Кіріспе

Остеихтхейлер (/ɒ/s/t/iː/'/ɪ/k/θ/iː/z/), сондай-ақ остеихтхейлер деп те аталады немесе көбінесе сүйекті балықтар деп аталады, – омыртқалы жануарлардың әртүрлі суперкласы, олардың эндоскелеттері негізінен сүйекті тінден тұрады. Оларды Chondrichthyes (кәсірткелі балықтар) және жойылған плакодермалармен және акантодиандармен салыстыруға болады, олардың эндоскелеттері негізінен кеніршектен тұрады. Қазіргі кездегі балықтардың басым көпшілігі – 45 отрядтан, 435 отбасыдан және 28 000 түрден тұратын өте әртүрлі және көптеген топтың мүшелері. Бұл – су омыртқалыларының ең үлкен класы, су жануарларының басым көпшілігін, сондай-ақ барлық жартылай сулық және құрлықта тіршілік ететін омыртқалы жануарларды қамтиды. Топ екі негізгі кладка бөлінеді: шашақты қанатты балықтар (Actinopterygii, қазіргі балықтардың басым көпшілігін құрайды) және лопасты қанатты балықтар (Sarcopterygii, барлық құрлық омыртқалыларына, яғни тетраподтарға бастау берген). Сүйекті балықтардың ең көне белгілі қазбалары шамамен 425 миллион жыл бұрынғы кейінгі силурий кезеңінен табылған. Атауына қарамастан, бұл ертедегі базальдық сүйекті балықтар әлі сүйектеуге жете алмаған және олардың қаңқалары көбінесе кеніршекті болған. Оларды басқа балық кладкаларынан ерекшелендіретін негізгі ерекшелік – ақыр соңында жүзу қуысы мен өкпеге айналған алдыңғы ішек қалталарының дамуы. Osteichthyes-ті Euteleostomi-мен салыстыруға болады. Палеонтологияда бұл терминдер мағынасы бірдей. Ихтиологияда айырмашылық – Euteleostomi кладистік көзқарасты ұсынады, оған лопасты қанатты балықтардан пайда болған жер бетіндегі төрт аяқтылар да кіреді. Бұрын көптеген ихтиологтар Osteichthyes-тің парафилетикалық екенін және тек балықтарды қамтитынын айтқан. Алайда, 2013 жылдан бері кеңінен сілтеме жасалған ихтиологиялық мақалалар Osteichthyes-ті тетраподтарды қамтитын клад ретінде қарастыратын филогенетикалық ағаштарды жариялады. Ертедегі сүйекті балықтардың қазіргі заманғы балықтарға ұқсас қанат тікенектері болмаған, олардың орнына басқа сүйекті емес балық кластарына ұқсас қанат тәрізді ет тәрізді қосымшалары болған. Бірақ лопасты қанатты балықтар жұптасқан қанаттарының ішінде буындарлы қосымша қаңқаларды дамытқан, осыдан тетраподтардың аяқтары пайда болған. Олар сондай-ақ, суға жүзбей тыныс алу үшін желбезектер арқылы суды белсенді түрде тарта алатын жұп опера (желбезек қақпақтары) дамытқан. Сүйекті балықтардың кәсірткелі балықтар сияқты плакоидтық қабыршақтары жоқ, керісінше олар үстіртке енбейтін үш түрлі қабыршақтан тұрады. Osteichthyes үшін үш қабыршақ санаты бар: космоидтық қабыршақтар, ганоидтық қабыршақтар және телеост қабыршақтары. Телеост қабыршақтары циклоидтық қабыршақтар мен ктеноидтық қабыршақтар болып бөлінеді. Бұл қабыршақтардың барлығы сүйектің негізінен пайда болады, айырмашылығы – телеост қабыршақтарында тек бір ғана сүйек қабаты бар. Ганоидтық қабыршақтарда ламелді сүйек және ламелді сүйектің үстінде орналасқан тамырлы сүйек, содан кейін екі қабат сүйектің үстінде эмаль жатыр. Космоидтық қабыршақтарда ганоидтық қабыршақтардағы сияқты екі қабат сүйек бар, бірақ олардың эмаль мен тамырлы сүйек және ламеллалар арасында дентин болады. Бұл қабыршақтар балықтың эпидермисінің астында орналасқан және оны бұзбайды, ал плакоидтық қабыршақтар балықтың эпидермисінен шығып тұрады.

Филогения

Тірі остеихтилердің, тетраподтарды қоса алғанда, филогенезиясы төмендегі кладограммада көрсетілген. Остеихтилердің ата тегінде геномның толық еселеуі болған.

Биология

Барлық сүйекті балықтардың жабырқақтары бар. Көпшілігі үшін бұл олардың жалғыз немесе басты тыныс алу жолы. Өкпе балықтары және басқа остеихт түрлері өкпелер немесе тамырланған жүзу қуысы арқылы тыныс алуға қабілетті. Басқа түрлер тері, ішек және/немесе асқазан арқылы тыныс алады. Остеихтилер бастапқыда эктотермиялық (салқын қанды) болып келеді, яғни олардың дене температурасы су температурасына байланысты. Бірақ опа, семсер балығы және тунна сияқты кейбір ірі теңіз остеихтидтері әртүрлі деңгейдегі эндотермияны өздігінен дамытқан. Сүйекті балықтар кез келген гетеротроф түрі болуы мүмкін: көптеген түрлердің бар екендігі құжатталған – барлық жеушілер, етқоректілер, шөпқоректілер, сүзгіштер немесе шірік жеушілер. Кейбір сүйекті балықтар гермафродит, ал бірқатар түрлер партеногенезді көрсетеді. Ұрықтандыру көбінесе сырттан жүреді, бірақ іштен де болуы мүмкін. Даму көбінесе жұмыртқа туу (ұйымдастыру) арқылы жүзеге асады, бірақ жұмыртқадан туу немесе тірі туу да мүмкін. Туғаннан кейін әдетте ата-аналық күтім болмайды, бірақ туғанға дейін ата-аналар жұмыртқаларын шашып, жасырып, қорғап немесе ұялай алады. Теңіз жылқыларында аталықтар әйелдің құрсақ қуысына жұмыртқа салып, белгілі бір түрде "жүктілікке" ұшырайды.

Мысалдар

Мұхит күнбалығы – әлемдегі ең ауыр сүйекті балық. 2021 жылдың соңында Португалия балықшылары Азор аралдарындағы Фаиал аралының жағалауынан өлген күнбалықты тапты, оның салмағы және бойы шамамен 5 тонна, ал ұзындығы 3 метрден асып, бұл оны ең ірі мұхит күнбалығы деп тануға мүмкіндік берді. Ең ұзыны – шалбарықтардың патшасы, шалбарық балықтың бір түрі. Басқа да өте ірі сүйекті балықтарға Атлантикалық көк марлин (кейбір мысалдары 500 кг-дан асса), қара марлин, кейбір осетр түрлері, сондай-ақ алып және голиат тұқымдас балықтар жатады, олардың салмағы 300 кг-дан асуы мүмкін. Керісінше, Paedocypris progenetica және кішкентай бала балығы 7,9 мм-ден кіші өлшемде болуы мүмкін. Белуга осетрі – бүгінгі таңдағы ең ірі тұщы су сүйекті балығы, ал Arapaima gigas тұщы су балықтарының арасындағы ең ірілерінің бірі. Ең ірі сүйекті балық – Leedsichthys болды, ол белуга осетрін, мұхит күнбалығын, алып тұқымдас балықты және бүгінгі таңдағы барлық алып сүйекті балықтарды осыдан әлдеқайда басып озды.

Кеміршекті балықтармен салыстыру

Сыршақты және сүйекті балықтарды салыстыру. Ерекшеліктері. Акулалар (сыртқы қаңқалы) Сүйекті балықтар. Қоныстанған жері. Көбінесе теңізде. Теңізде және тұщы суларда. Пішіні. Әдетте, жоны мен күрмесі жалпақ. Әдетте, екі жақты симметриялы. Сыртқы қаңқасы. Дермальды плакоидтық қабықшалар. Дермальды космоидтық, ганоидтық, циклоидтық немесе ктеноидтық қабықшалардың үстіне жабысады. Ішкі қаңқасы. Сыртқы қаңқадан. Көбінесе сүйекті. Құйрық қанаты. Гетероцеркал. Гетероцеркал немесе дифицеркал. Ішкі қанаты. Көбінесе артқы жағында. Көбінесе алдыңғы жағында, кейде артқы жағында. Жыныс мүшесі. Еркектер сперманы ұрға жіберу үшін ішкі қанатын пайдаланады. Ұрға жіберуге арналған мүшесі жоқ, бірақ кейбір түрлері аналыққа сперма жеткізу үшін анальды қанатын гоноподий ретінде пайдаланады. Ауыз. Ірі, ай тәрізді, бастың астыңғы жағында орналасқан. Пішіні мен мөлшері әртүрлі, бастың ұшында немесе алдыңғы бөлігінде орналасқан. Жоғарғы жақ байланысы. Гиостильдік. Гиостильдік және аутостильдік. Желбезек тесіктері. Әдетте, оперкулуммен (терінің бүйір жақтағы қақпағымен) қорғалмаған бес жұп желбезек саңылаулары. Оперкулуммен қорғалған бес жұп желбезек саңылаулары. Желбезек түрі. Ұзын тармақтар аралық қалқасы бар ламеллибранх. Қысқартылған тармақтар аралық қалқасы бар филаментті. Желбезек саңылаулары. Бірінші желбезек саңылауы көздің артында ашылатын спиракулумға айналады. Спиракулум жоқ. Желбезекке ағын қан тамырлары. Қарнық аортадан желбезекке дейін бес жұп. Тек төрт жұп. Желбезектен ағын қан тамырлары. Тоғыз жұп. Төрт жұп. Артериялық конус. Жүректе бар. Жоқ. Клоака. Шынайы клоака тек сыртқы қаңқалы балықтарда және сүйекті қанатты балықтарда кездеседі. Көптеген сүйекті балықтарда клоака жоқ, анус, несеп және жыныс тесіктері бөлек ашылады. Асқазан. Әдетте, J пішіндес. Пішіні әртүрлі. Кейбіреулерінде жоқ. Ішек. Люменде спиральді клапаны бар қысқа ішек. Спиральді клапаны жоқ ұзын ішек. Тік ішек безі. Бар. Жоқ. Бауыр. Әдетте, екі бөлігі бар. Әдетте, үш бөлігі бар. Жүзу қабы. Жоқ. Әдетте бар. Ми. Ірі иіс жапырақшалары және миы бар, кішкентай оптикалық жапырақшалары мен мишасы бар. Кішкентай иіс жапырақшалары және миы бар, ірі оптикалық жапырақшалары мен мишасы бар. Рестиформдық денелер. Мида бар. Жоқ. Эндолимфатикалық өзекше. Бас үстінде ашылады. Сыртқы ортаға ашылмайды. Торлы қабықша. Конустар жоқ. Көптеген балықтарда бір-біріне қосылған екі конус жасушасы бар. Көздің бейімделуі. Көзді торлы қабықшаға жақындату арқылы жақын көруге бейімделеді. Көзді торлы қабықшадан алшақтату арқылы алыс көруге бейімделеді. Лоренцини ампулалары. Бар. Жоқ. Еркек жыныс жолы. Жыныс бүйрегінің алдыңғы бөлігімен байланысады. Бүйрекпен байланысы жоқ. Жұмыртқа жолы. Жұмыртқалықтармен байланыссыз. Жұмыртқалықтармен байланысты. Несеп және жыныс тесіктері. Біріктірілген және урогенитальды тесіктер ортақ клоакаға жетеді. Бөлек және сыртқы ортаға тәуелсіз ашылады. Жұмыртқалар. Көп мөлшерде сарғызы бар ірі жұмыртқалар. Аз сарғызы бар көптеген кішкентай жұмыртқалар. Ұрықтану. Ішкі. Көбінесе сыртқы. Даму. Жұмыртқадан туушы түрлер ішінде дамиды. Жұмыртқалап көбейетін түрлер жұмыртқа қабығында сыртқы ортада дамиды. Әдетте, жұмыртқа қабығынсыз сыртқы ортада дамиды.