Кіріспе

Кітапты жалға беретін мекеме

Кітапты жалға беретін кітапхана – кітаптар мен басқа да материалдарды уақытша пайдалануға беретін кітапхана. Басты түрлері: қайырымдылық кітапханалар, мекемелік кітапханалар (ең көп түрлі), қоғамдық кітапханалар және ақылы кітапханалар. Сондай-ақ, кітапханааралық алмасу арқылы басқа кітапханалардың сұрауы бойынша материалдарды жіберуге мүмкіндік береді.

Тарих

"Кредиттеу кітапханасы" терминіне немесе оның қолданылуына қатысты ағылшын тіліндегі хат-хабарлардағы ең ерте сілтеме шамамен 1586 жылға дейін жетеді; C'Tess Pembroke Ps. CXII. v, "Ол өте жомарт және кітаптарын береді", бұл белгісіз түрі бар кітапхананың кітаптарына сілтеме жасайды, ал кейіннен 1708 жылы Дж. Чемберлейн бұл терминді қазіргі ағылшын тіліндегі қолданушыларға таныс контекстте қолданды; St. Gt. Brit. ; III. xii. 475 "[Кембридж кітапханалары] кредиттеу кітапханалары болып табылады; яғни, талапкер кез келген қажетті кітапты алып қана қоймай, сондай-ақ қарызға да ала алады". Бұл анықтама 1850 жылғы Қоғамдық кітапханалар заңы қабылданғанға дейін Англиядағы кітапханалармен тығыз байланысты болды, бұл заң қалаларға кітапхана құру және оларды ұстау үшін салықтарды пайдалануға рұқсат берді, бірақ оларды салуды міндеттемеді. Бұл анықтама 1850 жылға дейін АҚШ-та да, көптеген штаттарда бір уақытта қабылданған, мектеп округі кітапханаларына қатысты заңдарда да қолданылды.

Кітапханаларды беру түрлері

Профессор Томас Грам Белл Келли өзінің "Тұңғыш қоғамдық кітапханалар: 1850 жылға дейінгі Ұлыбританиядағы қоғамдық кітапханалар тарихы" атты кітабында кітапханаларды жіктеу және атау жүйесі мәселесін алғаш көтерген кітапхана тарихшысы болды. Лидс кітапханасы (1768 жылы құрылған) – жеке жазылымдық немесе меншік кітапхана, сонымен қатар қоғамдық кітапхана және айналымдық кітапхана ретінде де танылады, бұл шатастырмайтын жіктеме қажеттігін көрсетеді. Меншік нысанына негізделген негізгі жіктемелер: қайырымдылықпен құрылған кітапханалар, институционалдық кітапханалар (ең алуан түрлі), қоғамдық кітапханалар және жазылымдық кітапханалар. Қоғамдық қаражатсыз кітапхана сыйлық немесе қайырымдылық қор арқылы, жазылым арқылы немесе басқа да мақсаттарға қызмет ететін қолданыстағы құрылымға немесе мекемеге қосылу арқылы құрылуы мүмкін. Қайырымдылықпен құрылған кітапханада шығындарды донор немесе донорлар көтереді, жазылымдық кітапханада – пайдаланушылар, ал мекеменің функциясына байланысты шығындарды пайдаланушылар көтеруі немесе көтермеуі мүмкін, мұндай айырмашылықтар кейбір жағдайларда біріктірілуі де мүмкін. Жеке кітапханалар жеке немесе шағын топтарға тиесілі болғандықтан және Келли осы мекемелердің «қоғамдық» ерекшелігіне назар аударғандықтан қарастырылмаған. Замбия университетінің кітапханасы – 1966 жылы құрылған, ал 1969 жылғы тамыз айында бірінші Республика Президенті доктор Кеннет Д. Каунда ресми түрде ашты.

Қамқорлық кітапханалары

Реформация мен XVIII ғасырдың соңына дейін Англияда ғана екі жүзден астам қайырымдылық кітапханалары құрылған, олар жеке меценаттардың жеке кітапхана жинақтарының немесе кейде бірнеше меценаттардың арқасында жұмыс істеген. Көбінесе жергілікті дін қызметкерлерінің бақылауында болған бұл кітапханалардың көпшілігі қалалар мен ауылдардағы шіркеулерге жататын, сакрарияда, оңтүстік кірер есігінің үстіндегі дәлізде, пасторлық үйінде немесе жақын орналасқан басқа ғимаратта сақталған. Көптеген кітаптар, Франсис Триггтің тізбектелген кітапханасындағы және Крайст-Черч кітапханасындағы кітаптар сияқты, тізбекпен байланған. Англияда осы үлгіге сәйкес келмейтін жиырмаға жуық кітапхана бар, олардың ішінде 1680 жылға дейін сауда қалаларында құрылған және қалалық әкімшіліктермен басқарылған шағын, бірақ маңызды топ кіреді. Кейбір қазіргі заманғы шіркеулер, мысалы, Сиднейдегі Сент-Джеймс шіркеуі, өз қауымдастарының пайдалануы үшін теологиялық және діни тақырыптардағы кітаптарды қарызға беретін кітапханаларды ұстап тұрады.

Қауымдық кітапханалар

Келли жергілікті кітапханаларды, жергілікті тұрғындар пайдалана алатын және көбінесе үстелдерге тізгіленген, приход шіркеуінің кітапханаларынан ажырату үшін анықтады. Ал жергілікті кітапханалар приход билігінің пайдалануына ғана шектелген және көбінесе анықтама үшін ғана қолданылды. Реставрациядан кейін Англия шіркеуі пасторлық күтім мен оқытуды дамытуға инвестиция салу арқылы шіркеу қызметін реформалауды көздеді. Кедей және шалғайдағы приходтарда кітапханалар салу осы бастаманың бір бөлігі болды және сол кездегі ірі қайырымдылық қозғалысының жалғасы еді. Бұл қозғалысқа кедей балаларды катехизис оқытуға және оқуға үйрететін қайырымдылық мектептері, кедейлер үшін сенім қорларын құру, сондай-ақ қолданыстағы приход шіркеулерін жөндеу және жаңаларын салу бағдарламаларын әзірлеу кірді.

Муниципаль корпорация кітапханалары

Муниципалдық корпорация кітапханалары дүкен иелері мен қала әкімдерінің пайдалануына беріліп, білім тарату үшін құрылуы тиіс еді. Бірақ Бристольдегі кітапхананың каталогы көрсеткендей, алғашқы кітаптардың барлығы ағылшын тілінде емес, грек немесе латын тілінде болғандықтан, олардың пайдасы шектеулі болды. Жеке азаматтар қалаларға сыйлаған немесе қалдырған басқа кітапханалар діни емес сенімділер тобымен басқарылды. Мысалы, Манчестерде кітапхананы өзі сайлаған, жиырма төртке дейін мүшеден тұратын орган басқарды. Олар толық уақытты кітапханашыны жұмысқа алғанмен, жаңа кітаптар сатып алу міндеті де олардың жүктемесінде болды. Лестердегі кітапхананы қала тұрғындары азаматтық мақтанышпен қарсы алды, ол корпорацияға және кітапхана орналасқан жерге атақ, құрмет және даңқ әкеледі деп мәлімдеді. Бристоль, Лестер және Манчестер кітапханалары кітаптарын қауіпсіздік үшін баспаханаға немесе үстелге тізгілеп байлады. Лестерде мұндай шара 1820 жылдарға дейін сақталды.

Институционалдық кітапханалар

Англияда институционалдық кітапханалар 1750 жылы көбінесе болған жоқ; алайда, 1850 жылға қарай осы мамандандырылған кітапханалардың қалыптасқан желісі пайда болды, ол негізінен жеке кәсіпкерлік арқылы дамыды, бірақ кейбір мемлекеттік араласу да басталды. Мамандандырылған кітапханалардың көп бөлігі медициналық кітапханалар болатын, олар бастапқыда химия мен ботаниканы қамтыды, ал кейіннен медицина қызметкерлеріне қызмет ету үшін дамыды. 1850 жылға дейін кәсіби ғалымдар аз болғандықтан, ғылымға қызығушылық танытқан адамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін институционалдық кітапханаларға емес, жалпы қолжетімді кітапханаларға сүйенді.

Әлеуметтік кітапханалар

Әлеуметтік кітапханалардың маңызы тоғызыншы ғасырдың ортасына қарай ең жоғары деңгейге жетті, ал олардың көптеген түрлері Солтүстік Америка мен Еуропада жан-жақты зерттелді. Дэвис пен Такер былай түсіндіреді: "Әлеуметтік кітапхана термині көбінесе материалдарды тарату және белгілі бір талаптарға сай келетін кез келген адамға оқу залын пайдалануға мүмкіндік беретін кітапхана түрін білдіреді, бұл талаптар әдетте жарна немесе кітапхананың бірлескен иесі немесе акционері болу үшін төлемді қамтиды". Бұл кітапханалар тоғызыншы ғасырда көбінесе "халық кітапханалары" деп аталды. Уақыт өте келе бұл атау салықпен қаржыландырылатын, мемлекеттік басқарудағы, барлық адамдарға – әлеуметтік жағдайына, нәсіліне немесе жасына қарамастан – тең құқықтар негізінде тегін қолжетімді кітапханаларды сипаттау үшін қолданыла бастады, кем дегенде теориялық тұрғыдан алғанда. Кітапханалардың атаулары меценаттар, қызметкерлер және тарихшылар арасында әртүрлі болып келеді, себебі олардың алдында әртүрлі кітапхана түрлерін жіктеу және анықтаудың қиын міндеті тұрды.

Жасырын кітапханалар

Тарихтағы барлық кезеңдердегі кітапханалардың барлық түрлерін қамту мүмкін емес, оларды жіктеу немесе онымен барлық адамдардың қанағаттанатындай анықтау да қиын, бірақ кітапханалардың әртүрлілігі мен эволюциясын одан әрі зерттеу қажет. "Жасырын кітапханалар" – бұл әскери тұтқындар лагерьлері, әскери орналасқан жерлер, мотельдер, қонақүйлер, мейрамханалар, үйлер, баламалы қоғамдар, пабтар, мейрамханалар, кір жуу орындары, демалыс лагерьлері, кофеханалар, қоғамдық орталықтар, жұмысшылар мен қызметшілерге арналған жатақханалар мен ғимараттар, маяктар мен теңізшілердің мекемелері, түрмелер мен психиатриялық емдеу орындары сияқты кез келген жердегі кітапханалардың кең таралған сипаттамасы, және бұл тізім толық емес. Сонымен қатар, әртүрлі әуе лайнерлері, теміржолдар, трамвайлар, автобустар, кемелер және жол станцияларында да көлікпен байланысты кітапханалар көптеп кездеседі.