Кіріспе

Кағидалық иллюзия
Өлшем-салмақ иллюзиясы, сондай-ақ Шарпентьер иллюзиясы деп те аталады, француз дәрігері Августин Шарпентьердің есімімен аталған, себебі ол бұл иллюзияны тәжірибелік түрде алғаш рет көрсеткен. Бұл иллюзияны де Мур иллюзиясы деп те атайды, бельгиялық дәрігер Жан Демурдың (1867–1941) құрметіне аталған.

Сипаттама

Бұл адам үлкен заттың (мысалы, қораптың) салмағын бірдей массалы кішірек заттың салмағымен салыстырғанда төмен бағалайтын кезде пайда болады. Бұл иллюзия нысандар гравитацияға қарсы көтерілмей, көлденең бағытта жылдамдатылғанда да орын алады, сондықтан оны өлшем-масса иллюзиясы деп атау қажет. Материал мен түстің айырмашылығы да осындай иллюзияларды тудырады: бірдей өлшем мен массадағы металл ыдыстар ағаш ыдыстардан жеңіл сезіледі, ал қараңғы заттар сол өлшем мен массадағы ақ заттардан ауыр сезіледі. Бұл иллюзиялардың бәрі күтілетін салмақпен салыстырғандағы айырмашылық ретінде сипатталған, бірақ өлшем-салмақ иллюзиясы материал көлемінің көзбен бағалануына тәуелсіз және иллюзия күтулерге байланысты емес, тіпті затты көтеріп тұрғанда визуалды өлшем туралы ақпарат берілсе де пайда болады. Күтілетін салмақ немесе тығыздық көзбен көрінетін және жасырылған салмақтарды бірдей тәсілмен көтеру арқылы өлшенеді. Бұл металл контейнерлер үшін шамамен 1,7, ал полистирол блоктары үшін 0,14 тығыздық береді. Тығыздық күтулер лақтыруға қолайлы заттарды таңдауға көмектесуі мүмкін.

Түсіндірме

Бұл иллюзиялардың алғашқы түсіндірмесінде адамдар заттың салмағын оның сыртқы түріне қарай бағалап, содан кейін оны алдын ала белгіленген күшпен көтереді делінген. Олар үлкен заттың ауыр болатынын күтеді, сондықтан оны күштірек көтереді: үлкен зат кішкентай затқа қарағанда оңай көтеріледі, нәтижесінде жеңілдей сезіледі. Алайда, бұл гипотеза бірдей массалы, бірдей қимасы бар, бірақ биіктігі әртүрлі екі нысанды бақылаушылардың қолдаған қолына қойып жасалған тәжірибе арқылы жоққа шығарылды, бұл пассивті өлшем-салмақ иллюзиясын тудырды. Жақындағы зерттеулер көтеру күші заттың нақты массасына тез бейімделетінін көрсетті, бірақ өлшем-салмақ иллюзиясы сақталады. Сондықтан иллюзияны көтеру әдісімен түсіндіру мүмкін емес, ол бұрынғы күтулерге негізделген қабылдаулық масштабтауға байланысты болуы керек. Масштабтау субоптималды (Байестікке қарсы) деп сипатталды, себебі орталық нерв жүйесі барлық ақпараттың орташасын алудың орнына күтпеген ақпаратты баса көрсететіндей етіп, ағымдағы проприоцептивтік ақпаратты бұрынғы күтулермен біріктіреді. Сонымен қатар, бұл иллюзия Байестікке қарсы болмауы мүмкін екені, керісінше дәстүрлі ұсынылғаннан гөрі күрделі, бірақ осыған дайын тұжырымдау процестеріне сүйенуі мүмкін деген пікірлер айтылды. Басқа модельдер масштабтаудың ішінара пайдалы екенін көрсетеді, себебі ол ажырату қабілетін жақсартады. Контраст эффектілері көптеген қабылдау түрлерінде кең таралған және физиологиялық бейімделуге ұқсас. Бейімделу жүйенің күшейтуінің өзгеруі ретінде түсіндіріледі, күшейту ең жоғары ажырату үшін және сенсорлық жүктемеден қорғау үшін тиісті деңгейге орнатылады. Контраст эффектілері де тиімді нейрондық кодтаумен байланысты болуы мүмкін, немесе күтілетін тығыздықтан ауыр.