыртқалармен толы қуысты ашкөз жануарлардан қорғайды. Құмға батып жүретін балықтар – екі ортада тіршілік ететін жануарлар. Судан шығып, құрлықтағы құрғақ ортаға көшкен кезде, олар үлкен жаңқа қуыстарындағы суды пайдаланып тыныс ала алады. Сондай-ақ, олар ауыз және жұтқыншақ қабығынан оттегі сіңіріп, ұзақ уақыт бойы судан тыс қалуға мүмкіндік алады. Олардың өмірінің үштен екі бөлігін құрлықта өткізетіндігі анықталды. Олар тропикалық, субтропикалық және қоңыржай аймақтарда, соның ішінде Үнді-Тынық мұхитында және Африканың Атлантикалық жағалауында кездеседі.
Бейімделулер
Суда толығымен тіршілік ететін гобилермен салыстырғанда, бұл арнайы балықтар анатомиялық және мінез-құлқылық бейімделулердің кең ауқымын көрсетеді, олардың құрлықта да, суда да тиімді қозғалуына жағдай жасайды.
Жер бетіндегі қозғалысы
Атауынан көрінетіндей, бұл балықтар секіріп қозғалу үшін қанаттарын пайдаланады.
Тыныс алу
Сазқұлақтар терісі және ауыз қуысының шырыш қабығы (мұқаша) мен жұтқыншағы (бауыры) арқылы тыныс алуға қабілетті; бұл мүмкіндік сазқұлақтардың ылғалды болғанда ғана іске асады, оларды ылғалды мекендеу орындарымен шектейді және олардың ылғалдылығын сақтауын қажет етеді. Тері арқылы тыныс алу қабілеті олардың терісіндегі капиллярлардың жоғары тығыздығымен байланысты. Бұл тыныс алу түрі, қосмекенділердегідей, терілік тыныс алу деп аталады.
Қазбалау
Балықтардың жұмсақ шөгінділерде терең ойыстар қазуы оларға дене температурасын реттеуге, балық және ойыс су астында қалған кезде толқын күшті болғанда теңіз жануарларынан қорғануға, сондай-ақ жұмыртқаларын салуға мүмкіндік береді. Ойыс су астында қалғанда, бірнеше сазқұйрық түрі оның ішінде ауа қалтасын сақтайды, бұл оларға өте төмен оттегі концентрациясы жағдайында тыныс алуға көмектеседі.
Аммиакті реттеу
Уытты аммиактың өндірісін азайту үшін, лас қайықтар ауаға ұшырағанда аминқышқылдарының ыдырауын тоқтата алады. Олар қолданатын тағы бір тәсіл – аминқышқылдарының жартылай ыдырауы, нәтижесінде аланин пайда болады, ол да аммиак өндірісін азайтады.
Жарық шашу
Базғындар жер бетіндегі төрт аяқтылардан өзгеше, көзді жұмып-ашу қабілетіне ие болды. Олардың көздері басқа гобилерге қарағанда басынан биік орналасқан, ал көздерін төмен түсіріп, дермальді тостаған деп аталатын жарғақ көтеріліп, оларды жабатын кезде жымиды. Басқа толық сулы гоби түрлері көзді жыми ала алмаса да, базғындар көзді жыми үшін жаңа бұлшықеттер мен бездер дамытқан жоқ; олардың жымиылуы бірдей бұлшықеттердің басқаша құрылымы арқасында жүзеге асырылады. Көзді майлау үшін арнайы бездері болмағандықтан, мүйіз қабығындағы сұйық қабат терісінен шығатын шырыш пен қоршаған ортадан алынған судан тұрады, бұл дермальді тостаған жарғағының артындағы инфраорбитальды кеңістікте сақталуы мүмкін. Базғындардың жымиылу қабілеті, судан тыс жерде көздерін ылғалды ұстау (олар судың тез булану жағдайында және тек суда нәрселерге соқтығысқанда жиірек жымиды) және көзге шаң-тозаң жабысып немесе судағыдан гөрі ауада жылдам, қауіпті жылдамдықпен жақындауы мүмкін болғандықтан, көзді тазалау және қорғау үшін пайда болған болуы мүмкін. Олардың көздері әлі жас кезінде, толығымен су жануарлары болғанда, биіктеп тұрмайды.
Түрлер
Периофтальмус туысы - сазқұрттардың ең көп түрлі және кең таралған туысы. 18 түрі сипатталған. Periophthalmus argentilineatus – ең кең таралған және жақсы танымал түрлердің бірі. Ол Шығыс Африка мен Мадагаскардың мангровелік экожүйелерінде және лайлы жағалауларында, Бенгалияның Сундарбандары арқылы шығысқа қарай, Оңтүстік-Шығыс Азиядан Солтүстік Австралияға, Оңтүстік-Шығыс Қытайға және Рюкю аралдарына, сондай-ақ Самоа мен Тонга аралдарына дейін таралған. Дегенмен, жақында жүргізілген молекулалық зерттеу P. argentilineatus іс жүзінде түрлердің кешені екенін көрсетті, кем дегенде үш жеке тектік топ бар, біреуі Шығыс Африкада, ал екеуі Индо-Малай аймағында. Тағы бір түрі – Periophthalmus barbarus – Батыс Африканың жағалау аймақтарында мекендейтін жалғыз оксудерцинді балық.