Кіріспе

Көрінбейтін заттың күйі – заттың көрінбеу қасиеті. Бұл күйдегі зат көрінбейтін деп есептеледі (сөзбе-сөз "көрінбейтін"). Бұл құбылысты физика және қабылдау психологиясы зерттейді. Заттарды олардың бетінен шағылысқан және көрерменнің көзіне тиетін жарық арқылы көруге болатындықтан, көрінбеушіліктің ең табиғи түрі (нақты немесе ойдан шығарылған) жарықты шағылыстырмайтын және жұтпайтын (яғни, жарықты өтуге рұқсат ететін) зат болып табылады. Бұл мөлдірлік деп аталады және көптеген табиғи материалдарда кездеседі (бірақ табиғи материалдардың ешқайсысы 100% мөлдір емес). Көрінбеуді қабылдау бірнеше оптикалық және визуалды факторларға байланысты. Мысалы, көрінбеушілік бақылаушының көзіне және/немесе қолданылатын құралдарға байланысты. Осылайша, затты адам, жануар, құрал және т.б. үшін "көрінбейтін" деп жіктеуге болады. Сенсорлық қабылдауды зерттеуде көрінбеушілік циклдармен қабылданатыны көрсетілген. Көрінбеушілік көбінесе жасырудың ең жоғары деңгейі саналады, себебі ол көрерменге ешқандай тірі белгілерді, визуалды эффектілерді немесе адам көзімен байқалатын электромагниттік спектрдің кез келген жиіліктерін көрсетпейді, оның орнына радио, инфрақызыл немесе ультракөк сәулелерді пайдаланады. Иллюзиялық оптикада көрінбеушілік – иллюзия эффектілерінің ерекше түрі: бос кеңістіктің иллюзиясы. Бұл термин көбінесе фантастика мен ғылыми фантастикада қолданылады, онда заттарды сиқыр немесе болжамдық технология арқылы көру мүмкін емес.

Іс жүзіндегі шаралар

Технологияны теориялық немесе практикалық тұрғыда нақты әлемдегі заттарды көрінбейтін ету үшін қолдануға болады. Киілетін дисплейде көрсетілген нақты уақыт кескінін пайдаланып, көрініс әсерін жасау мүмкін. Бұл белсенді маскировка деп аталады. Стелс технологиясы радарларға көрінбейді деп мәлімделгенімен, технологияның барлық ресми жарияланған қолданылуы радармен анықталған сигналдың мөлшерін және/немесе айқындығын ғана азайта алады. 2003 жылы чилилік ғалым Гунтер Ульман көзге көрінбейтін материалдар жасау үшін алғашқы математикалық теңдеулерді ұсынды. 2006 жылы Ұлыбритания мен АҚШ зерттеушілерінің бірлескен тобы микротолқынды спектрде көрінбейтін, бірақ әлі даму сатысындағы жасанды метаматериал – көрінбеудің нағыз плащын жасағанын хабарлады. Фильмдерде адамдар, заттар немесе фонды хромакей арқылы камерада көрінбейтін етуге болады. Инженерлер мен ғалымдар заттардың нақты оптикалық көрінбеуін (күлдірменін) жасау мүмкіндігін зерттеу үшін түрлі зерттеулер жүргізіп жатыр. Әдістер әдетте трансформациялық оптиканың теориялық қағидаларын іске асыруға негізделген, олар бірнеше маскировка теориясын тудырды. Қазіргі уақытта практикалық көрінбеу құрылғысы жоқ. 2006 жылғы теориялық жұмыс кемшіліктердің шағын екенін және метаматериалдар өмірдегі "күлдірмен құрылғыларын" іске асыруға мүмкіндік беретінін болжайды. Бұл техника бес жыл ішінде радио толқындарына қолданылуы мүмкін, ал көрінетін жарықтың бұрмалануы да мүмкін. Жарық толқындары радио толқындары сияқты әрекет етуі мүмкін деген теория ғалымдар арасында кең таралған. Агентті өзендегі тасқа теңеуге болады, су оның айналысынан өтеді, бірақ ағыннан сәл төменде тас із қалдырмайды. Жарық толқынын сумен, ал "көрсетіліп жатқан" нысанды тасқа теңесек, мақсат – жарық толқындары сол нысанның айналысынан өтіп, оның көзге көрінбейтін бөліктерін қалдыру, тіпті көлеңке де қалдырмау. Бұл 2000 жылғы "Көрінбейтін адам" телехикаясында көрсетілген әдіс. Екі ғалымдар тобы екі "көрінбеу плащын" нанодеңгейде жасалған "метаматериалдардан" жасады. Олар үш өлшемді (3D) нысандарды жасанды материалдармен жамылып, объектінің айналысынан радар, жарық немесе басқа толқындарды қайта бағыттау мүмкіндігін алғаш рет көрсетті. Бірі жарық бағытын өзгертуге арналған металл қабаттарынан жасалған балық аулау желісін пайдаланады, ал екіншісі – кішкентай күміс сымдарды қолданады. Берклидегі Калифорния университетінің профессоры Сян Чжан: "Көрінбеу плащтары немесе қалқандары болған жағдайда, материал жарық толқынын тас айнала ағып жатқан өзен сияқты нысанның айналысынан толыққанды бұруы керек. Көруші нысанның артындағы жарықты көріп, ол жоғалып кеткендей сезінеді" деді. Калифорния университеті Беркли университетінің зерттеушісі Джейсон Валентайнның тобы оптикалық талшықтарда қолданылатын көру спектрінің жанында жарыққа әсер ететін материал жасады: "Балық суда тұрған жерінен сәл алға шығып тұрғандай емес, ол су бетінен жоғары көрінеді. Бұл сәл қызық. Метаматериалдың теріс сындыруын жасау үшін, оның пайдаланылатын электромагниттік сәулеленудің толқын ұзындығынан кіші құрылымдық массиві болуы керек". Валентиннің тобы "балық аулау" материалында күміс және металл диэлектрлік қабаттарын бір-біріне үстеп, содан кейін олардың ішінде тесіктер жасады. Екінші топ оксид үлгісін пайдаланып, көзге көрінетін жарықтың толқын ұзындығынан кішірек арақашықтықта алюминий оксидінің ішінде күміс наносымдарды өсірді. Бұл материал көзге көрінетін жарықты сындырады. Лондон Императорлық колледжінің зерттеу тобы микротолқындармен нәтижелерге қол жеткізді. 2008 жылдың мамыр айында физик профессор сэр Джон Пендри мыс цилиндрдің көрінбеу плащын жасады. АҚШ-тағы Дьюк университетінде онымен жұмыс істейтін ғалымдар бұл идеяны тәжірибеге енгізді. Метаматериалдардың әлеуетін көрсету үшін көрінбеу плащын теориялық тұрғыдан ойлап тапқан Пендри 2011 жылдың тамызында берген сұхбатында өзінің идеясының үлкен, театрлық көріністері тым әсте болғанын айтты: "Менің ойымша, Гарри Поттер танитын кез келген плащ үстелге қойылмайды. Сіз қандай да бір теорияны ойлап табуға болады, бірақ оны жүзеге асырудың практикалық мәні өте қиын. Бірақ жарықтан бір нәрсені жасыра аласыз ба? Иә. Бірнеше сантиметр көлемді заттарды жасыра аласыз ба? Иә. Бұл плащ шынымен де иілгіш пе?...". Түркияда 2009 жылы, Билкент университетінің Нанотехнологиялық зерттеу орталығы New Journal of Physics журналында нанотехнологияны қолдану арқылы көрінбеуді тәжірибеде іске асырғанын, көлеңкесіз нысанды жасағанын және толыққанды мөлдір көрініс жасағанын хабарлады. Бұл материалды киім ретінде де жасауға болады. 2019 жылы Hyperstealth Biotechnology компаниясы жарықты бұрып, адамдар мен заттарды көзге көрінбейтін ететін материалдың технологиясын патенттеді. "Quantum Stealth" деп аталатын бұл материал әлі де прототиптік сатыда, бірақ компанияның бас директоры Гай Крамер негізінен оны әскери мақсаттар үшін, агенттер мен танктер мен ұшақтар сияқты жабдықты жасыру үшін жасады. Крамердің сөзіне сәйкес, дәстүрлі маскировка материалдарына қарағанда, бұл "көрінбеу плащы" кез келген ортада және маусымда, күндіздің кез келген уақытында жұмыс істейді. Бұл оның нақты қолданылуына көлденең сызықтардан жасалған жасанды фонды қажет етеді.

Психологиялық

Адамды көзге көрінбейтін деп сипаттауға болады, егер басқалар оны көруден бас тартса немесе оны үнемі елемейтін болса. Осы термин Ральф Эллисонның «Көрінбейтін адам» атты кітабының тақырыбында осы мағынада қолданылған, ондағы басты кейіпкер, автордың өзінен үлгі алынған, афроамерикалық екендігіне байланысты назардан тыс қалған. Бұл кіріспеден алынған мына сөздермен расталады: «Мен көрінбеймін, түсініңіз, себебі адамдар мені көруден бас тартады». (Кіріспе.1)