Кіріспе

Америкалық алаяқ және бандит (1860–1898)

Джефферсон Рэндольф "Сопи" Смит II (2 қараша 1860 – 8 шілде 1898) – Америка шекарасындағы американдық алаяқ және бандит. Смит АҚШ-тың батыс аймағында алдау схемаларын жүргізді және Колорадо мен Аляска округіндегі ұйымдасқан қылмыстық операцияларға елеулі үлес қосты. Смит өзінің "сыйлық сабынмен сауда" арқылы танымал болды, онда сабынның кейбір қаптамаларына ақша жасырып, сатуды арттыратын. Алайда, ол шеберлікпен тек өз тобының мүшелері ғана "сыйлық" сабын сатып алатынын қамтамасыз етті. Осы алаяқтық оған "Сопи" деген лақап атын сыйлады. Оның сабынмен саудасының және басқа да алаяқтықтардың табысы оған Денвер мен Кридте, Колорадода және Аляскадағы Скагвейде үш қылмыстық империя құруға қаржы жинауға көмектесті. Ол 1898 жылғы 8 шілдеде Скагвейдегі Juneau Wharf-те болған атыс кезінде қаза тапты.

Алғашқы жылдар

Джефферсон Смит 1860 жылдың 2 қарашасында Джорджия штатының Ковета округінде бай отбасында дүниеге келді. Оның әкесі заңгер, ал атасы плантация иесі және Джорджия штатының заң шығарушысы болған. Бірақ, Америка Азамат соғысы аяқталған кезде Смит отбасы қаржылық қиындыққа тап болды және 1876 жылы Техас штатының Раунд-Рок қаласына жаңа өмір бастау үшін көшіп кетті. Смит Раунд-Рокта алдамшы ретінде мансабын бастады. 1877 жылы Смиттің анасы қайтыс болды, ол да көп ұзамай үйден кетіп, бірақ 1878 жылы заңнан тыс Сэм Басс қаза тапқан кезде оған куә болды.

Мансап

Смит Форт-Уорт қаласына (Техас штаты) көшіп келді, онда өзіне жұмыс істеу үшін жақын, тәртіпті алдаушылар мен ұрылар тобын құрды. Ол тез арада танымал қылмыскер болып, соңында "шекаралық алаяқтардың патшасы" атанды. Оның "Жабын бандиті" деп белгілі болған алаяқтар тобы, Техас штатындағы Джек Вермиллион және "Үлкен Эд" Бернс сияқты адамдарды қамтыды, қаладан қалаға көшіп, сазды көздерін алдап, кәсіптерін жасады. Олардың басты әдісі – жылдам алаялықтар, олар аз дайындық пен көмекпен тез орындалатын. Жылдам алаялықтардың ішінде қабық ойыны, үш карталы Монте және "үлкен қолғап" деп аталатын бұрыс покер ойындары бар еді.

Сыйлық сабыны

Смиттің ең танымал қысқаша арамзалығы Денвер газеттері "сыйлық сабын алаяқтығы" деп атаған әдіс-тәсіл болды. Смит көше бұрышына сабынмен толы көрнекі шкафты қоятын. Ол сабын сататын және көрермендердің саны артып бара жатқанда, бірнеше таңдап алынған сабынға бір доллардан жүз долларға дейін ақша орап қоятын. Содан кейін ол ақшаны жасыру үшін барлық сабынды қара қағазға орап жабатын. Осыдан кейін ол ақша оралған "сыйлық сабынды" қарапайым сабынмен араластырып, көпшілікке бір сабыны бір долларға сататын. Сосын, көпшіліктен біреу сабын сатып алып, ашып, ақша ұтып алғанын жоғары дауыспен жариялап, барлығына көрсететін. Осы қойылымнан соң одан да көп сабын сатылды. Сатудың ортасында Смит жүз долларлық банкнота әлі де үймеде екенін хабарлайтын. Содан кейін ол қалған сабындарды ең көп ұсыныс жасағандарға аукционға салар еді. Бірақ, "жеңіліп" алынған ақшаның бәрі оның көмекшілеріне ғана тиесілі болатын. Бір күні Смит полиция қызметкері Джон Холландқа сыйлық сабын алаяқтығын жасағаны үшін ұсталды. Полиция журналына жазғанда Холланд Смиттің есімін ұмытып, "Сопи" деп жазды. Осы есім оған жабысып, ол "Сопи Смит" деп танылды.

Денвер, Колорадо штаты

1879 жылы Смит Денверге алғаш келді және 1882 жылға қарай өзінің үш империясының біріншісін сәтті құрды. Алаяқтар заңнан қашу үшін қаладан қалаға көшіп-қонып жүретін, бірақ Смиттың билігі мен бандасының өсуімен қатар, оның қалалық әкімшіліктегі ықпалы да артты, бұл оған қудалаудан қорғалып, қалада қалуға мүмкіндік берді. 1887 жылға қарай ол қаладағы көптеген қылмыстық әрекеттерге қатысқан деген қауесет тарады. Денвердегі газеттер оның қаладағы қылмыскерлерді және жасырын құмар ойындарын бақылап отырғанын, сондай-ақ жемқор саясаткерлер мен полиция бастығын пара алуда айыптағанын жазды.

Тиволи клубы

1888 жылы Смит Маркет және 17-ші көшенің оңтүстік-шығыс бұрышында «Тиволи клубын» – арақ сататын мейрамхана мен құмар ойындар үйін ашты. Әңгімеге сүйенсек, құмар ойындарына кіреберіс жоғары жазылған «caveat emptor» деген латын сөзі "алатын адам сақтықтан шықпасын" деген мағынаны білдірген. Смиттің кіші інісі Баскомб Смит осы топқа қосылып, бір жасырын бөлмеде адал емес покер ойындары мен басқа да алаяқтықтарды ұйымдастырған темекі дүкенін басқарды. Басқа да қызметтерінің ішінде жалған лотерея орындары, «жеңіске кепілдік» қор биржасы, жалған сағаттар мен алмастар аукционы, тіпті жоқ компаниялардың акцияларын сату да болды.

Саясат және басқа да жалған ақпараттар

Пара алу фактісіне байланысты, көшедегі патрульдік қызметтегі кейбір полиция қызметкерлері Смитті немесе оның банда мүшелерін қамаудан жалтарды, ал басқалары Смиттың шапшаң және қатыгездігінен қорқып жүрді. Егер Смит немесе оның біреуі қамауға алынса, олардың достары, адвокаттары мен байланысты адамдары оларды түрмеден дереу босатуға әрқашан дайын тұратын. 1889 жылғы қалалық сайлаудан кейін өткен сайлау алаяқтығына қатысты сот процесі Смит, қала әкімі және полиция бастығы арасындағы сыбайлас жемқорлық байланыстар мен пара берушілікке назар аударды – бұл одақ жергілікті газеттерде «Лондондық, Фарли және Смит компаниясы» деп аталды. Қала әкімі лауазымынан шеттетілді, бірақ Смитке ешқандай зиян келген жоқ. Ол өзінің көптеген істерін жүргізетін танымал Cheever үйінің (Tivoli клубынан оңтүстікке қарай бір блок) кеңсесін ашты. Бұл кеңсе жоғары сапалы алаяқтықтарды жүзеге асыру үшін іскер адамның кеңсесі ретінде де жұмыс істеді. Смиттың қылмыстық әлемнің басшысы лауазымына таластасқан қарсыластары мен жауы бар еді. Ол өміріне бірнеше қастандыққа ұшырады және шабуылдағандарын бірнеше рет атқылады. Ол құмар ойындарымен және ұрысқак мінезімен көбірек танылды.

Крид, Колорадо штаты

1892 жылы Денверде құмар ойындарға және салон реформаларына қарсы күрес жүріп жатқанда, Смит «Тиволи» мекемесін сатып, Колорадо штатындағы Крид қаласына көшіп кетті. Бұл қала ірі күміс кенішінің орнында пайда болған еді. Денвердегі әйелдерді пайдаланып, ол жер иелеріне жақындасып, олардан жалдау шартына қол қоюға көндірді. Осылайша Кридтің басты көшесі бойында көптеген жерлерді сатып алып, оларды серіктестеріне жалға берді. Достарын жинаған соң, ол лагерьдің басшысы екенін жариялады. Қайын сіңілісі және бандит тобының мүшесі Уильям Сидни «Кап» Лайтты шерифтің орынбасары етіп тағайындап, Смит өзінің екінші империясын құрды. Ол «Орлеанс клубы» деп аталатын құмар ойындар залы мен салон ашты. «МакГинти» есімді мумияланған адамды сатып алып, оны 10 центтік билетпен қысқа мерзімге көрмеге қойды. Кезекте тұрған клиенттердің күтуін пайдаланып, Смит олардан қалпақ пен үш карта ойыны арқылы ақша алдады. Смит өзінің достары мен серіктестерін қала кеңесінен қорғап, тәртіпсіздік тудыратын адамдарды қаладан қуды. Әсерлі жаңа келгендердің көпшілігі онымен кездесуге жіберілді. Осы процесте Смит байыды, бірақ ол ақшаны жомарт түрде жұмсады – шіркеулер салды, кедейлерге көмектесті және қайғылы тағдырға ұшыраған әйелдерді жерледі. Кридтің өркендеуі тез өтті, ал Денвердегі жемқор шенеуніктер Денвердегі реформалар аяқталып бара жатқанын хабарлады. Смит Денверге қайтып оралып, өзімен бірге «МакГинтиді» алып келді. Ол оң уақытта кеткен еді, себебі 1892 жылдың 5 маусымында Кридте болған үлкен өрттен қаланың көп бөлігі, соның ішінде «Орлеанс клубы» да қирады.

Денверге, Колорадоға қайту

Денверге оралғаннан кейін Смит көптеген ұсақ алаялықтарының жасырын орны ретінде қызмет еткен жаңа бизнес ашты. Олардың бірі – арзан теміржол билеттерімен айналысу болды, онда билеттерді сатып алуға ниеттенгендерге билет сатушы кеңседе жоқ екені, бірақ бірнеше ойын автоматтарының кез келгенін ойнаса, билет бағасы төмендейтіні айтылды. Смиттің ықпалы соншалыққа жетті, ол баспасөзге өзінің алаяқ екенін мойындады және мұнда ешқандай жамандық көре алмады, тілшіге: «Мен бунконы дұрыс жолға салуды орташа саясаткердің өмірінен де артық деп санаймын» деді. 1894 жылы Колорадоның жаңа сайланған губернаторы Дэвис Хансон Уэйт жемқорлыққа қарсы реформалардың бөлігі ретінде Денвердің үш шенеунігін қызметтен босатылған. Олар өз қызметтерін тастаудан бас тарды және Денвер қалалық әкімшілігінде өздерінің жұмысына қауіп төнді деп санағандармен бірге бекініп алды. Губернатор Уэйт оларды тарату үшін штаттық милицияны шақырды, олар екі зеңбірек пен екі Гатлинг мылтығын әкелді. Смит қалалық әкімшіліктегі жемқор шенеуніктер мен полицияға қосылды және шериф орынбасары болып тағайындалды. Смит және оның бірнеше серіктері кез келген шабуылшылардан қорғану үшін мылтық пен динамитпен қалалық әкімшіліктің орталық мұнарасына көтерілді. Алайда, губернатор Уэйт ақырында милицияны кері қайтаруға шешім қабылдады, ал дау сотта шешілді, онда Сопи Смит маңызды куәгер болды. Колорадоның Жоғарғы соты губернатор Уэйттің комиссарларды ауыстыруға құқылы екенін растады, бірақ милицияны шақыруы үшін сөгіс алды, бұл оқиға «Қалалық әкімшілік соғысы» деп танылды. Содан кейін губернатор Уэйт Денвердегі барлық құмар ойын орындарын, салондарды және бордельдерді жабуға бұйрық берді. Смит жағдайды пайдаланып, өзінің жаңа шериф орынбасары лауазымын пайдаланып, өзінің құмар ойын үйлерінде үлкен сомаларды ұтылған клиенттерді жалған тұтқындау арқылы ұстады. Жәбірленушілер «полиция қызметкерлері» оларды тұтқындаудың орнына қылмыс орнынан кетуге рұқсат бергеніне қуанды. Ақырында Сопи және оның бауыры Баскомб Смит тым көп танымал болды, тіпті ең жемқор қалалық шенеуніктер де оларды қорғай алмады. Олар салон басшысын ұрып-соғу үшін жасалған қастандыққа қатысқандығы үшін айыпталғанда, Баскомб түрмеге қамалды, бірақ Сопи қашып құтылуға үміттенді, Колорадода іздестірілетін қылмыскерге айналды. Кетуге асыққан Смит Мексика президенті Порфирио Диасқа еліне американдық қарақшылардан құралған жаңадан құрылған әскерлік легионның қажет екенін сендіруге тырысты. Смит «полковник Смит» деп танылды және келісім күшін жойғанға дейін жалдау кеңсесін ұйымдастыруға үлкерді.

Скагвей және Клондайк алтынға құштарлық

1897 жылы Клондайк алтын асығы басталганда Смит өзінің ісін Скагвейге көшірді. Оның Скагвейді басып алуға жасаған алғашқы тырабы, шахтерлер комитеті оны бір айдан кем уақыт бойы Уайт-Пасс жолында үш карта ойыны мен қабықпен ойын ойнағаннан кейін аймақтан кетуге мәжбүрлегенде сәтсіз аяқталды. Ол Сент-Луис пен Вашингтонға сапар шегіп, 1898 жылдың қаңтар айының соңына дейін Скагвейге оралмады. Смит үшінші империясын Денвер мен Кридтегідей құрды. Ол қалалық полиция шерифінің орынбасарын жалдап, билікке ие болу үшін одақтастар іздеуге кірісті. Смит жалған телеграф кеңсесін ашты, онда сымдар тек қабырғаға дейін созылды. Телеграф кеңсесі хабар жіберу үшін ақы алды, сонымен қатар ақшалы адамдар жаңа танысқан «достарымен» покерде одан да көп ақшасын жоғалтып алатын. Телеграф желісі 1901 жылға дейін Скагвейге келмеді немесе одан шықпады. Смит 1898 жылдың наурыз айында «Джефф» деп аталатын салон ашты, ол оның ісін басқару кеңсесі болды. Скагвейде қалалық ғимарат болғанымен, Смиттың салоны «нағыз қалалық әкімшілік» деп танылды. Смиттың адамдары жаңа келгендермен дос болып, олардан ақшасын қалай алуға болатынын білу үшін газетші немесе дін қызметкері рөлін ойнады. Жаңа келгендер «достарының» көмегімен адал емес кеме компанияларына, қонақүйлерге немесе құмарханаларға бағытталды, соңында мүлдесімен қырып тасталды. Егер адам қиындық тудырса немесе топқа қосылғысы келмесе, Смит жеке келіп, өркениетке қайту жолын төлеуді ұсынды. «101 комитеті» деп аталатын қадағалау комитеті Смит пен оның бандасын қуумен қорқытқанда, ол 317 мүшелі өзінің «заң мен тәртіп қоғамын» құрды, осылай қадағалаушыларды бағындыруға тырысты. Осы кезде көптеген ұсақ құмар ойыншылар мен алаяқтар Скагвейден кетіп қалды, ал Смит қоғамда жақсы беделге ие болу үшін басқа да жолдарға жүгінді. 1898 жылы Испан-Америка соғысы кезінде Смит АҚШ Соғыс министрлігінің келісімімен «Скагвей әскери ротасы» деп аталған өз ерікті әскерін құрды, және өзі капитан болды. Смит президент Уильям МакКинлиге хат жазып, ротасына ресми мәртебе алды, оны қаланың үстінен бақылауын күшейту үшін пайдаланды. 1898 жылдың 4 шілдесінде Смит өзінің сұр жылқысында әскерін бастап, парадтың төртінші бөлімінің маршалы ретінде аттанды. Ол трибунада ауданының губернаторы және басқа да шенеуніктермен бірге отырды.

Өлім

1898 жылдың 7 шілдесінде Клондайктан қайтып келген кенші Джон Дуглас Стюарт 2700 долларға бағаланған алтын қаппен Скагвейге келді (1898 жылғы 2700 доллар қазіргі кезде шамамен <есептелген сомаға> тең). Үш топ мүшесі кеншіні үш карта ойынына қатысуға көндірді. Стюарт ұтыс төлеуден бас тартқанда, үш адам қапты алып қашты. "101 комитеті" Смиттен алтынды қайтаруды талап етті, бірақ ол Стюарт оны "әділ" түрде ұтырғанын айтып, бас тартты. 8 шілде күні кешке ұқыптылық комитеті Джуно кемежайында жиын ұйымдастырды. Смит иығына Винчестер мылтығын іліп, кемежайға бара жатқан жолын бөгеген төрт күзетшінің бірі – Франк Х. Ридпен дауласа бастады. Джуно кемежайындағы атыс деп белгілі болған атыс күтпеген жерден басталды, нәтижесінде екеуі де қаза тапты. Смиттің соңғы сөздері: "Құдай-ау, атуды тоқтатыңыз!" Сол кездегі Канадалық шаруа полициясының басшысы Сэм Стилдің хатында тағы бір күзетші, Джесси Мерфи, өлімге себеп болған оқты атқан болуы мүмкін екені көрсетілген. Смит жүрегіне оқ тиіп, сол жерде көз жұмды. Оның сол аяғына да оқ тиді, ал сол қолының шыбығына және денесінің сол жағына ауыр жарақат алды. Рид 12 күннен кейін аяғы мен шатқабылындағы оқтан көз жұмды. Стюартты тонаған үш топ мүшесі түрмеге жабылды. Сопи Смит қалалық зираттан бірнеше метр қашықтықта жерленді.

Фестивальдар

Саупалы Смит Уэйк, Аляска штатының Скагвей қаласында. Жыл сайын 8 шілдеде өткізіледі. Сопи Смит мерекесі, Голливудтағы Сиқырлы қамал клубында. Жыл сайын 8 шілдеде костюмдер сайысы, қайырымдылыққа арналған құмар ойындар мен әртүрлі сиқыр шоулары ұйымдастырылады.

Көркем әдебиет

You Can't Win (1926), Смит Джек Блэктің өмірбаянында кездеседі. Юкон Алтыны (1977), Смит Уильям Д. Бланкеншиптің романында басты жау ретінде бейнеленеді. The Great Alone (1987), Смит Джанет Дейлидің романындағы маңызды кейіпкер. The Yukon Trail (1994), ойыншы Сопи Смитпен кездесіп, "Жақсысыз үйірде" көрсетілген оның қабықша ойынын ойнай алатын бейне ойын. Клондайк патшасы (1995) (Скродж аға #292, Скродж Мак-Күлкінің өмірі мен заманының 8-бөлігі), Сопи Слик – Скродж аға комикс сериясындағы адал емес салон иесі және пайдакүнем. Жер шары қанша тұрады? (2000), Джон М. Фордтың "Жұлдызды жол" романында, 1987 жылғы "Жұлдызды жол" романында, үш адамдық кішкентай Сулек класты дилитийді іздеуге арналған ғарыш кемесі, әйгілі алаяқтың құрметіне USS Джефферсон Рэндолф Смит, NCC 29402 деп аталды. Тара Кейн (2001), Джордж Маркстейннің романында бейнеленген Сопи Смит (және оның өлімі) туралы ойдан шығарылған нұсқаны ұсынады. Американдық құдайлар (2002), Смит және оның схемалары Нил Гейманның романында көп рет айтылады. Лили Клондайк (2008), Милен Гилберт Дюманың кітабында Смит жаман адам рөлінде бейнеленеді. The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford (2013) романында Смит Рон Хансеннің романында Роберт Фордтың қарсыласымен бизнес бәсекелесі ретінде көрсетілген. Клондайк (1996), Смит Жан Летуржидің Lucky Luke әңгімесінде пайда болады.

Фильм

The Girl Alaska (1919) - Сопи Смиттің алғашқы бейнеленген образы деп саналады. Фильм Сент-Луис қаласындағы кинотеатрда көрсетілді, онда Сопидің жесірі мен ұлы тұрды, бұл оларды өндіріс компаниясына сот процесін бастауға мәжбүр етті. Call of the Wild (1935) - Гарри Вудс сомдаған рөл. Honky Tonk (1941) - Кларк Гейбл сомдаған рөл. Смиттің ұрпақтарының құқықтық қысымы салдарынан "Сопи Смит" есімі "Кенди Джонсон" деп өзгертілді. The Great Jesse James Raid (1953) - Эрл Ходжинс бейнелеген. The Far Country (1955) фильмінде Джон МакИнтайр Смит кейіпкеріне ұқсас образды сомдайды. Klondike Fever (1980) - Род Штайгер сомдаған рөл. The Call of the Wild (2020) фильмінде Смит сияқты көрінетін, қара костюм мен кең қапталды ақ шляпа киген бір адамды Аляскадағы салоннан көруге болады.

Теледидар

Аляскалықтар (1959–1960), Джон Дехнер сомдаған. Alias Smith and Jones (1971–1972), Сэм Джаффи үш эпизодта ойнады: "Ұлы қабық ойыны" (18 ақпан 1971 жылы көрсетілді), "Бір жұдырық алмаз" (4 наурыз 1971 жылы) және "Биг Бюттедегі жаман түн" (2 наурыз 1972 жылы). Клондайк (2014), оны Ян Харт сомдады. Сериалда Смит 1897 жылы Скегвей емес, Доусон Ситиде әрекет етеді, сондай-ақ атыстан өлмей, Тлингит тайпасының өкілімен пышақталап қаза табады. An Klondike (2015–2017), Майкл Гленн Мерфи бейнеледі. Сериалда Смиттың ұлты ағылшын деп өзгертілді, ол Доминион Крик атты ойдан шығарылған қалашықта жұмыс істейтіндей көрсетілген. HBO телесериалы Deadwood (2004–2006): Ішінде сыйлық бар сабын сатумен, сондай-ақ басы кесілген үндістандықтан алған шаш сияқты ұсақ алаялықтармен танымал кейіпкер. Сонымен қатар, алтын іздеу кезінде Сэр Сэм Стилдің Клондайкқа кіргізбегені туралы Канаданың "Мұрагерлік минутында" көрсетілген.