Кіріспе

Шындықты қабылдаудың бұрмалануы. Иллюзия – бұл сезімдердің бұрмалануы, ол сананың сезімдік тітіркендіруді қалай ұйымдастырып, түсіндіретінін аша алады. Иллюзиялар адамның шындықты қабылдауын бұрмаласа да, көбінесе көпшілік тарапынан ортақ болады. Иллюзиялар адамның кез келген сезімімен туындауы мүмкін, бірақ визуалды иллюзиялар (оптикалық иллюзиялар) ең жақсы танылған және түсінілген түрлері. Көру сезімі көбінесе басқа сезімдерге басымдық ететіндіктен, назар көбінесе визуалды иллюзияларға аударылады. Мысалы, құйрықшемен сөйлейтін адамды қадағалағанда, дауыс құйрықшеден шығып жатқандай сезіледі, себебі оның аузы сөздерді айтқандай көрінеді. Кейбір иллюзиялар мидың қабылдау кезінде жасайтын жалпы шамалауларға негізделген. Бұл шамалаулар ұйымдастыру принциптерін (мысалы, гештальт теориясы), тереңдік пен қозғалысты қабылдау қабілетін және қабылдау тұрақтылығын пайдалана отырып жасалады. Басқа иллюзиялар адам организміндегі биологиялық сезімдік құрылымдарға немесе сыртқы ортадағы жағдайларға байланысты туындайды. Иллюзия термині сезімдік бұрмалаудың нақты бір түрін білдіреді. Галлюцинациядан айырмашылығы, галлюцинация тітіркендірудің болмауындағы бұрмалау болса, иллюзия нақты сезімнің қате түсіндірілуін көрсетеді. Мысалы, қоршаған ортаға қарамастан дауыстарды есту – галлюцинация, ал ағып жатқан судың дыбысында (немесе басқа да дыбыс көзінен) дауыстарды есту – иллюзия. Сондықтан, иллюзияларды миымыздың бар нәрсені қалай қабылдайтыны туралы "қате түсіндірулер" деп санау дұрыс, себебі галлюцинацияда тітіркендіру болмайды.

Көрнекілік

Көрнекі иллюзия немесе оптикалық иллюзия – алдаулы немесе жаңылыстыратын көріністермен сипатталатын құбылыс. Сондықтан, көру арқылы жиналған ақпарат басқа сезімдерден немесе физикалық өлшемдерден алынған мәліметтермен сәйкес келмейтін қабылдауды жасау үшін өңделеді. Көзді (атап айтқанда, торлық қабықты) және орталық нерв жүйесін (атап айтқанда, мидың көру қабығын) қамтитын көру жүйесі, қабылдау және танымдық нейрондық жолдар арқылы шындықты құрастырады. Көрнекі иллюзиялардың (кем дегенде, ішінара) себебі, шамадан тыс бәсекелес стимулдар болуы мүмкін деп есептеледі. Әрбір стимул көру өңдеуінің бастапқы кезеңдерінде арнайы нейрондық жолмен жүреді, ал қарқынды/қайталанатын әрекет немесе жақын орналасқан белсенді арналармен (әдетте, бір деңгейдегі қабылдау нейрондық тізбектерімен) өзара әрекеттесу қабылдауды өзгертетін физиологиялық тепе-теңсіздікке әкеледі. Төменгі деңгейдегі көру өңдеу кезінде, торлық тізбек фоторецепторлардағы ақпаратты реттеп, торлық қабыққа түсетін жарық үлгілерінен бастапқы көру қабылдауын жасайды. Герман торының иллюзиясы және Мах жолақтары – бұл екі иллюзия, олар көбінесе латеральды тежеу деп аталатын биологиялық құбылысқа байланысты туындайды, онда жарық және қараңғы аймақтардағы торлық қабықтың рецепторлық өрістеріндегі сигналдар бір-бірімен бәсекелеседі. Визуалды элементтерді ұжымдық қабылдауға біріктіру, объектілерді фоннан ажырату орта деңгейдегі көру өңдеу кезінде жүзеге асады. Көптеген таралған көру иллюзиялары осы өңдеу кезеңінде қалыптасқан қабылдаудың салдары болып табылады, себебі төменгі деңгейде өңделген элементтер объективті шындықтан өзгеше суретті түсіндіруге оңай түседі. Мысалы, екі бірдей өлшемдегі нысан белгілі бір фонға орналастырылғанда, біреуі екіншісінен үлкендей түйсініледі, ал фон алынғанда немесе ауыстырылғанда, қабылдауымыз дереу дұрыс жағдайға өтеді (яғни, екі нысан да тең өлшемді деген қорытындыға жетеді).

Тыңдау

Аудиторлық иллюзия – есту иллюзиясы, көру иллюзиясының дыбыстық эквиваленті: тыңдаушы стимулда жоқ дыбыстарды немесе «мүмкін емес» дыбыстарды естиді. Қысқасы, дыбыстық иллюзиялар адамның құлағы мен миының, органикалық және шартты құралдар ретінде, идеалды дыбыс қабылдағыштардан (жақсырақ немесе нашаррақ) қаншалықты ерекшеленетінін көрсетеді. Аудиторлық иллюзияның бір мысалы – Шепард тоны.

Тактильді

Тактильдік иллюзиялардың мысалдарына фантомдық мүше, термиялық тор иллюзиясы, терідегі қоян иллюзиясы және ерекше иллюзия жатады. Бұл иллюзияда басып жіберілген көрсеткіш және ортаңғы саусақтар мұрынның түбімен әр жағынан жүргізілгенде екі бөлек мұрын сезімі туындайды. Иллюзиялық тактильді қабылдау кезінде мидың белсендірілетін аймақтары, нақты тактильді стимуляция кезінде белсендірілетін аймақтармен ұқсас. Тактильді иллюзияларды тактильді технология арқылы да тудыруға болады. Бұл "иллюзиялық" тактильді объектілерді "виртуалды объектілер" жасау үшін қолдануға болады.

Уақытша

Уақытша иллюзия – уақытты қабылдаудың бұрмалануы, екі немесе одан көп оқиға арасындағы уақыт интервалы өте қысқа (әдетте бір секундтан кем) болғанда туындайды. Мұндай жағдайларда адам уақыттың баяулағанын, тоқтағанын, жылдамдағанын немесе кері жүріп бара жатқанын сезінуі мүмкін.

Сезімдер аралық

Иллюзиялар басқа да сезімдермен, оның ішінде тамақ қабылдауға қатысты сезімдермен де пайда болуы мүмкін. Дыбыс және ұғыну сезімі тағам өнімдерінің құрғақтығы мен кеуектілігін өзгертетіні дәлелденді. Тілдегі дәм рецепторларының бір бөлігі зақымданған жағдайда да, тактильдік стимуляция арқылы иллюзиялық дәм тудыруға болатыны анықталды. Олфакториялық (иіс) иллюзиялар иіс сезуді стимуляциялау алдында оң немесе теріс сөздік белгілер берілген кезде байқалды. МакГурк эффектісі естігенімізге көрінетінінің әсер ететінін көрсетеді; бір дыбыстың есту бөлігі екінші дыбыстың көру бөлігімен үйлескенде, үшінші дыбысты қабылдауға алып келеді.

Аурулар

Кейбір иллюзиялар ауру немесе бұзылыс салдарынан туындайды. Мұндай иллюзиялардың барлығына ортақ емес, бірақ әрбір жағдайға тән. Мысалы, мигреньмен ауыратындар көбінесе бекініс иллюзияларын (қорғаныс иллюзияларын) баяндайды.

Нейробиологиялық ғылым

Түсінік белгілі бір ми белсенділігімен байланысты, сондықтан ми стимуляциясы арқылы оны шақыруға болады. Шақырыла алатын (іллюзиялық) сезімдер қарапайым фосфендерден (көрнеу алаңындағы жарықты анықтау) бастап жоғары деңгейдегі сезімдерге дейін жетеді. Эпилепсияны емдеу үшін хирургиялық емделуге дайындалып жатқан науқастың бір жағдайын зерттеуде, сол жаққы темпоропариетальды қосылыстағы электрлік стимуляция жақын маңдағы (іллюзиялық) адамның сезімін тудырды, ол "науқастың дене күйі мен қалыпындағы өзгерістерді тығыз "көлеңкелеп" ұстады".