Кіріспе

Ирактық он екі имамдық шиит дінбасы (1943–1999)

Ұлы аятолла Сайид Мұхаммед Садық әл-Садр (23 наурыз 1943 – 19 ақпан 1999) – Ирактың көрнекті шиит маржасы. Ол үкімет реформасын және тұтқындалған шиит көшбасшыларын босатуды талап етті. Оның танымалдылығының артуы, көбінесе «Дауыстап сөйлейтін Хаузаның» жақтастары деп аталады, оны басқа шиит көшбасшыларымен, соның ішінде Иранға жер аударылған Мохаммед Бакир әл-Хакиммен де бәсекелестірді.

Өмірбаян

Аль-Садр Мұхаммед Садик әл-Садрдың (1906-1986), ливандық әл-Садр отбасының патриархы Исмаил әл-Садрдың немересі және Мұхаммед Бакир әл-Садр мен Әмина әл-Садрдың бірінші туысы болып туған. Перс шығанағындағы соғыстан кейін оңтүстік Ирактағы шииттер ашық көтеріліске түсті. Бірқатар провинциялар Баасшылдарды құлатты және Саддам Хусейн мен Баас партиясына қарсы көтерілді. Шиит бүлігінің басшылығы, сондай-ақ Ирактағы шиит ілімі аятолла Али әл-Систани мен аятолла Мұхаммед Садик әл-Садр арасында бөлінді. Бағдадта орналасқан Аль-Садр, оңтүстік Ирактың кедей аймақтарындағы жас, радикалды шииттерге үндеу жасады. Шииттер Бағдадқа кедей аймақтардан Садр мен оның шиит басшылығына қосылу үшін келді. Осы геттода Садр адал ізбасарларының құпия желісін құрды және ол Ирактың саяси сахнасында айтарлықтай көрнекті тұлғаға айналды. Ирактағы шииттердің құқығынан айыру және оларды қуғын-сүргін жасау және жергілікті халықтың адалдығы нәтижесінде Саддам Хусейн мен оның Баас үкіметі Революция қалашығын көршілес деңгейде бақылай алмады. Олардың бақылаусыздығы әл-Садрдың билік базасына және оның ізбасарларының адалдықтарына әсер ету мүмкіндігін шектеді. Революция қалашығы Садр қаласы деп қайта аталды. Ал Садр өзінің билігі артып, Перс шығанағындағы соғыстан кейін саясатқа көбірек араласты. 1990 жылдары Саддамға ашық қарсылық білдірді. Ол Саддар қаласындағы кедей шииттерді, Бағдадтағы кедей шииттер геттосының тағы бір лақап аты Саддам мен Баас партиясына қарсы ұйымдастырды. Садр тайпалық ауылдарға барып, оларға Хусейн режимі ұсынбаған қызметтерді ұсыну арқылы шииттердің қолдауына ие болды. Саддам 1990 жылдардың соңында Иракты қайтадан өз бақылауына алу үшін шиит басшыларын қатаң жазалай бастады. Саддам Саддың өзіне деген шыдамдылығы шектеулі екені туралы Садрға өлімінен бұрын хабарланған. Садд әл-Садр өзінің соңғы жұмалық уағызына өлген кездегі шапанды киіп, шииттер Саддамның қысымшылығынан қорықпайтынын және Садр тіпті өз өліміне әкелген жағдайда да шындықты уағыздайтынын көрсетті. Кейін ол Ирактың Наджаф қаласындағы мешіттен шығып бара жатқанда, екі ұлымен бірге қаланы аралап келе жатқанда қаза тапты. Олардың машинасына адамдар аңдып келіп, екі ұлын да атудан өлтіріп, әкесі ауыр жарақат алған. Бір сағаттан кейін ол ауруханада қайтыс болды. Ирактағы шииттер, сондай-ақ көптеген халықаралық бақылаушылар, Ирактың Баас үкіметін олардың өлтіруіне тікелей қатысы бар деп күдіктенді. Садрдың өліміне үкіметтің араласқанына ашу 1999 жылы Иракта шииттік көтеріліске түрткі болды. Бағдадтың құлдырауынан кейін Революция қаласының (Саддам қаласы) шиит көпшілігінің маңындағы қала, ресми емес, бірақ оның құрметіне Садр қаласы деп аталды. Садр қаласы 2003 жылы Бағдадтың Баас партиясын құлатудағы алғашқы бөлігі болды. Мұхаммед әл-Садрдың ұлы Муктада әл-Садр қазіргі уақытта садристік қозғалыстың басшысы болып табылады және оның заңдылығын әкесімен қарым-қатынасына негіздеді. Ол 2004-2008 жылдар аралығында Ирак көтерілісіне қатысушы ретінде Коалиция күштеріне және жаңа Ирак үкіметіне қарсы партизандық көтеріліске басшылық етті.