Дживс және феодалдық рух

Кіріспе

1954 жылы жазылған П. Г. Водхаус романы

«Дживс және феодалдық рух» – П. Г. Водхаусдың комик романы, алғаш рет Ұлыбританияда 1954 жылғы 15 қазанда «Герберт Дженкинс» (Лондон) баспасынан, ал АҚШ-та 1955 жылғы 23 ақпанда «Саймон & Шустер» (Нью-Йорк) баспасынан «Берти Вустер оны аяқтайды» деген атпен жарық көрді. Бұл Берти Вустер мен оның үй ішкі қызметшісі Дживстің қатысуымен жазылған жетінші роман. Оқиға Бертидің әпкесі Далияның үйі – Бринкли Кортта өтеді, ол өзінің «Миладидің сұлулық құпиялары» атты апталық журналын сатуға тырысады. Флоренс Крей және Г. Д’Арси «Стилтон» Чизрайт – оқиғаның маңызды кейіпкерлері.

Сюжет

Берти Jeeves мақұлданбайды, мұрт өсті. Дрон клубының мүшесі Г. Д'Арси "Стилтон" Чизрайт, Бертидің есімін клубтың жыл сайынғы дартс-ойындарына тартқан, Чизрайттың қалыңдығы Флоренс Крейдің Бертидің мүйізін жақсы көретінін айтқанынан қызғанышқа түседі. Флоренс пен Берти бұрыннан бері бір-бірімен қарым-қатынаста болған, ал Стилтон Берти оны әлі де жақсы көреді деп қате ойлайды. Стилтон сонымен қатар Перси Горрингке қызғанышпен қарайды, драматург Флоренстің "Спиндрифт" романын драмаға айналдырады. Стилтонды бұрыштарын өсіруден бас тартқаннан кейін, Флоренс Бертиден оны түнгі клубқа алып барып, келесі романы үшін зерттеу жүргізуін сұрайды. Берти оны Стилтонға қайта оралуға көндіруге үміттеніп, келіседі. Алайда, түнгі клубқа шабуыл жасалады. Флоренс қашып кетуге тырысқанда, Берти оны қуып жүрген полиция қызметкерін сүртеді. Флоренс қашып кетеді, ал Берти он фунт айыппұл төлеуден бұрын бір түнді түрмеде өткізеді. Көп ұзамай Флоренс пен Стилтон татуласады, Стилтон бұрыштарын өсіруге келіседі. Бринкли Корттағы үйінде Бертидің әпкесі Далия, "Милади Будоар" атты журнал шығарады, газетті Ливерпульдің газет магнаты Мистер Троттерге сатуға тырысады, ол әйелі Миссис Троттерді және оның күйеу баласы Перси Горрингті алып келді. Далия әпкем Бринклиде тұратын сәтті жазушы Дафна Долорес Морхедті "Милади Будоар" журналына сериал жазуға жалдады. Далия әпкем де өзінің француздық аспазшысы Анатольдің керемет тағамдарымен мистер Троттерді өзіне тартып алуға тырысады, бірақ бұл жұмыс істемейтін сияқты. Флоренс Бринкли Кортқа да барған. Далия әпке Бертиге Персиді көңілдету үшін Бринклиге келуін айтады, ол Флоренске ғашық және оның Стилтонмен бірге болғанына ренжіген. Стилтон Флоренс пен Бертидің түнгі клубқа бірге барғанын біліп, оған берген уәдесін телеграмма арқылы бұзады. Ол Бринкли Кортқа Стилтоннан аулақ жүрген Бертиден кек алу үшін келеді. Берти Далия әпкесімен бірге күйеуі Том Траверстің жаңа сериалға ақы төлеу үшін сатып алған інжу-маржанды алқасын Томға айтпай кепілге қойғанын біледі. Оның орнына ол жалған інжу-маржанды алқа киіп отыр, және Том ағаның күміс коллекциясын көруге келген зергерлік сарапшы лорд Сидкуп, алқаның жалған екенін ашады деп қорқады. Джівс Бертиді ұрлықшы ретінде әрекет етіп, жалған алқаны ұрлауды ұсынады. Берти солай етуге тырысады, бірақ қателікпен Флоренстің бөлмесіне кіреді. Ол жігітті көргенде, қызға қатты әсер етеді. Стилтон хаттарын қайтаруға келгенде, Флоренс Бертиге үйленетінін айтады, ал Стилтон Бертидің Флоренстің бөлмесінде екенін көріп, агрессивті болады. Берти Стилтонға Дрон клубының дартс-ойын туралы еске салып, өзін құтқарады: Бертиге зиян келтіру Стилтонға 56 фунт пен 10 шиллингке дейін кетеді. Том аға Далия әпкесі шағасын сейфке кіргізеді. Сонымен қатар, лорд Сидкуптың жаңадан жоғарылатылған Родерик Спод екені анықталды. Перси Горрингке өзінің Дрон клубының дартс-қатысу билетін сатты, Стилтон Бертиге тағы да қауіп төндіреді. Берти Стилтонды ұрып-соғумен қарсы алуға тырысады, бірақ Стилтон Берти мен Флоренсті ұмытып, Дафна Долорес Морхедті көріп, оған ғашық болады. Том ағаның сейфін ашып, Берти мұражайда көрген бермет алқасын алады. Содан кейін ол Далия әпкемен сөйлеседі, ол қалтадағы жалған алқаны алып кеткенін айтады. Бертидің алып кеткен алқасы миссис Троттерге тиесілі. Берти екінші алқаны қайтаруға тырысады, бірақ мистер Троттер сейф есігін жапқандықтан, оны жасай алмайды. Таңғы ас кезінде Далия әпкесі Сеппинс бас қызметшісі миссис Троттердің маржанды алқасын Джівстің бөлмесінен тапқанын айтып, салверге ұсынады. Берти Джівсті құтқару үшін шаштақты ұрлағанын мойындауға дайындалса да, Джівс шаштақтың иесін табуды жоспарлағанын айтады, өйткені ол інжу-маржанның жалған екенін түсінгеннен кейін шаштақты үй қызметшісіне тиесілі деп ойлады. Спод немесе лорд Сидкуп перлдердің жалған екенін растады. Перси Флоренстің романы бойынша пьесаны шығару үшін анасының нағыз інжу-маржанды алқасын кепілге қойғанын мойындайды. Флоренс қатты толқып, Персимен тұрмысқа шығады. Мистер Троттер Анатольдің тамағын ұнатпайды. Алайда, ол Jeeves арнайы сусындарының бірі болғаннан кейін әлдеқайда жақсы сезінеді, және Milady Boudoir сатып алады. Джівске риза болған Берти өзінің мүйізін қырқып алуға келіседі.

Bertie has grown a moustache, which Jeeves disapproves of. G. D'Arcy "Stilton" Cheesewright, a fellow member at the Drones Club who has drawn Bertie's name in the annual club darts sweep, becomes jealous when Cheesewright’s fiancée Florence Craye says she loves Bertie's moustache. Florence and Bertie were engaged in the past, and Stilton mistakenly believes Bertie still loves her. Stilton is also jealous of Percy Gorringe, a playwright dramatizing Florence's novel Spindrift. Disappointed with Stilton after he refuses to grow a moustache, Florence asks Bertie to take her to a night club for research for her next novel. Hoping to talk her into returning to Stilton, Bertie agrees. However, the night club is raided. When Florence tries to run away, Bertie trips a policeman chasing her. Florence escapes and Bertie spends the night in jail before paying a fine of ten pounds. Shortly afterward, Florence and Stilton reconcile when Stilton agrees to grow a moustache. At her home of Brinkley Court, Aunt Dahlia, Bertie's aunt who runs a magazine called Milady's Boudoir, is trying to sell the paper to the Liverpudlian newspaper magnate Mr. Trotter, who brought along his wife Mrs. Trotter and his stepson, Percy Gorringe. Aunt Dahlia has hired the successful novelist Daphne Dolores Morehead, who is staying at Brinkley, to write a serial for Milady's Boudoir, to make the magazine appear successful to Mr. Trotter. Aunt Dahlia is also trying to win over Mr. Trotter with the magnificent cooking of her French chef, Anatole, though this does not seem to be working. Florence has also gone to Brinkley Court. Aunt Dahlia tells Bertie to come to Brinkley to cheer up Percy, who is in love with Florence and upset that she is with Stilton. Stilton discovers that Florence and Bertie went to a night club together, and breaks his engagement to her by telegram. He comes to Brinkley Court, seeking revenge on Bertie, who avoids Stilton. Bertie learns from Aunt Dahlia that she pawned the pearl necklace her husband Tom Travers bought her to pay for the new serial, without telling Tom. She is wearing a fake pearl necklace instead, and fears that Lord Sidcup, a jewellery expert who is coming to see Uncle Tom's silver collection, will reveal the necklace as a fake. Jeeves suggests that Bertie act as a burglar and steal the fake necklace. Bertie attempts to do so but mistakenly enters Florence's bedroom. She is moved to see him and assumes that he is in love with her. When Stilton comes to return her letters, Florence says she will marry Bertie, and Stilton, finding Bertie in Florence's room, becomes aggressive. Bertie saves himself by reminding Stilton about the Drones Club darts sweep: hurting Bertie could cost Stilton fifty six pounds and ten shillings. Uncle Tom locks Aunt Dahlia's necklace in a safe. In addition, Lord Sidcup is revealed to be the recently elevated Roderick Spode. After selling his Drones Club darts sweep ticket to Percy Gorringe, Stilton again threatens Bertie. Bertie tries, unsuccessfully, to fend off Stilton with a cosh, though Stilton forgets about Bertie and Florence when he sees Daphne Dolores Morehead and falls for her. Seeing Uncle Tom's safe open, Bertie takes a pearl necklace he sees there. Next he talks to Aunt Dahlia, who says she took the fake necklace from the safe. The necklace Bertie took belongs to Mrs. Trotter. Bertie tries to put back the second necklace, but is unable to do so since Mr. Trotter shuts the safe door. At breakfast, Aunt Dahlia's butler Seppings presents Mrs. Trotter's pearl necklace on a salver, stating that he found it in Jeeves's room. Though Bertie prepares to confess stealing the necklace to save Jeeves, Jeeves says he planned to find the necklace's owner, since he realized the pearls were fake and assumed the necklace belonged to a housemaid. Spode, or Lord Sidcup, confirms the pearls are fake. Percy admits that he pawned his mother's real pearl necklace to produce the play based on Florence's novel. Florence is touched, and she and Percy get engaged. Mr. Trotter dislikes Anatole's cooking. However, he feels much better after having one of Jeeves's special drinks, and purchases Milady's Boudoir. Grateful to Jeeves, Bertie agrees to shave off his moustache.

Стиль

Романның басқа да соңғы Jeeves романдарында кездесетін проблемалар мен шешімдердің эпизодикалық құрылымы бар. Вудхаус осы құрылымның бір бөлігі ретінде сюжеттік үй-жайлардың кенеттен өзгеруін көбірек қолданды. Бұған екі мысал: Сподтың Эулали Сейрлерді сатқаны және миссис Троттердің күйеуінің рыцарлық атақтан бас тартуы туралы күтпеген шешімі. Романның басқа кеш Джівс романдарына ұқсас тағы бір жолы - Берти мен Джівс бір нақты нәрсеге қарсылық білдіреді, бірақ басқа жолдармен ынтымақтасады, ал олардың келіспеушілігі ерте Жівс романдарындағыдай құрылымдық маңызды болмай-ақ, қызықты сюжеттік нүкте ретінде қызмет етеді. Вудхаус комедиялық әсер үшін қолданатын стильдік құралдардың бірі - 11-тараудағыдай: "Ол алаңдаулы сигараны сілтеп тұрды". Вудхаус кейде күлкілі нонс қосылыстарын жасайды, кейде есімге қуаныш сөзін қосады. Бұл 4-тарауда "мұстах" деген мағынада "лип-жой" қолданылғанда болады. (Сол сияқты, бас қуанышы "шешеттер" деген мағынада қолданылады. Берти жиі Дживстен интеллектуалды сөздерді үйреніп, оларды күлкілі түрде қолданады, мысалы Берти латын сөзін сілтеме еткенде rem acu tetigisti, 21-тарауда Дживс енгізген сөз: "Бұл жеткілікті болды. Мен оның әрқашанғыдай, тетигисті және ремді көргенін көрдім". Тағы бір әзіл - тамаша үшін қолданылатын құрал - бұл ойын-сауық. Мысалы, 6-тарауда Флоренс Бертимен түрмеде бір түн болғаннан кейін сөйлескенде: "Қазір бәрі жақсы ма? "Менің көзқарасым қысылып тұр". Вудхаус әңгімелерінде жиі күлкілі есімдерді қолданады. Бұған мысал ретінде Джівс және феодалдық рухқа Лемюэл Генгульфс Троттердің есімдері (ол Сер Лемюэл деп аталатындықтан, рыцарь аталуына қарсы) және Берти мен Флоренстің түнгі клубы, The Mottled Oyster, сондай-ақ Берти атап өткен басқа да түнгі клубтар, мысалы, қызу сыр және таңғалған креветка. Бертидің дұрыс сөзді табуға тырысуы жиі әзілдің көзі болып табылады, өйткені ол Дживске өзінің туысы Тос туралы 16-тарауда сөйлескенде: "Жас Тос сияқты жапсырмалы жастарды қоғамда бос қалдырсын, ал сіз апаттарды шақырасыз және сөз қандай? Мысықтар туралы бірдеңе. "Апат-шұғылдар, мырза? "Бұл - осы. Қасіретке ұшыраған". Водхаустың әңгімелеріндегі антагонисттер кейде зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағысы келетінін білдіреді, мысалы 2-тарауда: "Бұл Стилтонды, жанартаулық құмарлықтардың адамын, мені мүше-жарақты жыртып, менің сүйегіме сүйек-жұртпен би билеуге итермеледі". Мұндай жолдардың әзіл-сықағы сипатталған оқиғалардың физикалық мүмкін еместігінен туындайды. Вудхаустың әңгімелерінде сахнаға қатысты көптеген сілтемелер бар, олар әңгіме мен сахналық қойылымның ұқсастығын көрсетеді. Бұл сценарийге ұқсас диалогтарды, театр терминологиясын және театр конвенцияларымен сипатталған кейіпкерлерді қамтиды. Мысалы, Берти Бертимен бірге болған кезде Стилтон күтпеген жерден есігін қағып жібергеннен кейін Флоренстің ашуланғанын сипаттап: "Флоренс оның мойнына қолын соқты, мен сахнадан тыс жерде ешкімнің жасағанын білмедім".

The novel is typical of the episodic structure of problems and solutions seen in other late Jeeves novels. Wodehouse increasingly used sudden reversals of plot premises as part of this structure. Two examples of this are the reveal that Spode has sold Eulalie Soeurs, and Mrs. Trotter's unexpected decision that her husband should refuse a knighthood. Another way the novel is similar to other late Jeeves novels is that Bertie and Jeeves feud over one specific thing but cooperate in every other way, and their disagreement serves as an amusing plot point without being structurally crucial as in the early Jeeves novels. One of the stylistic devices Wodehouse uses for comic effect is the transferred epithet, as in chapter 11: "He waved a concerned cigar". Wodehouse occasionally creates humorous nonce compounds, sometimes by adding the word joy to a noun. This occurs when lip joy is used to mean '"moustache" in chapter 4. (Similarly, head joy is used to mean "hats" in chapter 1 of Stiff Upper Lip, Jeeves.) Bertie often learns intellectual words from Jeeves and uses them in comic ways, as when Bertie references the Latin phrase rem acu tetigisti, an expression introduced by Jeeves, in chapter 21: "It was enough. I saw that, as always, he had tetigisti ed the rem". Another device used for humour is the pun. For instance, a pun occurs in chapter 6, when Florence talks to Bertie after he has spent a night in jail:"Are you all right now? ""Well, I have a pinched look." Wodehouse often uses comical names in his stories. Examples of this in Jeeves and the Feudal Spirit include the names of Lemuel Gengulphus Trotter (who is against being knighted due to the fact that he would be called Sir Lemuel) and the night club Bertie and Florence go to, The Mottled Oyster, as well as the other night clubs Bertie mentions, such as The Feverish Cheese and the Startled Shrimp. Bertie's searching to find the right word is frequently a source of humour, as when he talks to Jeeves about his cousin Thos in chapter 16: "Let a plugugly like young Thos loose in the community with a cosh, and you are inviting disasters and what's the word? Something about cats. ""Cataclysms, sir? ""That's it. Cataclysms." Antagonists in Wodehouse's stories sometimes express desire to commit acts of violence, as in chapter 2: "And this had led Stilton, a man of volcanic passions, to express a desire to tear me limb from limb and dance buck and wing dances on my remains". The humour in passages of this kind derives from the obviously ridiculous physical impossibility of the events described. Wodehouse's stories feature many references to the stage that emphasize the similarity between the narrative and a stage performance. This includes dialogue resembling a script, theatrical terminology, and characters described with theatrical conventions. For example, Bertie describes Florence when she is upset after Stilton unexpectedly knocks on her door while Bertie is with her: "Florence clapped a hand to her throat, a thing I didn't know anybody ever did off the stage".

Өмірбаян

1954 жылғы 13 қаңтарда досы Уильям "Билл" Таунендке жазған хатына сәйкес, Вудхаус бастапқыда "Дживс және феодалдық рух" повесін 30 000 сөздік әңгіме ретінде жазған, бірақ түрлі журналдар оны жариялаудан бас тартылған. Оны роман ретінде қайта жазғаннан кейін Вудхаус мәселенің себебін түсінді: Дживс қалайша құнды деп саналатын жемчуг алқаның жалған екенін анықтағанына ешқандай түсінік берілмеген. Вудхаус хатта: "Мен зергерге осы мәселе бойынша кәсіби кеңес сұрап хат жаздым. Мен білгім келгені – жалған асыл тастарды тануға адамды үйретуге бола ма, әлде ол үшін ерекше қабілет керек пе?" Романның соңғы нұсқасында бұл мәселе шешіледі, онда Дживс өзінің кәсіптес туысынан мәдени жемчугтың ішінде ядро болатынын білгенін айтады. Бұл оқиға Дживстің Бертидің мұрты бар екеніне қарсы екінші рет пікір білдіруі. Алғашқы рет "Дживс пен қатты қайнатылған жұмыртқа" повесінде болған. Оқиғаның бір сәтінде Берти өзінің мұрты актер Дэвид Нивенге жарасымды екенін айтып қорғайды, ал Дживс оған бұл мұрт Дэвид Нивенге келгенде жарасады, бірақ Бертиге емес деп жауап береді. Дэвид Нивен 1936 жылғы "Рақмет саған, Дживс!" фильмінде мұртты Берти Вустер рөлін сомдаған болатын.

Жариялану тарихы

Ұлыбритания мен АҚШ-та жарық көрген басылымдарға қоса, бұл әңгіме Канадада «Double Jeopardy» деген атаумен 1954 жылғы 4 желтоқсандағы «Star Weekly» журналында, Алекс Редмондтың суреттерімен жарияланды. АҚШ нұсқасында Вудхаус редактор Питер Шведке арналған ұзақ арнау бар.

Қабылдау

Г. Б. Стерн, The Sketch (3 қараша 1954): "Мырза Вудхаус ешқашан, бұрын бір рет жасағандай, Бертисіз Джівсті бізге ұсынуға талпынбауы керек; оның жаңа романында олар екеуі бірге болып, бір-бірін толықтырады; «Джівс және феодалдық рух» – шынымен әдемі туынды, лалапалуза. Рыцарлық және тартымды Берти Вустермен бірге, онда біздің сүйікті элементтеріміздің бәрі бар: Далия тәтесі мен оның аспазшысы Анатоль; Далия тәтесі мен Бертидің ашулы крещендода ұзақ сөзді телеграммалармен әңгімелесіп, өзіне ерік беруі; әдемі, бірақ тым зиялы Флоренс үнемі Стилтон Чизрайтпен келісімін бұзып, қорқып жүрген Бертиге ұсынуы және, ең бастысы, Вудхаустың шебер сюжеті, жағдайлармен қоршалған жақсы адамды, оны бақылауға болмайды". Рекс Ларднер, The New York Times (27 ақпан 1955): "Осы, оның алпысыншы кітабында П. Г. Вудхаус тағы да сол шаттыққа толы, ерекше архаикалық Вудхаузиялық әлемнің жоғары сыныптарының ерекше қиындықтарын көтеріп, онда адамдар «Ууф!» және «Га бум!» деп айқайлайды – онда қылмыс ұсақ-түйек нәрсе, ал таңертеңгі суық тостың болуы – зор қайғы. Кітапта Вудхаузиандық метафоралардың көптігі, көңілді диалогтар, бай сөздермен толы сөйлемдер және мұқият таңдалған клишелер бар – оларды нашар жазушы қолдануға батыл бармайды. Берти өте қауіпті жағдайларға тап болады, соның ішінде жоғарғы жіппен өлтіру, қате әйелге үйлену және асқазанның ауруы. Бірақ перде түспей тұрып, бәрі өз орнына келіп, жағдай жақсарады".

Теледидар

Бұл оқиға "Живс және Вустердің" "Кешіккен келу" атты эпизодына бейімделді, ол алғаш рет 1993 жылдың 6 маусымында көрсетілді. Сюжет көбінесе сол күйінде сақталған, бірақ кейбір ұсақ өзгерістер енгізілді: эпизодта Дживс американдық жазушы Дафна Долорес Морхедтің рөлін сомдайды, себебі Морхед Бринкли Кортына келе алмайды. Сонымен қатар, Берти қысқа мерзімге Берил есімді үй қызметкері болып киінеді. Миладидің сән салонының сатылуын жеделдету үшін Дживс мырза Троттерді шантаждауды ұсынады, ол әйелінің жоғары қоғамдық амбицияларына қарамастан, рыцарлық атақтан бас тартқан. Алғашқы оқиғада бұл жоспар орындалмайды, бірақ эпизодта сәтті аяқталады. Родерик Спод эпизодта пайда болмайды. Оның орнына басқа зергерлік сарапшы, мистер Берваш шақырылады. Романнан айырмашылығы, эпизодта дартс турнирі көрсетіледі. Бәйге Берти мен Фредди Уиджонның тең түсуімен аяқталады.

Радио

Jeeves and the Feudal Spirit 1979 жылы «What Ho! Jeeves» сериясының бір бөлігі ретінде радиоға бейімделді, онда Джівс рөлін Майкл Хордерн, ал Берти Вустер рөлін Ричард Брайерс сомдады.