Кіріспе

Адам және басқа да приматтардың қолындағы манипуляция және сезім мүшесі.

Бармақ – көптеген төрт аяқты омыртқалы жануарлардың алдыңғы аяқтарындағы ерекше саусақ, әсіресе адамдар және басқа да приматтар сияқты ұстауға қабілетті аяқтары бар жануарларда. Көптеген төрт аяқты жануарларда бес саусақ болады (пентадактилия), ал метакарпаль/метатарсалдан әлдеқайда қысқа саусақтар әдетте бақайлар деп аталады, ал едәуір ұзын саусақтар – бармақтар деп аталады. Адамдарда бармақтар икемді және қарсыласа алады, бұл қолдың шеберлігіне және заттарды ұстап, манипуляциялау қабілетіне маңызды тактильді сезім мен ұсақ қозғалыстардың маңызды мүшесі болып табылады.

Құрлық омыртқалыларының саусақтары

Құрлықтағы омыртқалы жануарлар жапырақты қанатты балықтардан дамығандықтан, олардың алдыңғы аяқтары филогенетикалық тұрғыдан балықтардың кеуде қанаттарымен теңдес. Құрлықтағы омыртқалы жануарлардың таксономиялық топтары ішінде негізгі бес саусақты жоспар, сондай-ақ метакарпальдар мен фалангалар көптеген өзгерістерге ұшырайды. Морфологиялық тұрғыдан, құрлықтағы омыртқалы жануарлардың әртүрлі саусақтары гомологты. Құстардың және жабырқақтардың қанаттары гомологты емес, олар ұшуға арналған аналогты мүшелер. Дегенмен, олардың ішіндегі фалангалар гомологты. Шимпанзелердің төменгі аяқтары манипуляцияға бейімделген, және (пікірге қарай) төменгі аяқтарында саусақтары (аяқ басының орнына) бар. Жалпы алғанда, приматтарда қолдың саусақтарын "бармақтар" деп атайды. Приматтардың саусақтарында тырнақтар мен саусақ іздері болады. Үй тауықтарының эмбриондық дамуы зерттелді, нәтижесінде саусақтарға айналатын тіндер арасында саусақ аралық жарғақ пайда болатыны, кейіннен апоптоз арқылы жойылатыны анықталды. Апоптоз жүрмесе, саусақ аралық тері толықтай сақталады. Көптеген жануарлар осыдан қанатты аяқтарды немесе саусақтары арасындағы теріні дамытты, мысалы, Уоллес ұшатын бақасы.

Бұлшықеттер

Әр саусақ иіліп, созылып, жанына жылжып, жақындап, сонымен қатар айналып та тұруы мүмкін. Иілу қозғалысы ең күшті болып табылады. Адамда әр саусақты иілуге қатысты екі үлкен бұлшықет және осы қозғалысты күшейтуге көмектесетін қосымша бұлшықеттер бар. Әр саусақты қозғалтатын бұлшықеттердің дені ішінара бірігіп, жіпше тіндердің торы арқылы байланысып, толыққанды еркін қозғалысқа кедергі келтіреді. Әр саусақ дербес қозғалатын сияқты болғанымен, бір саусақты қозғағанда қалғандары да сәл қозғалады, бұл саусақтардың өзара байланыстылығы немесе саусақтардың бағыныштылығы деп аталады. Саусақтарда бұлшықеттер жоқ (аррессор пили бұлшықетінен басқа). Саусақ буындарын қозғалтатын бұлшықеттер алақан мен қолының алдыңғы бөлігінде орналасқан. Қолдың алдыңғы жағындағы бұлшықеттерден қозғалыс жеткізетін ұзын сіңірлердің білек және қолының артқы жағындағы тері астында қозғалатынын байқауға болады. Саусақ бұлшықеттерін сыртқы және ішкі бұлшықеттерге бөлуге болады. Сыртқы бұлшықеттер – ұзын иілгіштер мен созғыштар. Олар сыртқы бұлшықеттер деп аталады, себебі бұлшықеттің негізгі бөлігі қолының алдыңғы жағында орналасқан. Саусақтардың екі ұзын иілгіші бар, олар қолының төменгі жағында орналасқан. Олар сіңірлер арқылы саусақтың фалангаларына бекітіледі. Терең иілгіш дистальді фалангаға, ал беткей иілгіш ортаңғы фалангаға жалғасады. Иілгіштер саусақтың иілуіне мүмкіндік береді. Бас бармақтың бір ұзын иілгіші және тік бұлшықет тобындағы қысқа иілгіші бар. Адамның бас бармағында тенарлық топтағы басқа бұлшықеттер де бар (оппоненс және абдуктор брейвис бұлшықеттері), олар бас бармақты қарсы бағытта қозғалтып, ұстауға мүмкіндік береді. Созғыштар қолының артқы жағында орналасқан және иілгіштерге қарағанда саусақтың арқасына күрделірек байланысқан. Бұлшықеттер сүйек аралық және түбірлік бұлшықеттермен бірігіп, созғыш механизмді құрайды. Созғыштардың негізгі қызметі – саусақтарды түзеу. Бас бармақтың екі созғыш бұлшықеті бар; олардың сіңірлері анатомиялық тынық қорапшаны құрайды. Сондай-ақ, көрсету саусағы мен кішкентай саусақта қосымша созғыш бар, мысалы, көрсету үшін қолданылады. Созғыштар алты бөлек бөлімде орналасқан. Бірінші бөлімде abductor pollicis longus және extensor pollicis brevis бұлшықеттері орналасқан. Екінші бөлімде carpi radialis longus және brevis бұлшықеттері орналасқан. Үшінші бөлімде ұзын тірек (pollicis longus) бұлшықеті орналасқан. Төртінші бөлімде дигиторлы созғыш және ортақ созғыш бұлшықеттері орналасқан. Digiti minimi созғышы бесінші, ал carpi ulnaris созғышы алтыншы бөлімде орналасқан. Ішкі бұлшықет топтары – тенарлық және гипотенарлық бұлшықеттер (тенарлық – бас бармаққа, гипотенарлық – кішкентай саусаққа), арқалық және алақандық интероссейлік бұлшықеттер (метакарпаль сүйектері арасындағы) және түбірлік бұлшықеттер. Түбірлік бұлшықеттер терең иілгіштен пайда болады (олар ерекше, өйткені олар сүйектің тікелей бекітілуіне ие емес) және арқалық созғыш капот механизміне бекітіледі.

Тері

Жыныстық мүшелерден басқа, саусақ ұштары адам терісінің барлық бөліктерінің ішінде ең көп сенсорлық және терморецепторларды қамтиды, осылайша оларды температураға, қысымға, дірілге, текстураға және ылғалға өте сезімтал етеді. 2013 жылғы зерттеу саусақтардың көзбен тегіс көрінетін беттегі наноөлшемді тегіссіздіктерді сезіне алатынын көрсетті, бұл бұрын тіркелмеген сезімталдық деңгейі. Осының салдарынан саусақтар әлемдегі заттардың қасиеттерін анықтау үшін жиі қолданылатын сезімтал зондтар болып табылады, бұл оларды жарақаттануға осал етеді. Саусақтың қалыңдығы – саусақтың ұшындағы алақан жағындағы етті масса.

Судағы саусақтың ұшы қисық

Бұл жиі кездесетін құбылыс болса да, суға батып алғаннан кейін саусақтың ұшының бүршікленуінің негізгі функциялары мен механизмі салыстырмалы түрде зерттелмеген. Бастапқыда, осы бүршіктер суда терінің ісінуінің нәтижесі деп есептелді, бірақ қазір осы ойықтар симпатикалық жүйке жүйесінің суға тиюге жауап ретінде сигнал беруінен қан тамырларының тарылуынан пайда болады деп түсініледі. Мұның себебін түсіндіретін бір гипотеза, "жаңбыр жолы" гипотезасы, бүршіктер саусақтың ылғал болғанда заттарды ұстауына көмектеседі дейді, бұл, мүмкін, адамдар орманды приматтар мекендеген жерлерде жаңбыр мен ылғалмен күрескен кезден бергі бейімделу болуы мүмкін. Дегенмен, 2014 жылы осы нәтижелерді қайталауға тырысқан зерттеулер бүршіктелген саусақ ұштарымен ылғал заттарды ұстаудың жақсаруын көрсетпеді. Бірақ, бұл саусақ ұштары бірдей емес, тіпті тері екпесінен немесе тігілген саусақтан да әдемі көрінеді. Егер жарақатты тырнақтың астында болса, ол жазылмайды. Бұл дистальды фалангалар жас кезінде жаңаруға қабілетті болғандықтан және тырнақтың ішіндегі шеміршік жасушалары жаңа тінді жасайды, ол саусақ ұшына айналады.

Ми бейнесі

Әрбір саусақтың ми қабығында, соматосенсорлық қабықтың 3b аймағында, 1-аймақтың бір бөлігінде реттелген соматотопиялық бейнесі бар, ал қосымша моторлық аймақ және негізгі моторлық аймақта тараған, біртегіс бейнелері кездеседі. Қолдың соматосенсорлық қабығының бейнесі – сыртқы қолдағы саусақтардың динамикалық көрінісі. Синдактилиясы бар адамдарда желбезек, қысқарған саусақтар болады. Бірақ олардың қол саусақтары ғана біріккен емес, сонымен қатар олардың әрбір саусағының қабықшалық карталары да бірге бірігіп, «клубты қол» құрайды. Саусақтарды хирургиялық жолмен бөліп, қолды тиімдірек етуге болады. Нью-Йорктегі Қайта құрушы пластикалық хирургия институтында 32 жастағы О.Г. есімді ер адамға хирургтар операциядан бұрын және кейін оның саусақтарына тиісті. Операцияға дейін оның миындағы саусақтардың картасы бір-біріне жақын біріккен болды, ал операциядан кейін әрбір саусақтың картасы бөлініп, қалыпты қолға сәйкес келетін орналасқан түрін алды.

Аномалиялар, жарақаттар мен аурулар

Сирек анатомиялық ерекшелік 500 адамның 1-інде кездеседі, онда адамның саусақтарының саны қалыптыдан көп болады; бұл полидактилия деп аталады. Адам бір немесе бірнеше саусағы жоқ немесе симбрахидактилия сияқты кейбір саусақтары жетілмеген күйде тууы мүмкін. Артық саусақтар функционалды болуы мүмкін. Бір адам жеті саусағымен оларды пайдаланғанмен қатар, "пианинода ойнағанда олар оған кейбір артықшылықтар берді" деп мәлімдеген. Саусақ сүйектері (фалангалар) жиі сыналады. Зақымдалған сіңір (тендон) ұсақ моториканы, мысалы, барабан тәрізді саусақтың жұмысын айтарлықтай нашарлатуы мүмкін. Олар суықтан, соның ішінде аязданудан және суықтан зақымданудан (NFCI), сондай-ақ жылудан, күйіктерден зақымдануы мүмкін. Ревматоидты артрит және подагра сияқты аурулар саусақтарға жиі әсер етеді. Диабетпен ауыратын адамдар қандағы қант деңгейін үнемі тексеру үшін саусақтарынан қан алады. Рейно синдромы және қолдың пароксизмалық гематомасы – саусақтарға әсер ететін нейроваскулярлық аурулар. Зерттеулер көрсеткіш және сақина саусақтары арасындағы ұзындық арақатынасын тестостеронның жоғары деңгейімен, сондай-ақ пенис ұзындығы және алкогольге немесе бейне ойындарға тәуелділік сияқты әртүрлі физикалық және мінез-құлық ерекшеліктерімен байланыстырды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "саусақ" сөзі көне ағылшын тіліндегі "finger" сөзінен, ал түптеп келгенде протогерман тіліндегі "fingraz" ("саусақ") сөзінен шыққан. Ол готикалық "figgrs", көне скандинавиялық "fingr" немесе ескі жоғарғы неміс тіліндегі "fingar" сөздерімен туыс. Тіл білімі мамандары "fingraz" сөзінің бұрынғы түрі "fimfe" сөзінен пайда болған түбір сөз екенін, ал ол түбір сөз прото-үнді-еуропа тіліндегі "pénkʷe" ("бес") сөзінен шыққан деп санайды. "Pinkie" атауы голланд тіліндегі "pinkje" сөзінен келген, оның шығу тегі нақты белгілі емес. Ағылшын тілінде "саусақ" деп тек қолдың саусақтары ғана аталады. Дегенмен, кейбір тілдерде "саусақ" сөзі қолдың немесе аяқтың саусақтарын білдіруі мүмкін. Ағылшын тілінде аяқ саусағы "toe" деп аталады.