Кіріспе

Тас құралының түрі

Археологияда, қабыршақты құрал – Тас дәуірінде пайдаланылған, дайындалған тас өзегінен қабыршақтарды айыру арқылы жасалған тас құралының бір түрі. Тарихи алдындағы адамдар осы қабыршақты құралдарды басқа құралдармен салыстырғанда көбінесе артық көретін, себебі оларды жасау оңай, өте өткір және жөндеуге ыңғайлы болған. Қабыршақты құралдарды қайрау арқылы скреперлер немесе бұрғылау құралдары жасауға болады. Бұл құралдар шағын тас бөлшектерін айырып немесе үлкен бір бөлігін сындырып, оны құрал ретінде қолдану арқылы жасалған. Тастың табиғи қасиеттерінің арқасында осы "қабыршақтау" әдісімен құрал жасау мүмкін болды. Тас, жиекке жақын соққанда, бөлінуге бейім. Қабыршақты құралдар тас құралдарды жасау үшін лит редукциясы қолданылатын флинтті қабыршақтау арқылы жасалады.

Литийлік редукция

Литикалық редукция – қажетті құралдың пішіні мен мөлшеріне жету үшін үлкен тастан литикалық қабыршақты алып тастау процесі. Бастапқы тас – литикалық ядро. Литикалық редукция үш қадамнан тұрады:
Бірінші қадам – қатты соққы жасау. Ол қабат құралын жасау үшін қажетті литикалық ядроны алу үшін ірі қабыршақтарды қағып алуды қамтиды. Қатты соққы жасау кезінде гранит немесе кварц сияқты метаморфты немесе магмалық тастарды алып, оны тасқа соғып, қабат құралдар жасалған. Бұл әдіс көбінесе қатты тастардың ірі ядролық қабыршақтарын жасау үшін қолданылған. Екінші қадам – жұмсақ соққы жасау. Бұл әдіс сүйектен жасалған, көбінесе мүйізден жасалған балғаны литикалық ядродан қабыршақтарды алып тастау үшін пайдалануды қамтиды. Елік, бұғы және ақбұрық сияқты жануарлардың мүйіздері жиі қолданылған. Бұл пайдаланушыға қабыршақтың мөлшері мен пішінін жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді. Тас көмілген кезде де жұмсақ соққы жасау қолданылған. Соңғы қадам – қысыммен қабыршақтау. Ол литикалық ядродан қабыршақтарды жақсырақ бақылау үшін сүйек, мүйіз немесе қатты ағаш бөлігін пайдалануды қамтиды. Соңғы қабат құралын алу үшін сыртқы және төменге бағытталған қысым қолданылады.

Қиыршық құралдарды жасау үшін қолданылатын тас түрлері

Тас түрлерінің кейбірі басқаларына қарағанда жақсырақ қабықша тәрізді құралдар жасауға жарамды. Қабықша тәрізді құралдар жасауда екі маңызды қасиет бар: криптокристалдық құрылым және конхоидтық сынық. Криптокристалдық – өте ұсақ кристалдардан тұратын, сондықтан кристаллдық құрылымы айқын көрінбейтін тас құрылымы. Бұл криптокристалдық тау жыныстары микроскопиялық кристалл үлгілерінен тұрады. Олар үлкен кварц кристалдарынан құралмағандықтан, көбінесе шыны сияқты оңай сынып, конхоидтық сынықтарға айналады. Конхоидтық сынық – материалдың табиғи жарылу жазықтықтары бойынша емес, кездейсоқ бұзылуын сипаттайды. Мұндай сынықтар қисық болып келеді. Тасқа соққанда, соққы күші тасқа бірқалыпты таралып, сыныққа радиалды пішін береді. Осындай литографиялық құралдарды жасау олардың осылай сыну қабілетінің арқасында ғана мүмкін болады. Мұндай материалдарға карбонадо, жанартау жыныстары, обсидиан, оникс және ұсақ түйірлі шыны түрлері жатады. Бұлардың барлығы қабықша тәрізді құралдар жасауға өте қолайлы материалдар.

Археологтар қалай құймалы құралдарды зерттейді

Флак құралдары адам тарихы туралы көп нәрсе үйрете алады. Қалдықтарды талдау арқылы осы флак құралдарымен не өңделгенін білуге болады. Пайдалану іздерін талдау археологтарға флак құралдың не үшін қолданылғанын анықтауға көмектеседі. Археологтар сондай-ақ қайта құрастыру деп аталатын әдіс қолданады. Бұл – құрал қалай жасалғанын жақсырақ түсіну үшін тас сынықтарын бастапқы пішініне қайта біріктірудің технологиялық процесі. Осы процестердің бәрі бізге адамның алға бабаларын түсінуге, олар флак құралдарын қалай, неліктен және қашан жасағанын білуге көмектеседі. Бұл флак құралдарының адам еңбегінің нәтижесінде жасалғанын, табиғи процестердің емес екенін көрсететін ерекшеліктері бар. Әрбір флакта 5 түрлі бөлік болады: біріншісі – соққының ізі (күштің ізі деп те аталады). Екіншісі – литик соққы ізінен алынған жарықша. Үшінші бөлігі – радиалды жарықтар. Флак құралының келесі бөлігі – толқын тәрізді іздер, одан кейін арқалық бетіндегі бұрынғы флак іздерінен пайда болған теріс іздер орналасқан.