Кіріспе

Гүлді өсімдіктер отбасы

Stemonaceae – Pandanales ордеріне жататын, бір жапырақтан гүлдейтін өсімдіктер отбасы. Отбасы төрт туыстан тұрады, Оңтүстік-Шығыс Азия мен тропикалық Австралияның маусымдық климаты бар аймақтарында шамамен 37 түрі таралған. АҚШ-та бір туыс өседі. Бұрынғы жіктелімдерде бұл отбасы Roxburghiaceae деп аталатын, Roxburghia құрамында, қазір Stemona деп белгіленген.

Сипаттама

Сабақтары тік немесе жатаралап өседі, жасыл немесе сары-жасыл, кейде қызғылт түсті болуы мүмкін. Жапырақтары қара жасыл және көптеген түрлерінде кезектесіп орналасқан. Гүлдері өсімдіктің төменгі жағынан өсіп шығатын қысқа гүлшоғырларда орналасады. Тұқымдары эллипс тәрізді немесе шар формалы. Pandanales отбасының басқа өкілдері сияқты, Stemonaceae гүлдерінің морфологиясы ерекше және монокотиледонды өсімдіктерге тән емес, олардың гүлдік анатомиясы үш бөліктен (тримерлі) тұрады. Stemonaceae түрлерінің көпшілігінде гүлдер төрт бірдей бөліктен құралған, яғни тетрамерлі, ал кейде екі бөліктен (димерлі) тұрады. Төрт тоқпан бар. Көптеген түрлерінде гүл жапырақшалары төрт. Олар тегіс немесе кейде папиллярлы болады, бұл папиллярлардың иіс шығару құрылымдары (осмофорлар) ретінде жұмыс істеуімен байланысты болуы мүмкін. Pentastemona гүлдері пентамерлі (бес бөліктен тұрады) және тоқпан саны бес. Микроспорогенез көптеген монокотиледонды өсімдіктердегідей бірінен соң бірі жүреді. Гүлдердің түстері күлгін, қоңыр, жасыл немесе сары реңктерде кездеседі. Олар өлікке ұқсап, тозаңдаушыларды тартады және кейде соған ұқсас иіс шығарады – гүлге қонған шыбындар тозаңдаушылардың ролін атқарады.

Таксономия

Stemonaceae, сондай-ақ Roxburghiaceae деп аталады, бұрын бөлек тәртіпке, Stemonales немесе Dioscoreales-ке жатқызылған, Pandanales тәртібінің туыс тәртібі ретінде қарастырылған. Croomia да өз отбасы Croomiaceae ішінде қарастырылған. Stemonaceae отбасы Pandanales-тегі тағы екі отбасының туыс отбасы болып табылады, олар бірге клада құрайды – Cyclanthaceae және Pandanaceae. Pentastemona отбасынан ең бірінші бөлініп шықты, сондықтан оның қалған бөлігіне туыс клада. Іс жүзінде, бұл туыс Stemonaceae отбасының басқа өкілдерінен айқын ерекшеленеді.

Экология

Stemonaceae тұқымдасына әртүрлі шөптесін өсімдіктер кіреді, олардың көпшілігі ылғалды немесе құрғақ тропикалық ортаны ұнататын, төмен өсетін немесе қырғақты өсімдіктер. Олар қоректік заттарды жинау үшін жіңішке тамырсабақтар түріндегі жер асты органдарын қалыптастырады.

Қолданылуы

Бұл тұқымда Қытай, Лаос, Жапония, Таиланд және басқа да елдерде түрлі емдік және басқа да қолданыстарға ие өсімдіктер кездеседі. Кейбір түрлері инсектицид жасауға пайдаланылады. Лаоста адамдар оларды құрт және бітелерге қарсы қолданып, ішектерін уландыратын тұрымдық дайындайды. Осы тұқымдас өсімдіктерден балық уы дайындалады. Ал басқалары халық медицинасында маңызды рөл атқарады және бактерияға қарсы, жөтелді басатын, саңырауқұлаққа қарсы және өкпе немесе тері ауруларына қарсы қасиеттерімен бағаланады.