Кіріспе

Актиноптериги ( /æ//k//t//ɪ//n//ɒ//p//t//ə/'/r//ɪ//dʒ//i//aɪ/; ), мүшелері актиноптеригиандар деп аталатын, тірі омыртқалы жануарлардың 50% астамын құрайтын сүйекті балықтар класы. Олар өздерінің жеңіл құрылымды қанаттарымен ерекшеленеді, олардың қанаттары терінің торлы қабықшаларынан тұрады және радиалды созылған жіңішке сүйек тікендерімен – лепидотрихиямен қолдауға ие. Бұл, туыс класы Саркоптеригияның (жапырақ қанатты балықтар) көлемді, ет тәрізді қанаттарынан өзгеше. Актиноптеригиялық қанаттар бүктелетін желдеткіштерге ұқсас, пішіні мен сумен жабысқан бетін оңай өзгерте алады, саркоптеригиялық және хондрихтиялық қанаттарға қарағанда әрбір қозғалысқа қатысты салмаққа итермелі күшін арттырады. Қанат сәулелері тікелей жақын немесе базальды қаңқа элементтеріне – радиалдарға бекітіледі, бұл осы қанаттар мен ішкі қаңқа арасындағы байланысты білдіреді (мысалы, жамбас және кеуде белдеулері). Актиноптеригиандардың басым көпшілігі телеостар болып табылады. Түрлер саны бойынша олар омыртқалылар субфилумында басымдық танытады және 30 000-нан астам қазіргі балық түрлерінің шамамен 99% құрайды. Олар ең көп таралған нектоникалық су жануарлары және терең теңізден бастап жер асты сулары мен ең биік тау өзендеріне дейін тұщы және теңіз орталарында кең таралған. Қазіргі кездегі түрлердің мөлшері Paedocypris-тен бастап ; , алып күнбалықтан бастап ; және алып оар балығынан бастап ; дейін жетеді. Ең ірі шашы бар балық ретінде танылған, юра дәуірінде өмір сүрген және қазір жойылған Leedsichthys шамамен . дейін жеткен деген болжам бар.

Сипаттамалары

Жаңбырлы қанатты балықтар көптеген түрлерге ие. Типтік жаңбырлы қанатты балықтардың негізгі ерекшеліктері жанындағы диаграммада көрсетілген. Жүзу қуысы – дамыған құрылым және ол суда қалу үшін қолданылады. Бичирлерден басқа, олар түбірлі қанатты балықтардың өкпелері сияқты, алдыңғы ішектен ішек бүршігінің ататектік жағдайын сақтап қалған, жаңбырлы қанатты балықтардың жүзу қуысы алдыңғы ішектің үстіндегі арқалық бүршіктен пайда болады. Арапаима сияқты кейбір балықтарда жүзу қуысы қайтадан ауамен тыныс алу үшін өзгертілген, ал басқа туыстамаларда ол толығымен жоғалған. Жаңбырлы қанатты балықтардың қабыршақтары әртүрлі болады, бірақ барлық телеостарда лептоидты қабыршақтар кездеседі. Бұл қабыршақтың сыртқы бөлігі сүйекті тіректермен жайылады, ал ішкі бөлігі талшықты дәнекер тіндермен кесіліседі. Лептоидты қабыршақтар басқа қабыршақ түрлеріне қарағанда жұқарақ және мөлдір, және көптеген басқа балықтардың қабыршақтарында кездесетін қатайған эмаль немесе дентин қабаттарынан айырылады. Ганоидты қабыршақтар, телеост емес актиноптеригиялықтарда кездесетін қабыршақтардан айырмашылығы, балық өскен сайын концентрлі қабаттармен жаңа қабыршақтар қосылады. Телеостар мен хондростеандар (көмір балықтары және қызыл мүйізді балықтар) бичирлер мен голостеандардан (боуфин және гастар) толық геномдық дупликациядан (палеополиплоидия) өткенімен ерекшеленеді. WGD телеостарда шамамен 320 миллион жыл бұрын болды деп есептеледі, ол орташа есеппен гендердің 17%-ын сақтап қалды, ал хондростеандарда шамамен 180 (124–225) миллион жыл бұрын болды. Содан бері ол кейбір телеост тармақтарында, мысалы, лососьтәріздестерде (80–100 миллион жыл бұрын) және бірнеше рет тәуелсіз түрде шабақтәріздестерде (алтын балық пен қара балықта 14 миллион жыл бұрын) қайтадан орын алды.

Дененің пішіні және қанатының орналасуы

Сәуле қанатты балықтар мөлшері мен пішіні, тамақтануға бейімделуі және қанат сәулелерінің саны мен орналасуы бойынша әртүрлі болады.

Көбею

Барлық шаян жамбас балықтарында жыныстар бөлек болады, ал көптеген түрлерде әйелдер сырттан ұрықталатын жұмыртқалар туады, әдетте аталық жұмыртқалар салынғаннан кейін ұрықтандырады. Даму содан кейін еркін жүзуге қабілетті личинка сатысымен жалғасады. Дегенмен, онтогенездің басқа да үлгілері бар, олардың ең көп таралғаны – ретті гермафродитизм. Көп жағдайда бұл протогинияны қамтиды, яғни балықтар өмірін әйел ретінде бастап, кейін ішкі немесе сыртқы факторлардың ықпалымен еркекке айналады. Протандрия, балықтың еркектен әйелге айналуы, протогинияға қарағанда сирек кездеседі. Көптеген отбасылар ішкі емес, сыртқы ұрықтандыруды пайдаланады. Ұрық түсетін телеостардың көпшілігі (79%) ата-аналық күтім көрсетпейді. Тірі туу (viviparity), жұмыртқадан тірі туу (ovoviviparity) немесе жұмыртқаларға ата-ананың күтім көрсетуінің қандай да бір түрі 422 телеост отбасының маңызды бөлігінде (21%) байқалады; күтімсіздік – бұл ата-бабалық жағдай. Тірі туу салыстырмалы түрде сирек кездеседі және тірі телеост түрлерінің шамамен 6% -ында ғана кездеседі; еркек күтімі әйел күтімінен әлдеқайда жиі кездеседі. Аталықтың аумақтық мінез-құлқы түрлерді еркек ата-аналық күтімге дамуға «алдын ала бейімдейді». Өзін-өзі ұрықтандыратын балықтардың да мысалдары бар. Мангр ривулусы – амфибия, бір мезгілде гермафродит, жұмыртқа мен уылдырық шығарады және ішкі ұрықтандыруға ие. Бұл репродукция тәсілі балықтың мангр ормандарында судан ұзақ уақыт бойы болуымен байланысты болуы мүмкін. Аталықтар кейде төмен температурада пайда болады және аналық балық шашқан жұмыртқаларды ұрықтандыра алады. Бұл, әйтпесе өте туысқандыққа бейімделген түрлерде генетикалық әртүрлілікті сақтап қалады.