Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы этникалық топ
Ethnic group in West Africa
Кепеле халқы (сонымен қатар Герзе, Кпвеси, Кпесси, Спрд, Мпесси, Берлу, Гбеле, Бере, Гзима немесе Буни деп те аталады) Либериядағы ең ірі этникалық топ болып табылады. Олар негізінен Гвинеяға дейін созылатын Либерияның орталық аймағында қоныстанған. Олар манде тілдер отбасының бір бөлігі болып табылатын кепеле тілінде сөйлейді. Жыл сайынғы ауыр жаңбырлар мен қиын жер жағдайларына қарамастан, кепеле халқы негізінен күріш егініне сүйеніп тіршілік етеді. Дәстүрлі түрде бірнеше басты басшылар басшылығымен ұйымдасқан, олар халықтың арасында делдалдық жасайды, тәртіпті сақтайды және дау-жанжалдарды шешеді. Кепеле халқы Либерияның ірі этникалық топтарының арасында ең ауылдық және консервативті болып саналады. Кепеле халқы Гбере, Гбесе, Гбезе, Герсе, Герзе, Кпели, Кпесе, Кпвеле, Нгере және Нгуере деп те аталады.
The Kpelle people (also known as the Guerze, Kpwesi, Kpessi, Sprd, Mpessi, Berlu, Gbelle, Bere, Gizima, or Buni) are the largest ethnic group in Liberia. They are located primarily in an area of central Liberia, extending into Guinea. They speak the Kpelle language, which belongs to the Mande language family. Despite their yearly heavy rainfalls and rough land, Kpelle survive mostly on their staple crop of rice. Traditionally organized under several paramount chiefs who serve as mediators for the public, preserve order and settle disputes, the Kpelle are arguably the most rural and conservative of the major ethnic groups in Liberia. The Kpelle people are also referred to as Gberese, Gbese, Gbeze, Gerse, Gerze, Kpelli, Kpese, Kpwele, Ngere, and Nguere.
Тарих
Кепеле немесе Герзелер 16 ғасырда Солтүстік Суданда өмір сүрді, кейін қазіргі Малиге айналған Солтүстік-Батыс Африканың басқа аймақтарына қашып кетті. Олардың қашуына Судан империясының құлдырауынан туған тайпалар арасындағы ішкі жанжалдар себеп болды. Кейбіреулері Либерияға, Мавританияға және Чадқа көшті. Көші-қонға қарамастан, олар өздерінің дәстүрлі және мәдени мұраларын сақтап келді. Әлі де Солтүстік Суданда Кепеле тегінен шыққан адамдар бар. Кепеле Малиде де қоныстанған және мұрасын сақтайды. Кепелелер елде аз санда тұратын және жақын жерде орналасқан мұсылман Ваи және Мандинго тайпаларымен де сауда-саттық жүргізетін. Кепелелер ливандық саудагерлермен, АҚШ миссионерлерімен және Бейбітшілік корпусының еріктілерімен сауда жасайды. Христиан немесе анимист дінін ұстанатын Кепеле тайпасы мен мұсылман және ірі Мандинка тайпасына жақын Конянке тайпасы арасындағы қақтығыс салдарынан кем дегенде 54 адам қаза тапты.
The Kpelle or Guerze lived in North Sudan during the sixteenth century, before fleeing to other parts of Northwest Africa into what is now Mali. Their flight was due to internal conflicts between the tribes from the crumbling Sudanic empire. Some migrated to Liberia, Mauritania, and Chad. They still maintained their traditional and cultural heritage despite their migration. A handful are still of Kpelle origin in North Sudan. Kpelle are also located in Mali and maintain their heritage. The Kpelle also used to trade with the Muslim Vai and Mandingo who live in small numbers in the country and reside nearby. The Kpelle trade with Lebanese merchants, U. S. missionaries and Peace Corps volunteers. Fighting between ethnic Kpelle, who are Christian or animist, and ethnic Konianke, who are Muslims and close to the larger Mandinka ethnic group, left at least 54 dead.
Мәдениет
Дәстүрлі түрде кпелелер егіншілікпен айналысып, күрішті басты егін ретінде өсірген. Кпеле сөзі Либерия мен Гвинеяда еңбекқор және өте қарапайым адамдарды сипаттау үшін жиі қолданылады. Дәстүр бойынша, кпеле отбасы бір ер адамнан, оның әйелдері мен балаларынан құралған. Шаруашылық әдеттегі егіншілік бірлігі болып табылады, және барлық отбасы мүшелері күнделікті егіншілік жұмысына қатысады. Кішкентай балалар егіншілікке қалай еңбек етуді үйренеді және үлкен отбасы мүшелеріне шаруашылық істерінде көмектеседі. Олардың әлеуметтік құрылымында басшылық маңызды рөл атқарды. Әр кпеле тайпасының өзінің және қоғамның мүддесін қорғайтын басшысы болған. Бұл басшыларды ұлттық үкімет мойындаған. Олар үкімет пен өз тайпалары арасында делдалдық қызмет атқарған. Әр қаланың да өз басшысы болған. Басшылар қоғамдағы түрлі топтар арасында байланыс жасаушылар болып табылады. Кэролайн Бледсо сияқты антропологтар кпелелердің әлеуметтік ұйымдасуын адамдардың байлығымен байланыстырып сипаттаған. Олардың қоныс аударуы Судан империясының ішіндегі тайпалар арасындағы қақтығыстарға байланысты болды.
Traditionally, the Kpelle have been farmers with rice as the main crop. The word Kpelle is often used as an adjective to refer to someone as hard working and very humble people in Liberia and Guinea. Traditionally, a Kpelle family consists of a man, his wives and his children. The household has been the usual farming unit, and all the family members participate in daily farming work. Young children learn how to farm and help the older family members with farm activities. In their social structure, leadership was very crucial. Every Kpelle tribe used to have a chief who oversaw their own interests as well as the interests of the society. These chiefs were recognized by the national government. They used to act as mediators between the government and their own tribes. Each town also had its own chief. The chiefs act as liaisons for different groups in the society. Anthropologists such as Caroline Bledsoe have characterized Kpelle social organization as one premised on wealth in people. Their flight was due to internal conflicts between the tribes from the crumbling Sudanic empire.