Кіріспе

Формоза – Бразилияның Гойас штатында орналасқан муниципалитет, Бразилиадан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 80 шақырым қашықтықта. 2020 жылғы бағалау бойынша халқы 123 684 адамды құрайды, жалпы ауданы 5 813,637 км². Формоза сарқырамаларымен және табиғи ортасымен әйгілі. Ірі қара мал және астық дақылдарының ірі өндірушісі болып табылады және штаттың ең қарқынды дамып келе жатқан қалаларының бірі.

Жер

Формоза Бразилияның екінші ірі экоаймағында орналасқан, ол Серрадо. "Серрадо" термині португал және испан тілдерінде "жайлы" немесе "бірге өсуші" дегенді білдіреді, бұл негізінен ағаш және бұталы саваннадан тұратын аймақ үшін ерекше атау. Серрадоның кейбір бөліктеріндегі жергілікті түрлердің әртүрлілігі өте әсерлі. Бразилияның 37 жылдық астанасы, Серрадоның ортасында орналасқан Бразилия шекарасында 81 сүтқоректі, 429 құс, 40 жылан мен кесіртке, 11 қосмекенді, 1000 көбелек, 550 ара және егеуқұйрық тіркелген. Өзендер жазық жерлерді кесіп өтетін жерлерде әлі де тығыз өсімдіктер өсетін аймақтар бар, олар бір кезде ароэра, ангико, пероба, жакаранда, жатоба және пау ферро сияқты қатты тропикалық ағаштарға толы болған. Ең танымал ағаштардың бірі – ипе рошо (табебуя), немесе қызғылт ипе. Бұл өсімдіктердің көпшілігі қоршау бағаналары және басқа да қажеттер үшін қатты ағаштарды іздеу қажеттілігінен жойылған. Тіпті, Серрадоның әдеттегі өсімдіктері де біртіндеп жоғалып, соя егістіктерімен немесе мал жайылымдарымен алмастырылды. Cerrado өсімдіктерінің тізімін қараңыз. Жануарлар әлемі бұрынғысынан айтарлықтай азайды, әсіресе механикаландырылған егіншілікке қолайлы аймақтарда. Тек Парана аңғарында ғана, аз адам тұратын және соядан кем зиян шегетін мал фермаларында жануарлар әлемін сақтауға мүмкіндік болды. Құстар көптеп табылады, олардың ішінде конгороқтар, араралар, каракаралар, жабайы көгершіндер және тукандар жиі кездеседі. Табиғаттың санитары – құрқылдақ (урубу) кең таралған. Сүтқоректілерге гуара қасқыры, армадилло, эма (кішкентай нанды), бұғы, маймылдың екі түрі: прего (тырнақ) маймылы және гуариба немесе айқайлайтын маймыл, сондай-ақ сирек кездесетін онса пинтада немесе ягуар жатады. Сонымен қатар, Серрадода 80 түрлі жарғанақ мекендейді, бұл Бразилияның 138 түрлі жарғанағының шамамен 60% және Оңтүстік Американың барлық жарғанақтарының 40% құрайды. Серрадода 109 түрлі ұшпайтын сүтқоректі мекендейтін болса, жарғанақтар сүтқоректілердің жалпы санының 42% құрайды, бұл ең бай топ, одан кейін кеміргіштер (46 түрі), етқоректілер (21) және қапсырмалылар (18) келеді. Ең көп кездесетін жәндік – жапырақ кесетін құмырсқа, бірақ термиттердің көптеген термит үйлері, түрлі жәндіктер, жабайы аралар, әсіресе мал фермаларының маңында, үлкен түнгі көбелектер және түнгі жарықтармен жарқыраған отшашулар да жиі кездеседі. Бір түрлі қара жәндік күндіз үлкен доп сияқты жиналған топта өмір сүреді, ал кешкі уақытта олар ұзын торына орналасып, түнгі жәндіктерді ұстап алады. Адамға зиян келтіретін жәндіктердің бірі – барберо немесе шаштараз (қасқыр жәндіктердің бір түрі), ол кедейлердің қабырғаларында, ауылдық үйлерде тұрып, түнде олармен қоректенеді. Ол Шагастың ауруына себепші, оны емдеу мүмкін емес және көбінесе өлімге әкеледі. Ұлттық науқанның арқасында жаңа жағдайлар сирек кездеседі. Ірі қара мал бақтарында зиян келтіретін және тіпті адамдарға жұмыртқалайтын тікшелер де көптеп табылады. Егер оны бақылап отырмаса, сиырдың терісіне келтірілген зақым ауыр болуы мүмкін. Фермаларда жиі кездесетін паразиттердің бірі – аяқ құрты (Tunga penetrans), ол аяқ-қолдың арасына еніп жатады. Бақытымызға орай, осы биіктікте безгек және сары қызылша сияқты тропикалық аурулар сирек кездеседі. Алайда, төменгі биіктігі мен жоғары температурасы бар Парананың жоғарғы аңғары денсаулыққа зиянды және оның тұрғындары тропикалық аурулардың көптеген түрлеріне, сондай-ақ улы жылан шағуына ұшырауы мүмкін. Бұл аймақта медициналық көмек жоқ.

Өзендер, көлдер және су тасқындары

Формоза үш бразилиялық өзен алабының бастауында жатыр: Рибейрао Бандеринха арқылы бейнеленген Амазонка өзені, Рибейрао Пипирипау арқылы бейнеленген Рио-де-ла-Плата және Гояс ақыны Лео Линс «Бразилия суларының бесігі» деп атаған Рибейрао Санта-Рита арқылы бейнеленген Сан-Франциско өзені. Айналасында көптеген өзендер мен сарқырамалар бар. Қаланың шетінде «Лагоа Фея» деп аталатын әдемі, бірақ парадоксалды есімді көл орналасқан. Бразилияның ең биік сарқырамаларының бірі – Итикира сарқырамасы солтүстікке қарай 30 км қашықтықта орналасқан. Муниципалитеттің негізгі өзендері: Парана өзені – 500 км ұзындығымен ең маңыздысы. Ол бірнеше арнадан басталады және қаладан 4 км қашықтықта орналасқан Серра-Жерал-ду-Парананың шығыс жағындағы аңғарда бастау алады. Ол муниципалитет ішінде солтүстік бағытта ағып, 30-дан астам салалы өзенді қабылдайды. Ол Формоза және Сан-Жуао-д'Алианса муниципалитеттерін бөліп тұрады. Солтүстік шекарасында Флорес-де-Гояспен шектесетін Параим өзенін қабылдайды. Прето өзені Лагоа Феядан басталады, Федералды округтің шекарасында орналасқан және Федералды округ пен Гояс штаты арасындағы шекара қызметін атқарады. Оған бірнеше салалы өзендер құяды, олардың ең маңыздысы – Рибейрао Безерра. Урукуиа өзенінің бастауы Формозадан 26 км шығысқа қарай орналасқан.

Климат

Климат тропикалық биіктіктегі климат ретінде сипатталады. Орташа температура шамамен 25 °C құрайды. Айлар бойынша температура айтарлықтай өзгере қоймайды, бірақ жаңбырлы маусымда сәл көтерілуі мүмкін. Муниципалитеттің оңтүстігі биік жатқандықтан температура төмен, ал Парана алқабы ыстық және ылғалды ауа-райымен сипатталады. Формоза климатын температурадан гөрі жауын-шашынның көп болуы ерекшелендіреді. Жылды екі маусымға бөлуге болады: қазаннан сәуірге дейін созылатын жазғы немесе жаңбырлы маусым және мамырдан қыркүйекке дейін созылатын қысқы немесе құрғақ маусым.

Экономика

Формозадағы экономикалық белсенділік негізінен қызмет көрсету және ауыл шаруашылығына бағытталған, соя, мал өсіру, күріш, маниок және жүгері – негізгі табыс көздері. 2005 жылы ЖІӨ 428 миллион реалды құрады, оның 290 миллионы қызмет көрсету арқылы түсті. Жиһаз және кірпіш өндіретін бірнеше шағын өнеркәсіп кәсіпорындары бар.

Мал шаруашылығы

Ет үшін ірі қара мал өсіру әлі күнге дейін муниципалитеттің негізгі экономикалық қызметі болып табылады. 2006 жылғы санақ бойынша 237 000 сиыр тіркелді, оның ішінде 25 800-і сүтті сиырлар еді. Малдың көп бөлігі экспортталады, әсіресе Федералдық округтегі екі миллион халқы бар жақын нарыққа. Қой өсіру 1899 жылдан бастау алған, көбінесе Рио-Гранде-ду-Сулдан келген гаучолар осымен айналысады. Соңғы жылдары кәсіпкер шаруалар, әсіресе оңтүстіктен келген гаучолар топырақты жақсарту, дәстүрлі шөптерді импортталған, құрғақшылыққа төзімді сорттарға (бракиара) алмастыру және өнімділікті арттыру үшін жайылымдарды кезекпен пайдалану тәсілін қолданып жүр. Бұл аймақтағы ең үлкен мәселе – нашар шөптерден басқа, маусым, шілде және тамыз айларындағы ұзақ құрғақшылық. Кей жылдары жаңбыр тамшысы да жаумайды. Жайылымдар сарғыш түске енеді, су қоймалары мен өзендер тартылып, құрғап қалады. Мал салмақтан төмендеп, өлім-жітім деңгейі артады. Шаруашылықтарда мал азығының негізі ретінде қолданылатын, бұршақпен (бұршақ жиналып, сақтау үшін кептіріледі) немесе күріш қабығымен (фарело) толықтырылатын, көп мөлшерде пил шөптері мен қант қамыры болуы керек. Көптеген шаруашылықтар осы дақылдарды тек мал азығы үшін ғана өндіреді. Силосты дайындау да танымал болып келеді, бірақ дәстүрлі малшылар кез келген өзгеріске қарсы тұрады. Формозада сүт шаруашылығының дамуы әлі басталған, ал механикалық сүту әлі сирек кездеседі. Өндірушілерге төленетін сүттің төмен бағасы, технологияның жоғары құны және білікті мамандардың жетіспеуі осы саладағы жақсартуларға кедеріс келтіруде.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы соя мен жүгерінің орташа деңгейде өндірілуімен сипатталады. Соя өсіру жаңғыртумен ғана емес, сонымен қатар Рио-Гранде-ду-Сул және Парананың оңтүстігінен келіп, мол және арзан жер іздеген өндірушілердің жеңіл ауылшаруашылық несиесін алуымен байланысты болды. Осы шаруалардың келуі муниципалитет дамуында революция жасады. Соя, жүгері, күріш және бұршақ егісі алдыңғы қатарлы технологиялармен – механикаландыру, топырақтың жағдайына келтіру, химиялық тыңайтқыштар және тіпті орталықтандырылған суару жүйесімен жүргізіле бастады. Бұрын тек мал шаруашылығына негізделген жергілікті экономика өзгеріске ұшырап, жаңа жұмыс орындары мен қызмет көрсету кәсіпорындары пайда болды. Қала шетінде үлкен астық сақтау қоймалары бой көтеріп, ауыл шаруашылығын қолдайтын ондаған дүкен ашылды. Аймақтағы басқа да маңызды ауыл шаруашылығы өнімдері – күріш, қант қамысы, бұршақ, маниок, помидор және ананас. Жеміс ағаштары әрбір аулаға және фермаларға отырғызылады, бірақ өндіріс көбінесе жергілікті тұтынуға бағытталған. Көбінесе кездесетін жемістер – апельсин, лимон, мандарин, папайя, манго және маракуйя.

Денсаулық сақтау және білім беру

2005 жылы 37 денсаулық сақтау мекемесі болды. Олардың ішінде 18 мемлекеттік және 15 жеке клиника бар. 3 жеке және 1 мемлекеттік аурухана болды. Халыққа 113 төсек-орын қолжетімді еді. Білім беру саласында 60 мемлекеттік және 10 жеке бастауыш мектеп болды. 12 мемлекеттік және 7 жеке орта мектеп болды. 50 мектепке дейінгі мекеме – 40 мемлекеттік және 10 жеке болды. Жоғары білім беру саласында 2 мектеп болды, оның 1-і мемлекеттік және 1-і жеке. 2005 жылы жалпы оқушы саны 3300 студентті құрады.

Туристік орындар

Формозадағы ең маңызды туристік тартымдылық – Итикира шарлауы, бірақ оның төңірегінде үңгірлер, сарқырамалар мен тасыған өзендерге толы. Соңғы уақыттарда қылмыскерлер тобы Итикираға қарай жол тартқан адамдарды тонауға көшкен, сондықтан осы орынға шағын топтарда келгенде сақтық таныту ұсынылады. Туристік орындар туралы барлық ақпарат Формоза әкімдігінен алынған.

Лагоа Фея

Лагуа Фейя португал тілінде "қоршаған көл" деген мағынаны білдіреді. Қала орталығынан төрт шақырым қашықтықта орналасқан, оңтүстікке қарай Сан-Францискоға құятын Прету өзені осы жерден бастау алады. Оңтүстік жағалауы – әскери базаның бөлігі, ол далалық оқулар үшін қолданылады.

О Бурако дас Арарас

Бұл үңгір, Макао араларының тесігі деп аталады, Формозадан 41 шақырым қашықтықта, BR 20 тас жолымен солтүстікке Безерра ауылына дейін барады. Үңгір өсімдігі сирек кездесетін жазық жердің ортасында орналасқан. Үңгірдің алдында көлге айналған өзен мен биік ағаштарды көруге болады. Бұл кратердің тереңдігі 126 метрді құрайды. Үңгірдің өзі әлемдегі ең ірі долиналардың (тоқтаудың нәтижесінде пайда болған үңгірлер) бірі және 1912 жылы ашылған. Оның ішінде тропикалық өсімдіктер, ежелгі ағаштар, жанартау тастары, маймылдар, жабайы мысықтар және түрлі құстар сияқты жануарлардың көптеген түрлері бар. Осы жерге атын берген попугайлар, негізінен жергілікті тұрғындардың заңсыз үй жануарлары саудасы үшін оларды қырып салуына байланысты, қазір мұнда қоныстанбайды. Туристерге арналған жағдайлар жоқ, ал кратерге түсу қауіпті деп есептеледі.

Бурако дас Андориньяс

Осы аймақта Бурако дас Андоринхас (Қоңыршалар тесігі) деп аталатын тағы бір кратер бар. Оның да жер асты көлі бар, ол үңгірдің төбесінің күйреуінен пайда болған. Оған кіру өте қиын, жас және жаңалыққа құмар адамдарға арналған. Үңгірдің аузына жету үшін арқан қолдану қажет, себебі қабырғасында ешқандай саты жоқ, оның үстіне ол бос тас, ылғал саз және мүкпен жабылған. Төмен түскен соң, сіз өрімтал шөптермен қоршалған үңгірлердің бірінің кіреберісіне жетесіз. Осы жерден бастап толығымен қараңғы болады, сондықтан қауіпсіздік шлемі мен шамды қолдану міндетті.

Ладжеадо

Бұл өзен төсегінің 500 метрден астам бөлігін жабатын тас формациясы, оның құлауы нәтижесінде сарқылып ағатын шатқалдар пайда болады, олар екі метр тереңдіктегі мөлдір су тоғанында аяқталады. Бұл жерде туристік инфрақұрылым жоқ.

Жоғарғы Итикира және Индайа

Итикира өзенінің шағын алабында орналасқан Индайа шарлауығы, осы жерде минералды суды бөтелкеге құятын компанияның атымен аталады. Өзенге және шарлауға түсу жолы біршама қиын, себебі ол жаңбырлы маусымда қауіпті болуы мүмкін, өте тік сатылардан тұрады. Бұл аймақта мыңдаған шарлауық бар, ең кішісінің биіктігі 50 метрге жетеді. Ластанған суда жүзуге болатын көптеген ойыстар бар. Өзен каньон арқылы ағып өтеді және тығыз өсімдіктермен қоршалған. Енді бір, нашар белгіленген жол, шыдамды саяхатшыны Итикира шарлауының үстіне жеткізеді. Аймақта жабдықталған дәретханалары бар кемпинг орналасқан. Соңғы кезде бұл жер қарулы тонаушылардың жиналатын орнына айналды, олар шарлауға бара жатқан немесе одан қайтып келе жатқан адамдарды күтіп, барлық мүлкін тонап алады, полиция араласпайтынын біледі. Шарлауға үлкен топта немесе көп адам жиналатын жерлерге барар алдында ешқандай сақтық шарасы ұсынылмайды.