Кіріспе

Бразилия штаты
Мату-Гросу штаты – Бразилияның Орталық-Батыс аймағында орналасқан, аумағы бойынша үшінші ірі штаты. Штат Бразилия халқының 1,66%-ын құрайды және Бразилияның ЖІӨ-сінің 1,9%-ын қамтамасыз етеді. Штаттың көршілес штаттары (батыстан сағат тілімен): Рондония, Амазонас, Пара, Токантинс, Гояс және Мату-Гросу-ду-Сул. Мату-Гросу, оңтүстік-батыстағы көршісі Боливиядан шамамен 82,2%-ға дейін аумақтан тұрады. Жазық ландшафтымен ерекшеленетін, кең шападалар мен жазықтарды ұштастыратын Мату-Гросу үш негізгі экожүйеге ие: Серрадо, Пантанал және Амазония орманы. Шапада-дус-Гимараес ұлттық паркі, үңүрлермен, қойнаулармен, жолдармен және сарқырамалармен туристер арасында танымал. Штаттың солтүстік-батыс бөлігінде Амазония орманының шағын бөлігі орналасқан. Сингу табиғи паркі және Арагуая өзені Мату-Гросуда орналасқан. Оңтүстікке қарай, әлемдегі ең ірі ылғалды жер – Пантанал, шамамен мың түрлі жануарлар мен көптеген су құстарының мекені.

География

Мату-Гросу жерінің бедері әртүрлі, оның ішінде жартастар, каньондар және сарқырамалар бар. Бұл жерде құмды таулар орналасқан, олардың эрозияға ұшырауынан жер бедері таңғаларлықтай әртүрлі болып қалыптасқан. Биологиялық байлыққа толы Пантаналь – әлемдегі ең ірі ылғалды жерлер/далалық экожүйелерінің бірі, ол осы штаттың ішінде орналасқан. Парагвай алабы балықтардың саны мен түрлерінің көптігімен өте бай (шамамен 230 түр), балықшылар мен осы жануарлар тобын зерттейтін ғалымдар үшін ерекше орын саналады. Осы алапта спорттық балық аулауда "құнды" деп есептелетін көптеген түрлер, сондай-ақ аквариумдарда сәндік ретінде ұсталатын түрлер де бар. Ал кейбір түрлер ғылыми тұрғыдан сирек кездесетін және қызығушылық тудыратындықтан, егжей-тегжейлі зерттеулерге және зерттеу жұмыстарына ие болған. Пантанальдағы балық шаруашылығы аймақтың экономикасында маңызды рөл атқарады, ал жергілікті тұрғындар үшін балық – күнкөрістің негізгі көзі. Пантанальдың өмір сүру ортасы АҚШ-тағы Флоридадағы Эверглейдстерге ұқсас, бірақ Пантаналь одан әлдеқайда кең аумақты.

Тарих

Бороро индейлері Мато-Гросо аймағында тұрады. 1880 жылға дейін Мато-Гросудың астанасы және ең ірі қаласы Куиабаның шетіндегі жерлерді солдаттар Бороро шабуылдарынан қоныс аударушыларды қорғау үшін патрульдеді. XIX ғасырдың соңында аурулар мен зерттеушілермен, құл саудагерлерімен, кеншілермен, қоныс аударушылармен және басқа да үнді тайпаларымен болған соғыстардың салдарынан қатты азайғанмен, бес мыңнан он мыңға дейін Бороро Мато-Гросоның орталық және шығыс бөліктерін, сондай-ақ батыс Гояс аймағын мекендеуін жалғастырды. 1903 жылғы Петрополис шарты бойынша Бразилия бұл штаттың оңтүстік-батыс бөлігін Боливияға, оның Акре аумағына алмастырды. Бұл тарихи тұрғыдан шалғай аймақ 20 ғасырдың басында жоғалған өркениеттерді табуға бағытталған зерттеу экспедицияларын қызықтырды. Мысалы, британдық капитан Перси Фосеттің Бразилияның жартас аймағында бар деп сенген Z қаласын табуға жасаған экспедициясы. Қуыс Жер гипотезасын қолдаушылар бұл аймақта жердің ішкі жағына және оның елді мекендеріне кіретін жерлер бар деп болжады. 1977 жылы штат екіге бөлінді, ал оның аумағының екінші бөлігінен көршілес Мато-Гросу-ду-Сул штаты құрылды.

Экономика

Ауыл шаруашылығы штаттың ЖІӨ-сінің ең үлкен бөлігін құрайды, ол 40,8%-ға жетеді, одан кейін қызмет көрсету секторы 40,2% құрайды. Өнеркәсіптік сектор ЖІӨ-нің 19%-ын құрайды (2004 ж.). Мато-Гросудың негізгі экспорт тауарлары: соя (83%), ағаш (5,6%), ет (4,8%) және мақта (3,3%) (2002 ж.). Штаттың Бразилия экономикасындағы үлесі 1,8% (2014 ж.). 2020 жылы Мато-Гросу ұлттық астық өндірісінде 28,0% үлесімен көшбасшы болды. Бұл Бразилиядағы сояның ең ірі өндірушісі, 2020 жылы өндірілген жалпы көлемнің 26,9%-ын (33,0 миллион тонна) құрайды; елдегі ең ірі жүгері өндірушісі; Бразилиядағы ең ірі мақта өндірушісі, ұлттық өндірістің шамамен 65%-ын (елде жиналған 2,8 миллион тоннаның 1,8 миллионы) құрайды; 2019/20 жылғы егін жинау маусымында 16 миллион тонна қант қамысы өндірген елдегі алтыншы ірі өндіруші. 2018 жылы Бразилиядағы жалпы маниок өндірісі 17,6 миллион тоннаны құрады. Мато-Гросу сол жылы 287 мың тонна өнім өндірді. 2019 жылы Мато-Гросудағы ірі қара малдың саны 30 миллион басқа жетті, бұл елдегі ең ірі мал басы, ұлттық өндірістің шамамен 14%-ын құрайды. 2018 жылы Мато-Гросу 2,5 миллион басқа жуық шошқасымен елдегі бесінші ірі шошқа өндірушісі болды. 2017 жылы Мато-Гросу ұлттық минералдық өндірістің 1,15%-ын құрады (елдегі бесінші орын). Мато-Гросу алтынды (8,3 тонна, құны 1 миллиард реал) және қалайыны (536 тонна, құны 16 миллион реал) өндірді. Сонымен қатар, асыл тастардан мемлекет 2017 жылы 49 мың карат алмаз өндірген екінші ірі ұлттық өндіруші болып табылады. Бұл саладағы штаттың басты қаласы – Жуина. Штатта сапфир мен жасмықтың да шағын өндірісі бар. Мато-Гросудың 2017 жылғы өнеркәсіптік ЖІӨ-сі 17,0 миллиард реалды құрады, бұл ұлттық өнеркәсіптің 1,4%-ына тең. Өнеркәсіпте 141 121 жұмысшы жұмыс істейді. Басты өнеркәсіптік секторлар: Құрылыс (32,0%), Тамақ өнімдері (27,9%), Электр энергиясы және сумен жабдықтау сияқты қоғамдық пайдалы өнеркәсіптік қызметтер (18,6%), Сусындар (4,5%) және Мұнай өнімдері, мұнай және биоотын (3,9%). Бұл бес сектор штаттың өнеркәсібінің 86,9%-ын шоғырландырады.

Әуежайлар

Куиаба қаласының орталығынан алшақ, Варзеа Гранде қалашығында орналасқан Маршаль Рондон халықаралық әуежайы 1996 жылы халықаралық рейстерді қабылдауға кірісті. Қазір ол жылына жарты миллионнан астам жолаушыға қызмет көрсетеді. Маршаль Рондон әуежайының ұшу-қону жолағы 1956 жылы пайдалануға берілді. 1975 жылдың ақпанында Infraero әуежайдың басқаруын қолға алып, әуежай кешенінің қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында бірқатар жаңарту жұмыстарын бастады.

Темір жолдар

Ferrovia Norte Brasil [pt] Мату-Гросуды Сан-Паулу штатымен және теңіз порттарымен байланыстырады. Rumo Logística аталған желіде тек жүк пойыздарын пайдаланады, бұл желі Rondonópolis қаласына дейін созылады. 2021 жылдан бастап Куиаба және Лукас-ду-Рио-Вердеге қарай кеңейту жоспарлануда. Мато-Гросу-ду-Сулға өтетін кезде Парана өзені арқылы ірі Ролемберг–Вуоло көпірімен өтеді.

Ту

Мемлекеттік тудың түстері Бразилия туына ұқсас, көк түс аспанды, жасыл түс өсімдіктерді, ал ақ түс бейбітшілікті білдіреді. Жұлдыз сары түсті, ол алғашқы қоныс салушыларды тартып келген алтынды символдайды. Ту 1890 жылғы 31 қаңтардағы №2 жарлықпен қабылданды, бұл ұлттық ту қабылданғаннан кейін бірнеше күн өткен соң болды. Мату-Гросу штатының туы 1929 жылғы 8 қазандағы №1046 заңмен жойылды, бірақ 1947 жылғы 11 шілдеде Мату-Гросу штаты Конституциясының 140-бабымен қайта орнатылды.

Алта Флореста

Телес-Пирес, Сан-Бенедито және Азуль өзендерінде балық аулау жыл бойы дерлік өнімді.

Шапада-дос-Гимаранес

Бразилиядағы ең үлкен құмтас үңгірі Ароэ Джариге жуық созылады және ішінде бірнеше тарихқа дейінгі жазуларды табуға болады.

Солтүстік Пантаналь

Пантанальдың арқа сүйегі – аймақты солтүстіктен оңтүстікке кесіп өтетін Парагвай өзені. Миранда, Аквидауна, Такуари және Куиаба өзендері Парагвай өзеніне құяды. Қазаннан сәуірге дейін су тасыған кезде ірі көлдер, шығанақтар, өзен салалары мен арналар көрінеді. Транспантанейра тас жолы Куиаба өзенінің жағасындағы Жофре портына дейін Поконе қаласын жалғастырады. Бұл 126 ағаш көпірден тұратын топырақ жол. Жол бойында аллигаторлар, капибаралар, құстар және басқа да жабайы жануарларды көруге болады.

Агуас Квентес мемлекеттік саябағы

Мату-Гросо штатындағы алғашқы қорғалған аумақ – Агуас-Квентес мемлекеттік паркі, емдік қасиеттерімен белгілі термалды суларымен танымал.

Лагоа Азуль мемлекеттік паркі

Грута-да-Лагоа-Азуль мемлекеттік паркі (порт. Parque Estadual Gruta da Lagoa Azul) – Мату-Гросу штатының Нобрес муниципалитетінде орналасқан мемлекеттік парк. Парктің басты тартымдылығы – көк сулы көл мен ерекше үңгір құрылымдары бар әктас үңгірі. Вандализм салдарынан үңгірге зиян келген, сондықтан оны қорғау шаралары қабылданғанша жабылып тастады. Көк лагуна үңгірінде Салоба өзенінің жер асты суларынан пайда болған көк түсті сулы көл бар. Басты кіреберісінің бір бөлігі сумен толған. Үңгір залында 400 метрге дейін биіктігі және диаметрі бар бағаналар орналасқан. Үңгірде археологиялық қалдықтар болуы мүмкін. Паркте басқа да бірнеше әктас үңгірлері бар. Оның аумағы жапырақты орманмен жабылған, және ол айқайлағыш маймылдар, тапирлер, ягуарлар мен макаоларға мекендейді.

Спорт

Куиаба Бразилияда өткен 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатының ойындарын қабылдауға таңдалған 12 қаланың бірі болды. Аталған штаттың тумалары жүзуден әлем чемпионаттарының жүлдегері Фелипе Лима және дзюдодан Давид Мура, сондай-ақ футзалдан әлем чемпиондары Винисиус пен Ленисио болды.