Кіріспе

Латвия тарихы шамамен б.з.д. 9000 жылы Солтүстік Еуропадағы соңғы мұздық дәуірінің аяқталуымен басталды. Ежелгі Балтық халықтары бұл аймаққа б.з.д. екінші мыңжылдықта келді, ал бірінші мыңжылдықтың соңына қарай Латвия аумағында төрт ерекше тайпалық мемлекеттерді анықтауға болады. Латвияның маңызды өзені – Даугава, Балтық аймағынан Ресей арқылы Оңтүстік Еуропа мен Таяу Шығысқа дейінгі маңызды сауда жолының бастапқы нүктесі болды, осы жолмен викингтер, содан кейін скандинавиялық және неміс саудагерлері пайдаланды. Ерте орта ғасырларда аймақ халқы христианды қабылдауға қарсылық көрсетті және Ливон крест жорығының шабуылына ұшырады. 1201 жылы немістер Даугаваның сағасында құрған Латвияның астанасы Рига, папаның мақұлдауымен Ливон қылышбастарларының аймақты жаулап алуында стратегиялық базаға айналды. Ол Оңтүстік Балтық теңізінің алғашқы ірі қаласы болды және 1282 жылдан кейін Ганза одағының маңызды сауда орталығына айналды. 16 ғасырда Балтық немістерінің Терра Мариянадағы үстемдігіне қарсы басқа күштер күшейді. Латвияның стратегиялық орналасуы және Риганың дамыған сауда қаласы болғандықтан, оның аумақтары кем дегенде төрт ірі держава арасындағы қақтығыстар мен жаулап алулардың ортақ нүктесі болды: Тевтон орденінің мемлекеті, Польша-Литва одағы, Швеция және Ресей империясы. Сыртқы үстемдіктің соңғы кезеңі 1710 жылы басталды, осы жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Рига мен қазіргі Латвияның бір бөлігі Швециядан Ресейге өтті. Ресей билігінде Латвия индустрияландыру мен жекебасшылықты жоюда алдыңғы қатарда болды, сондықтан 19 ғасырдың соңына қарай Ресей империясының ең дамыған аймақтарының біріне айналды. Бұл әлеуметтік проблемалар мен наразылықтың өсуіне әкелді, соның салдарынан Рига 1905 жылғы Ресей революциясында жетекші рөл атқарды. Бірінші латыш Ұлттық оянуы 1850 жылдары басталды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты, нәтижесінде екі жылдық күрестен кейін Латвия Тәуелсіздік соғысында жеңіске жетіп, 1920 жылы Кеңес Ресейі және халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіздігі мойындалды. Латвия Конституциясы 1922 жылы қабылданды. Саяси тұрақсыздық пен Ұлы депрессияның салдары 1934 жылдың 15 мамырында премьер-министр Карлис Ульманис жасаған төңкеріске әкелді. Латвияның тәуелсіздігі 1940 жылдың маусым-шілде айларында елдің Кеңес Одағына қосылуымен үзілді. 1941 жылы нацистік Германия шапқындап басып алды, содан кейін 1944-1945 жылдары Кеңес әскері қайта басып алды. 1940 жылдардың ортасынан бастап Латвия Кеңес Социалистік Республикасы Кеңес экономикалық бақылауына түсті және халықтың кең ауқымда русификациялануына ұшырады. Алайда, латыш мәдениеті мен инфрақұрылымы сақталды және Михаил Горбачевтің басшылығымен кеңестік либерализация кезеңінде Латвия тәуелсіздікке қайта оралып, 1991 жылдың тамызында Ресейдің келесі айда мойындауына қол жеткізді. Содан бері тәуелсіздігі қайта қалпына келтірілген Латвия Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болды, НАТО-ға қосылды және Еуропалық Одаққа кірді. Латвия экономикасы 2008 жылғы Латвияның қаржылық дағдарысына себеп болған Ұлы рецессия кезінде ауыр зардап шекті. Экономикалық жағдайдың нашарлауы және Батыс Еуропадағы жақсы жұмыс мүмкіндіктері латыштардың көптеп эмиграциясына әкелді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі Латвия аумағында мұз дәуірі 14 000–12 000 жыл бұрын аяқталды. Алғашқы адамдар бұл жерге 11 000–12 000 жыл бұрын палеолит дәуірінде келді. Олар бұғы еліне ере тұрып, өзендер мен Балтық мұздық көлінің жағалауында лагерь құрған аңшылар еді. Балтық теңізінің геологиялық құрылымы көрсеткендей, сол кездегі жағалау сызығы ішкі аймаққа қарай жылжыған. Саласпилс маңынан табылған ең ерте құралдар шамамен 12 000 жыл бұрынғы соңғы палеолит дәуіріне жатады және Шведер мәдениетіне тән. Мезолит дәуірінде (б.з.д. 9000–5400) аңшы-жинаушылардың тұрақты қоныстары пайда болды. Олар аң аулап, балық аулап, өзендер мен көлдер жанында лагерьлер құрды; Лубанс көлінің жанында 25 қоныс табылған. Бұл адамдар Кунда мәдениетінен қару-жарақ және құралдарды кремень, мүйіз, сүйек және ағаштан жасаған.

Неолит дәуірі, б.з.д.

Неолиттің алғашқы кезеңінде (б.з.д. 5400–4100 жылдары) қыш құмыра жасау, мал шаруашылығы және егіншіліктің бастауы болды. Орта неолитте (б.з.д. 4100–2900 жылдары) аймақта Нарва мәдениеті қалыптасты. Осы кезеңдегі тұрғындар финн-ұғыр тайпаларынан шыққан, ливондықтардың ата-бабалары еді. Олар эстондықтар мен финдерге жақын болды және «Шұқыр-Тісті» керамика мәдениетіне жатты. Кейінгі неолиттің (б.з.д. 2900–1800 жылдары) басында қазіргі Латвияға Сымды оюлы керамика мәдениетіне жататын балтық тайпалары қоныстанды. Олар латыштардың ата-бабалары болып табылады және үшінші мыңжылдықтан бері Латвияның көп бөлігінде қоныс тепкен.

Темір дәуірі, 500 б.з.д.

Ерте темір дәуірінде (б.з.д. 500 – б.з.д. 1 ғасыр) темір құралдардың енгізілуімен ауыл шаруашылығы күрт жақсарып, басты экономикалық қызмет түріне айналды. Латвияда мыс және қалайы болмағандықтан, шетелден әкелінген қола түрлі-түрлі әсемдік бұйымдарын жасауға қолданылды.

Ертедегі мемлекет құруы

10 ғасырда Балтық жағалауындағы түрлі ежелгі тайпалардың басшылары алғашқы мемлекеттерді құра бастады. Қазіргі Латвия мен Солтүстік Литва аумағында курондар, латгальдар, селондар, семигальдар және фин-ұғырлық ливондықтар сияқты аймақтық тайпалық мәдениеттер дамыды, олар өздерінің жергілікті басшыларымен бірікті. Ең ірі тайпа – латгальдар, олар әлеуметтік-саяси жағынан ең дамыған тайпа болды. Латгалияның басты княздығы – Джерсика, Рурик әулетінің Латгалия Полоцк тармағынан шыққан грек православиелік князьдермен басқарылды. Ливониялық Генрихтің жылнамасында (XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басындағы оқиғаларды сипаттайтын құжат) Джерсиканың соңғы билеушісі Висвальдис (Vissewalde, rex de Gercike) патшасы деп көрсетілген. 1211 жылы ол өзінің мемлекетін бөліскенде, елдің бір бөлігі "Леттия" (terra, quae Lettia dicitur) деп аталды, бұл атау жазба дереккөздерде алғаш рет кездесетін болуы мүмкін. Ал, қазіргі Литва және Курш аралына дейін аумағы созылған курондар теңіз шабуылдарымен, тонаулармен және олжалаулармен өмір сүрді. Балтық теңізінің батыс жағалауында олар "Балтық викингтері" деп белгілі болды. Аукштаитиялықтар мен Самогитиялықтармен тығыз байланысты селондар мен семигальдар өнімді шаруалар ретінде танымал болды және Виестардтар сияқты басшылардың басшылығымен немістерге ең ұзақ қарсылық көрсетті. Ливондықтар Рига шығанағының жағалауында тұрып, балық аулау және саудамен айналысты, сондай-ақ осы аймаққа алғашқы неміс атауын – Ливландияны берді. 12 ғасырдың соңында неміс басқыншылығы басталар алдында Латвияда шамамен 135 000 балтық және 20 000 ливондық тұрған.

Неміс дәуірі, 11841561

XII ғасырдың соңында Латвияға Батыс Еуропадан саудагерлер жиі келіп, Латвияның ең ұзын өзені – Даугава арқылы Киев Русіне сауда сапарлары жасады. Олардың арасында христиан дінін уағыздаған неміс саудагерлері де болды. Олар балтық және финн халықтарын христиан дініне өткізуге тырысты. 1180-ші жылдардың басында Әзіз Майнхард Даугава ливондықтарының арасында миссиясын бастады. Олар жаңа сенімдер мен салты қабылдауға құштар болған жоқ, әсіресе крещение рәсіміне қарсылық көрсетті. Бұл туралы Римдегі Папа III Селестинге хабар жеткен соң, 1195 жылы Ливон крест жорығын ұйымдастыру туралы шешім қабылданды, мақсаты – мүшріктерді күшпен христиан дініне өткізу болды. Майнхардтан кейін Бертольд Гановерлік келді, ол 1198 жылы қазіргі Рига маңында ливондықтардың қолынан қаза тапты. Бертольдтың ізбасары, Рига епископы Альберт, жергілікті билеушілерді бағындыруға шамамен 30 жыл жұмсады және 20 ғасырдың басына дейін сақталған неміс гегемониясын орнатты. Альберт билігінің көп бөлігі Генрихтің Ливон жылнамасында сипатталған. Рига ежелгі заманнан бері сауда порты болғанымен, Альберт 1201 жылы оны өзінің билік орталығы ретінде құрды. Рига бірте-бірте Балтық теңізінің оңтүстік бөлігіндегі ең ірі қалаға айналды. 1207 жылы Терра Мариана, кейін Ливон конфедерациясы деп аталған мемлекет құрылды. Ол қазіргі Латвия мен Эстониядағы шіркеу мен орденге тиесілі әртүрлі аумақтардан тұрады және Рим папасының тікелей билігінде болды. 1228 жылы Ливон конфедерациясы құрылды. Ливон қылышбастар ордені 1202 жылы жергілікті халықты бағындыру үшін құрылды. 1207 жылы ливондықтар, ал 1214 жылы латгалиялықтардың көп бөлігі жаулап алынды. 1236 жылы Сауле шайқасында қылышбастар ордені талқандалғаннан кейін, олар Тевтон орденіне қосылуды сұрады, осылайша Ливон ордені құрылды. 1260 жылы Дурбе шайқасы Тевтонның Пруссия мен Курляндиядағы жерлері арасында кең құрлық көпірін құру үмітін жойды. 13 ғасырдың соңына қарай курондар мен семигалдар бағындырылды (1290 жылы семигалдардың көп бөлігі немістер бағындырған аймақтардан шығып, Литваға көшті), ал ежелгі латыштардың жеке тайпалық мемлекеттерінің дамуы аяқталды, өйткені немістер бағындырылған халықтарға тікелей билік жүргізді. 1282 жылы Рига (содан кейін Цесис, Лимбажи, Кокнесе және Вальмиера) Солтүстік Германия сауда ұйымына – Ханза лигасына (Ханса) қосылды. Осыдан бастап Рига батыс-шығыс саудасының маңызды орталығына айналды және Батыс Еуропамен мәдени байланыстарды нығайтты. 1297-1330 жылдары Ливон азамат соғысы болды, ол Рига епископы мен Ливон ордені арасындағы қақтығыс ретінде басталды. Бастапқыда жергілікті халық өзінің көптеген бостандықтарын сақтап қалды, өйткені немістердің саны христиандық рәсімдерді орындау, қажетті салықтарды төлеу және соғыстарға сарбаз ретінде қатысу талаптарынан тыс толық бақылауды жүзеге асыру үшін жеткіліксіз болды. Курляндық патшалардың жағдайында бұрынғы тайпалық дворяндар Латвияның тәуелсіздігі жарияланғанға дейін артықшылықты мәртебеде қалды. XIV ғасырда шаруалар шіркеуге 10% салық төлеп, жылына 4 күн еңбек етуге міндетті болды. XV-XVI ғасырларда Балтық ақсүйектерінің мұрагерлік жер иеленушілері біртіндеп орденнің және епископтардың неміс вассалдарынан пайда болды. Уақыт өте келе олардың ұрпақтары өздерінің кең иеліктеріне толық билік жүргізді. Орта ғасырдың соңында бұл Балтық неміс азшылығы өзін басқарушы элита ретінде орнықтырды, ішінара қалаларда сауда жасаған қалалық тұрғындар ретінде, ішінара Латвиядағы кең ауқымды иеліктер желісі арқылы ауылдық жер иелері ретінде. Атаулы жер иелері экономикалық және саяси билікке ие болды; олар өздеріне тәуелді шаруаларға қамқорлық жасауға міндетті болды, бірақ іс жүзінде соңғылары жекебас болып қалды. XVI ғасырда соқа жұмысы аптасына 4-6 күнге дейін ұзарды, ал түрлі салықтар 25%-ға жетті. Шаруалар Ригаға (онда бір жыл бір күн тұрса, бостандыққа ие бола алатын) немесе басқа қожалықтарға қашып, бостандыққа ұмтылды. 1494 жылы шаруалардың жерлерін тастап кетуіне тыйым салатын заң қабылданды, бұл оларды құлдыққа айналдырды. Реформация 1521 жылы Лютердің ізбасары Андреас Кнопкенмен Ливонияға келді. 1524 жылы протестанттық көтеріліс кезінде католик шіркеулеріне шабуыл жасалды, ал 1525 жылы діни бостандыққа рұқсат берілді. Алғашқы латыш тіліндегі шіркеулер құрылып, қызмет латыш тілінде өткізілді. Протестанттар қалаларда көп қолдау тапты, ал 16 ғасырдың ортасына қарай халықтың көп бөлігі лютеран дініне ауысты. Ливон конфедерациясы 1558-82 жылдардағы ұзақ Ливон соғысы кезінде құлап, жойылды. Ливон ордені 1561 жылы Вильнюс шарты бойынша таратылды. Келесі жылы Ливон сеймі Польша және Литваның Ұлы Герцогтығының корольі Сигизмунд II-ден қорғауды сұрау туралы шешім қабылдады. Риганың соңғы архиепископы Вильгельм Бранденбургтің билігі аяқталғаннан кейін Рига еркін императорлық қалаға айналды, ал қалған аумақ Польша-Литваның вассалдық мемлекеттеріне бөлінді – Курляндия және Семигалия Герцогтығы (Польшаның вассалы) және Ливония Герцогтығы (Литваның вассалы).

Ливон соғысы, 15581583

Ливон соғысы Ливон конфедерациясына нүкте қойды. Ливонияның толық аймағын Мәскеулік билікке қарастыру қаупіне қарамастан, Батыс христиан елдері келесі 150–200 жылға дейін осы аймақты өз бақылауында ұстауға қол жеткізді. 1557 жылдың қыркүйегінде Ливон конфедерациясы мен Польша-Литва одағы Позвол шартын жасады, ол өзара қорғаныс және шабуылдық одақты құрды. Мұны Мәскеулік патша Иван Қатыгез қастық деп есептеді және 1558 жылдың қаңтарында Ливонияға шабуыл жасаумен жауап берді, осылай 1558–83 жылдардағы Ливон соғысы басталды. 1560 жылдың 2 тамызында Иван Қатыгездің әскерлері Ēргеме шайқасында Ливон орденінің соңғы бірнеше жүз сарбазын және Рига архиепископын талқандады. 1561 жылы әлсіреген Ливон ордені Вильнюс шарты бойынша таратылды. Бұрынғы Пруссия тәжірибесіне ұқсас, оның жерлері ливон герцогтігі (Литва вассалы) және Курляндия мен Семигалия герцогтігі (Польша вассалы) ретінде секуляризацияланды. Орденнің соңғы магистрі Готтхард Кеттлер Курляндияның бірінші герцогы болды және лютеран дініне ауысты.

Ливония патшалығы, 15701578

1560 жылы Осель-Век және Курляндияның князь-епископы Иоганн IV фон Мюнхгаузен өзінің жерлерін Дания королі Фредерик II-ге 30 000 талерге сатты. Жерлерінің бөлінуіне жол бермеу үшін король Фредерик II осы аумақтарды кіші інісі Магнусқа, Холштейн герцогына берді, оның шарты Шлезвиг және Холштейн герцогтықтарындағы мұрагерлік құқықтарынан бас тарту болды. Магнус Осель-Век және Курляндия епискобы тарапынан тәуелсіз билеуші ретінде мойындалды, ал Дорпат епископтығының билігі оны осы жерлердің болашақ билеушісі деп таныды. Реваль епископтығы және Харриен-Вирланд ақсүйектері оның жағына шықты. Ливон орденінің соңғы магистрі Готтард Кеттлер Магнусқа Ливониядағы өзінің иелігіндегі жерлерді, Рига архиепископтығының архиепископы Вильгельм фон Бранденбург және оның көмекшісі Кристоф фон Мекленбургпен бірге берді. 1570 жылдың 10 маусымында Холштейн герцогы Магнус Мәскеуге келді, онда ол Ливония патшасы болып жарияланды. Магнус Иван Қорқыныштыға өзінің жоғары тұрған феодалы ретінде адалдық серт берді және одан Ливонияның вассалдық патшалығына арналған жарлық алды, Иван оны өзінің жеке мүлігі деп атады. Иван Қорқыныштың әскерлері бастапқыда сәттілікке жетіп, 1563 жылы Полоцк пен 1575 жылы Пярнуды басып алды, сондай-ақ Вильнюске дейінгі Литва Ұлы Герцогтығының көп бөлігін жаулап алды. Конфликтінің келесі кезеңінде, 1577 жылы Иван IV Польша-Литва одағының ішкі дау-дамазын (поляк тарихнамасында Гданьск соғысы деп аталады) пайдаланып, Стефан Баторийдің билігінде Ливонияға шабуыл жасады және Рига мен Ревельді қоспағанда, дерлік барлық аумақты жылдам басып алды. 1578 жылы Ливонияның Магнусы Польша-Литва одағының тәуелсіздігін мойындады (бірақ Польша-Литва Сеймі ратификацияламады және Дания да мойындамады). 1578 жылы Магнус Курляндия епископтығына зейнетке шықты, онда ол Пилтень қамалында тұрып, поляк зейнетақысын қабылдады. 1583 жылы қайтыс болғаннан кейін Польша оның аумақтарын Курляндия және Семигалия герцогтығына қосты, ал Фредерик II мұрагерлік құқықтарын сатуға шешім қабылдады. 1585 жылға қарай Дания, Эзель аралын қоспағанда, Балтық теңізінен мүлдем шығып кетті.

Инфлантский уеводалығы, 16211772

Герцогтіктің басым бөлігі Польша-Швеция соғысы (1626–1629) кезінде Швеция Корольдігі тарапынан басып алынып, Олтмарк бітім шартында швед аймағы деп мойындалды. Одақ Венден воеводтығының оңтүстік-шығыс бөліктерін сақтап қалды, олар Даугавпилс (Дайнебург) қаласы орталығы болған Инфлант воеводтығы болып қайта аталды. Контрреформация нәтижесінде осы аймақтағы басым дін католицизм болды, бұл аймақ Инфлант немесе Латгале деп белгілі болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі кезінде, Екатерина Ұлының Ресей империясы оны аннексиялағанда, "Ливонияның ұлы герцогі" атағы Ресей императорларының құрметті атағына қосылды.

Швед Ливониясы, 16291721

Польша-Швеция соғысы (1600-1629) кезінде Рига және Ливония герцогтігінің басым бөлігі 1621 жылы Швеция билігіне көшті. Швеция билігі тұсында бұл аймақ «Швецияның нан қоржыны» деп белгілі болды, себебі ол Швеция Корольдігінің көп бөлігін бидаймен қамтамасыз етті. Рига сол кезде Швеция империясының екінші ірі қаласы еді. Ливония, Балтық теңізіндегі басқа да иеліктермен бірге, Швецияның maris baltici үстемдігін сақтауға көмектесті. 1561 жылы Швеция билігіне өз еркімен бағынған және дәстүрлі жергілікті заңдары көбінесе өзгеріссіз қалған Швеция Эстониясынан айырмашылығы, Швеция королі Карл XI тұсында швед Ливониясында біртектілік саясаты жүргізілді: Швеция тажына қарасты иеліктерде крепостнойлық құлдық жойылды, шаруаларға білім беру және әскери, әкімшілік немесе діни қызметтер ұсынылды, ал ақсүйектер Ұлы қысқарту кезінде өз иеліктерін корольге беруге міндетті болды. Бұл реформалар кейіннен Ресейдің Петр I Ливонияны басып алған кезде күшін жойды. 1632 жылы Швеция патшасы Густав Адольф Ливония халқының рухани орталығы болған Дорпат университетін құрды. 1685 жылы Иоганн Эрнст Глюк Киелі кітаптың толық аудармасын латыш тіліне жасады, оған Швеция үкіметі қаржылай көмек берді. Латыш тілді шаруалар үшін елдік ауылдық округтерде мектептер ашылды. Латывия тарихында бұл кезең көбінесе «жақсы швед уақыты» деп аталады.

Курляндия және Семигалия герцогтігі, 15621795

Готтард Кеттлер алғашқы герцог болғаннан кейін, Орденнің басқа мүшелері дворяндыққа айналды, ал олардың феодалдық иеліктері олардың меншік иеліктеріне айналды. Кеттлер жаңа герцогтіктің жерінің шамамен үштен бір бөлігін алды. Митау (Елгава) астана ретінде белгіленді және Ландтаг жылына екі рет жиналуға тиіс болды. 1587 жылы Готтард Кеттлер қайтыс болғаннан кейін, оның ұлдары Фридрих және Вильгельм Курляндия герцогтары болды. Олар 1596 жылы герцогтікті екі бөлікке бөлді. Фридрих шығыс бөлігін, Семигалияны (Земгале) басқарды, оның резиденциясы Митауда (Елгава) орналасқан. Вильгельм батыс бөлігін, Курляндияны (Курземе) иеленді, оның резиденциясы Голдингенде (Кулдига) болды. Вильгельм Пруссия герцогының қызына үйленген кезде Гробиня ауданын қайтарып алды. Ол мұнда металл өңдеу және кеме жасауды дамытты, ал жаңа кемелер Курляндия тауарларын басқа елдерге жеткізді. Вильгельмнің жергілікті ақсүйектермен болған қақтығысы 1616 жылы оны герцогтік тақтан шеттетумен аяқталды, ал Фридрих 1616 жылдан кейін Курляндияның жалғыз герцогы болды. Келесі герцог Якоб Кеттлердің тұсында герцогтік өркендеудің шыңына жетті. Батыс Еуропаға саяхат еткен кезде Якоб меркантилистік идеялардың жақтаушысы болды. Металл өңдеу және кеме жасау одан да дамыды, ал ұнтақ зауыттары ұнтақ өндіруді бастады. Сауда қатынастары жақын елдермен ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания, Франция, Нидерланды және Португалиямен де дамыды. Якоб Курляндия герцогтігінің сауда флотын құрды, оның негізгі порты Виндау және Либау болды. Виндауда 120 кеме салынды, олардың 40-тан астамы әскери кемелер еді. Герцогтікке үлкен флот тиесілі болды және Гамбия өзенінің сағасындағы (Африкада) және Тобаго аралында (Кариб теңізінде) екі колония құрылды. Осы кезеңдегі Курляндиямен байланысты жер аттары осы жерлерде бүгінге дейін сақталған. Ресейдің күшті ықпалында билік құрған соңғы герцог Петр фон Бирон 1775 жылы Петрина академиясын құрды. 1786 жылдың сәуір айында ол богемиялық Лобковичтер отбасынан Саган герцогтігін сатып алды және содан кейін Żagań герцогы атағын да пайдаланды. 1795 жылы Ресей одақтастарымен бірге Польшаның үшінші бөлінісін бастағанда Курляндияның болашақ тағдырын анықтады. Ресейдің "жақсы ұсынысын" ескере отырып, герцог үлкен төлем алу шартымен өз құқықтарынан бас тарды және 1795 жылдың 28 наурызында соңғы құжатқа қол қойды.

Ағартушылық және латыштар

Ағартушылық идеялар жергілікті Балтық немістеріне әсер етті, олардың екеуі латыш ұлтын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Готтард Фридрих Стендер латыш-неміс және неміс-латыш сөздіктерін жазды. Ол сондай-ақ "Әлем мен табиғаттың жоғары даналығы кітабы" (1774) және алғашқы суреттелген латыш әліпбиі кітабын (1787) жазды. Гарлиб Меркель 1796 жылы "Латвиялықтар" атты кітабын шығарды, онда латыштар неміс жер иелерінің қатыгездігі салдарынан қандай ауыр жағдайда, крепостнойлықта өмір сүргілігіне мәжбүр болғанын баяндады.

Ресей кезеңі, 1721/951915/18

1700 жылы Швеция мен Ресей арасындағы Ұлы Солтүстік соғысы басталды, себебі Ұлы Петр Ресейдің Балтық теңізіндегі порттарға қол жеткізуін қамтамасыз етуді және кеңейтуді қалаған. 1710 жылы ресейліктер Риганы басып алды, ал Эстония мен Ливония капитуляциялады. Әскери қимылдардың салдарындағы шығындар Ұлы Солтүстік соғысы кезінде болған оба эпидемиясынан бірнеше есе өсті, оның салдарынан кейбір аймақтарда халықтың 75%-ға дейін қаза болды. 1713 жылы Петр Рига губернаторлығын құрды, ал түрлі әкімшілік және аумақтық реформалардан кейін 1796 жылы Ливония губернаторлығы құрылды. Латвиялықтар оны Видземе губернаторлығы (Vidzemes guberņa) деп атайды. Швеция 1721 жылғы Нюстад шарты арқылы швед Ливониясына қатысты өзінің барлық талаптарынан ресми түрде бас тартты. Шартта Балтық жағалауындағы неміс аристократиясының барлық артықшылықтары мен бостандықтары бекітілді. Оларға өздерінің қаржы жүйесін, қолданыстағы кедендік шегарасын, өзін-өзі басқарушы провинциялық Ландтагтар мен қалалық кеңестерді, лютеран дінін және неміс тілін сақтауға рұқсат берілді. Ресей империясындағы осы ерекше жағдай Ұлы Петрден (1682–1725 жылдары билік еткен) бастап Александр II-ге (1855–1881 жылдары билік еткен) дейінгі барлық ресей императорларымен қайта расталды. Тек 1889 жылғы сот реформасы ғана орыс заңдарын енгізіп, орыс тілінде білім беруді күштеп жүргізген русификация бағдарламасын қолдануға алып келді. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін Ресей алғаш Могилев губернаторлығының құрамына, ал 1802 жылдан кейін Витебск губернаторлығының құрамына енген Инфлант воеводтығын алды. Бұл латгалиялықтардың этникалық латыштардың қалған бөлігінен мәдени және тілдік жағынан оқшаулануына әкелді. Осы жерде үлкен Даугавпилс бекінісі салынды. Польшаның үшінші бөлінісінен және 1795 жылы Курляндия мен Семигалияның соңғы герцогымен жасалған қаржылық келісімнен кейін Курляндия губернаторлығы құрылды, онда немістер өздерінің артықшылықтары мен автономиясын тағы бір ғасыр бойы сақтап қалды. Ресей империясы енді латыштардың барлық қоныс аумақтарына ие болды. 1812 жылы Наполеон әскерлері Ресейге басып кірді, ал фельдмаршал Йорк басқаратын пруссиялық бөлімшелер Курляндияны басып алды, Ригаға жақындады және Месотен шайқасы болды. Наполеон Курляндия мен Семигалия герцогтігін француз және поляк протектораты астында қайта жариялады. Риганың орыс генерал-губернаторы Иван Эссен шабуылды күтіп, басып келгендерді тойтарыс беру үшін Рига маңындағы ағаш үйлерді өртеп, мыңдаған қала тұрғындарын баспанасыз қалдырды. Алайда, Йорк Ригаға шабуыл жасамады және желтоқсан айында Наполеон әскері шегінді.

Ливон шаруалар заңы, 1804

1802 жылдың қазан айындағы Каугури көтерілісінен кейін, патша үкіметі 1804 жылдың 20 ақпанындағы заңға жауап берді, ол Ливония губерниясында шаруалардың жағдайын жақсартуға бағытталған еді. Шаруалар енді жер иесіне емес, жерге тәуелді болды, сондықтан оларды тек жермен бірге ғана сатуға болады. Шаруалар екі санатқа бөлінді: поместье шаруалары және жыртыс шаруалары. Жыртыс шаруалары өз кезегінде шаруашылық иелері мен бос адамдарға бөлінді. Шаруашылықтар енді отбасы мұрагерлігімен беріліп, жалғастырылатын болды. Жер салығының (сокаж) көлемі мен мерзімі реттеліп, шектелді. Бұл заңға ақсүйектер қарсылық танытып, 1809 жылы заңға өзгерістер енгізіп, шаруалар мен жер салығына қатысты билігін қайта күшейтті.

Курландиядағы бостандық, 1819 жыл

1816 жылы Эстония губернаторлығы прус реформаларының үлгісінде крепостной шаруаларды босату туралы заң жобасын ұсынды. Патша үкіметі Курляндия Ландтагына осыған ұқсас ұсыныс дайындауды бұйырды, ол 1817 жылдың 25 тамызында қабылданды және 1818 жылдың 30 тамызында Александр I патшаның қатысуымен Елгава қаласында жарияланды. Босату 1819 жылы күшіне енді және 1832 жылға дейін жалғасты, себебі жыл сайын тек белгілі бір шаруалар ғана босатылды. Босату шаруаларға жеке бастық бостандық берді, бірақ жер берілмеді, оны олар жер иелерінен жалға алуға міндетті болды. Шаруалар толыққанды бос емес еді, өйткені олар жер иесінің рұқсатысыз басқа губернаторлыққа немесе қалаға көше алмайтын.

Ливониядағы бостандық, 1820 жыл

Эстония мен Курляндияда крестьяндық құлшылықтан азат болғаннан кейін, Ливониядағы жағдай 1819 жылғы 26 наурыздағы заңмен реттелді, ол Курляндиядағы азат ету заңына өте ұқсас болды. Заң 1820 жылдың басында жарияланып, 1832 жылға дейін қолданыста болды.

Латгалиядағы бостандық алу, 1861 жыл

Латгале Ресейдің Витебск губерниясының құрамында болғандықтан, мұндағы крепостнойлық 1861 жылға дейін, Ресей империясында 1861 жылғы Емансипация реформасы жарияланғанға дейін сақталды. Бастапқыда шаруалар жерлерін ұстап қалды, бірақ оларға соқаж және аренда төлеуді жалғастыру қажет болды. 1863 жылдың 1 наурызындағы жаңа заң бұл жүйені жойды. Осының нәтижесінде жер иеленуші латыш шаруаларының класы қалыптасып, олар өркендеп, балаларын жоғары білім алуға жіберді. 1870-80 жылдары жерлерін сатып алуға мүмкіндігі немесе ниеті болмаған көптеген шаруалар Сібірге көшіп кетуге асықты, онда жер тегін берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде шамамен 200 000 латыш шаруасы Сібірдегі шаруашылық колонияларына қоныс аударған.

Отбасылық есімдерді беру

Латвиялық тегілер туралы жазбалар 15 ғасырға дейін барып жетеді, бірақ олардың көпшілігі ірі қалалардың тұрғындары болған және көбінесе германдық тегін қабылдаған. Кейбір шаруалардың 17 ғасырда тегі болған, бірақ көпшілігі азаттыққа дейін тек есімдерімен ғана танылған. Көптеген адамдар үйлерінің немесе поместьелерінің атымен анықталған. Азат ету жеке куәліктерге, содан кейін отбасылық тегіне қажеттілік тудырды. Ливониялық шаруалар 1826 жылға дейін тегін таңдауға міндетті болды, ал Курляндияда көпшілік есімдер 1834 жылдың қазанынан 1835 жылдың шілдесіне дейін өткен науқанда таңдалды. Шаруаларға неміс ақсүйектерінің тегін таңдауға тыйым салынды, көпшілігі жануарлар, өсімдіктер және ағаштармен байланысты тегтерді таңдады, әсіресе кішірек формалары танымал болды – Bērzs (көлікті), Bērziņš (кішкентай көлікті), Kalns (төбе), Kalniņš (кішкентай төбе).

Дін

Латвияның көп бөлігі лютерандық және католик дінін ұстанды, бірақ 1729 жылы Хернхут ағайындары Ливонияда миссияларын бастады, оның орталығы Валмиера қаласында болды. Олардың миссионерлері неміс жер иелерінің қарсылығына қарамастан, үлкен жетістіктерге қол жеткізді, олар лютеран дін қызметкерлерін бақылап отырды. Императорлық үкімет 1743–1764 жылдары моравиялықтарды тыйым салды. Бұл латыштардың өз еркімен қатысқан алғашқы христиан қозғалысы болды. Ағайындар неміс жер иелерінен тәуелсіз жұмыс істеді және олардың жиналыс үйлерін латыштар басқарды, бұл оларға өз қауымдастарын құруға мүмкіндік берді. Ағайындар Ливония губернаторлығында крепостнойлық жойылғаннан кейін бірнеше жыл өткен 1820 жыл шамасында ең жоғары танымалдылыққа ие болды. 30 қауымда 100-ге жуық жиналыс үйі және 20 000 мүше болды. Императорлық үкімет русификация бағдарламасының бір бөлігі ретінде Ресей православие шіркеуін қолдады, бірақ лютерандық дін үстемдігін сақтап қалды, Ла́тгаледен басқа, онда католицизм басым болды. Баптистер, методистер және жетінші күндік адвентистер сияқты басқа протестант миссиялары да белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. 1571 жылы алғашқы еврейлер Пильтенге шақырылып, Курляндиядағы еврей қауымы құрылды. Ресей империясына қосылғаннан кейін бұрынғы Польша-Литва достастығынан келген еврейлер де осында қоныстанды.

Латвияның ұлттық оянуы

Латвияның ұлттық оянуы крепостнойлықтан азат етуден және сауаттылық пен білім деңгейінің артуынан кейін басталуы мүмкін. Білімді латыштар енді германизациялануды қаламады. 1822 жылы латыш тіліндегі алғашқы апталық газет – "Latviešu avīzes" жарық көруді бастады. 1832 жылы "Tas Latviešu Ļaužu Draugs" апталығы жарияланды. Латвия тілінде жазған алғашқы латыш жазушылары – Ансис Ливенталь (1803–77), Янис Ругенс (1817–76) және тағы басқалар болды. 1839 жылы Янис Цимзе басқаратын бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлайтын институт Вальмера қаласында ашылды. 19 ғасырдың ортасында этникалық латыш зиялылары арасында Латвияның бірінші ұлттық оянуы басталды, бұл қозғалыс Еуропаның басқа аймақтарындағы ұлтшылдық тенденцияларды шағылыстырды. Осы қайта жаңғыруды 1850 жылдардан 1880 жылдарға дейін "Жас латыштар" (лат. jaunlatvieši) жетекшілік етті. Негізінен әдеби және мәдени қозғалыс болған, бірақ маңызды саяси салдары бар "Жас латыштар" Балтық немістерімен қатыгез қақтығысқа ұшырады. Осы кезеңде біртұтас латыш ұлтының идеясы туды. "Жас латыштар" латыш фольклорын (латыш дайналарын) және ежелгі сенімдерді зерттеуді бастады. 1880 және 1890 жылдары Александр III Балтық провинцияларындағы неміс автономиясын шектеу мақсатымен русификация саясатын бастады. Әкімшілік, сот және білім беру салаларында орыс тілін енгізу неміс тілінің басымдығын азайтуға бағытталған болатын. Сонымен қатар, бұл саясат латыш тілін қоғамдық өмірден, әсіресе мектептерден шығарып тастады, бұл жаңа латыш мәдениетіне ауыр соққы болды. Көптеген ауылдық аймақтарда кедейліктің өсуімен және урбанизация мен индустрияландырудың (әсіресе Ригада) дамуымен 1880 жылдардың соңында "Жаңа ағым" деп аталатын кең, бірақ бірікпеген солшыл қозғалыс пайда болды. Оны болашақ ұлттық ақын Райнис және оның күйеуі Петерис Стучка, "Dienas Lapa" газетінің редакторлары жетекшілік етті. Бұл қозғалыс марксизмнің ықпалына түсті және Латвияның Социал-демократиялық Еңбек партиясының құрылуына әкелді. Райнис өмірінің соңына дейін социал-демократ болып қалса, Стучка Ленинмен одақтасып, Латвияда алғашқы большевиктік мемлекетті құрды және Мәскеуде қайтыс болды.

1905 жылғы революция

Латвия 1905 жылғы революция кезінде халықтың күшті наразылығымен 20-шы ғасырға қадам басты. Ол 13 қаңтарда Ригада демонстрацияға қатысушыларды атудан басталып, қазанда жаппай ереуілге, ал желтоқсанда қарулы көтеріліске ұласты. Революцияның мақсаты – тек патша үкіметіне ғана емес, сонымен қатар жек көрінетін неміс барондарына да қарсы бағытталды. Өйткені Латвияда көпшілік Ресей немесе орыстардың емес, негізінен Балтық немістерінің – халықтың шамамен жеті пайызын құрайтын, феодалдық жүйені орнатып, латыш тілін білетін халқының көп бөлігін кедей және жерсіз қалдырғандарының қысымында екенін сезінді. Сондықтан бұл қозғалысқа солшыл социал-демократтар мен өнеркәсіп жұмысшылары ғана емес, сонымен қатар консервативті шаруалар мен латыш зиялылары да қатысты, себебі – өз елінде екінші дәрежелі азаматтар болғанымен – Латвия жоғары сауатты және өнеркәсіп дамыған қоғам еді. Рига өнеркәсіп жұмысшыларының саны бойынша Санкт-Петербург пен Мәскеуден кейін ғана тұрды, ал ғасыр басында латыштардың 90 пайызынан астамы оқи білді. 1905 жылдың тамызында Курземеде, ал қараша айының соңында Видземеде әскери жағдай жарияланды. Желтоқсан ортасында казак атты әскерлері мен Балтық немістерінен құралған арнайы жазалау экспедициялары қозғалысты басу үшін жіберілді. Олар сотсыз және тергеусіз 2000-нан астам адамды өлімге кесті, 300 үй мен қоғамдық ғимаратты өртеп жіберді. Өлім жазасына тартылғандардың көпшілігі – жергілікті мұғалімдер немесе неміс дворяндарына құрметсіздік көрсеткен шаруа белсенділері болды, олар міндетті түрде қатал революционерлер емес еді. 427 адам әскери соттың алдында сотталып, өлім жазасына кесілді. 2652 адам Сібірге жер аударылды, 5000-нан астамы Батыс Еуропаға немесе АҚШ-қа эмиграциялады. 1906 жылы революциялық қозғалыс біртіндеп басылды, бірақ кейбір жергілікті наразылықтар мен орман партизандарының әрекеттері 1907 жылға дейін жалғасты. Олар 1906 жылдың 17 қаңтарында Рига полиция бас штабынан тұтқынға алынған серіктерін босату, 1906 жылдың 26 ақпанында Хельсинкидегі банк тонауы және 1910 жылы Лондондағы Сидни көшесін қоршау сияқты бірнеше батыл шабуылдар жасады. Көшіп кеткендердің арасында сол және оң жақтан белсенділер болды, олар 10 жыл ішінде Латвияның болашағы үшін күреседі, мысалы болашақ премьер-министр Карлис Ульманис, ұлттық ақын Янис Райнис және ерте Чека басшысы Якабс Петерс.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 1 тамызында Германия Ресейге соғыс жариялады. Курляндия губерниясы Германиямен тікелей шекаралас болғандықтан, ол дереу соғыс қимылдарына тартылды. 2 тамызда неміс әскери кемелері SMS Аугсбург және SMS Магдебург Лиепая портын атқылады, оған жеңіл зақым келдірді. 19 тамызда неміс теңіз күштері Ужава маяғын басып алуға тырысты, бірақ олардың шабуылына тойтарыс берілді, содан кейін неміс артиллериясы оны қиратты. Қазан айында Балтық теңізіндегі британдық су асты кемелерінің флотилиясынан HMS E1 және HMS E9 британдық су асты кемелері Лиепаяға келді. 17 қарашада неміс теңіз күштері Лиепаяны және Каростадағы әскери нысандарды қайтадан атқылады, нәтижесінде шамамен 100 ғимарат зақымданып, қирады. Көптеген латыштар Германия шекарасында орналасқан орыс әскерлерінің құрамында қызмет етті және Шығыс Пруссияға жасалған орыс шабуылына қатысты. Олар Мазур көлдерінің бірінші және екінші шайқастары мен Аугустов шайқасындағы алғашқы ұрыстарға қатысты; осы шайқастарда латыштардың жалпы шығыны 25 000 адамға жететін болды.

Неміс шабуылы мен босқындар

1915 жылдың мамырына қарай соғыс Латвияның көп бөлігіне жетті. 30 сәуірде Ресейдің Бас қолбасшысы Курляндиядағы барлық еврейлерді 24 сағат ішінде эвакуациялауға бұйрық берді. 1915 жылдың 2 мамырында Йелгаваға жасалған неміс шабуылы тойтарылды. 7 мамырда немістер Лиепая және Кулдига қалаларын басып алды. 29 маусымда Ресейдің Жоғарғы Бас қолбасшылығы Курляндияның барлық халқын эвакуациялауға бұйрық берді, нәтижесінде шамамен 500 000 босқын шығысқа қашты. Армия немістердің қолына тимейін деп, көптеген егістіктер мен тұрғын үйлерді қиратты. Кейбір босқындар Видземеде қоныстанды, ал көпшілігі Ресейге бет бұрып, аштық пен аурудан зардап шегіп, қиын жағдайда өмірге бейімделді. 1915 жылдың тамызында Петроградта латыш босқындарына көмек көрсету орталық комитеті құрылды, оны болашақ саясаткерлер Вилис Олавс, Янис Чаксте және Арведс Бергс басқарды. Комитет босқындарға баспана ұйымдастырды, 54 мектеп, 25 аурухана ашты және көмек таратты. Көптеген босқындар Латвияға 1920 жылдан кейін ғана, Латвия мен Кеңес Ресейі арасындағы бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін оралды. Көптеген латыштар жаңа большевиктік мемлекетте қалып, жоғары әскери және партиялық лауазымдарға ие болды, бірақ 1937-1938 жылдары Сталиннің тазалауына ұшырап, өлімге кесілді. 1915 жылдың 19 шілдесінде Ресейдің Әскери министрі Ригадағы зауыттарды жұмысшыларымен бірге эвакуациялауға бұйрық берді. 1915 жылдың жазында 30 000 теміржол вагоны зауыттардан машиналар мен жабдықтармен алынып кетті, бұл Рига халқының шамамен 50%-ға азайды. Бұл әрекет Риганы кеңестік кезеңдегі кейінгі индустриализацияға дейін ірі өнеркәсіптік орталық ретінде толығымен жойды. 1 тамызда немістер Курляндияның астанасы Йелгава қаласын басып алды. Бір аптадан кейін Рига шығанағындағы шайқас басталды, бірақ Германия одан жеңілді. 23 қазанда немістер Илуксте қаласын басып алды және Даугавпилс қаласы мен оның бекінісіне шабуыл жасауға мүмкіндік алды.

Латвиялық атқыштар

1915 жылдың 17 және 18 шілдесінде немістер Добеле, Талси, Тукумс және Венцпил қалаларын басып алғаннан кейін, Мемлекеттік Дума мүшелерінің Карлис Скальбе жазған хабарламасы ерікті латыш атқыштары жасақтарын құруға шақырды. Тамыз айында латыш батальондарын құру жұмысы басталды. 1915 жылдан 1917 жылға дейін атқыштар орыс армиясы құрамында Даугава өзені бойындағы қорғаныс позицияларында, әсіресе Навес сала (Өлім аралы) көпір басындағы бекіністерде немістерге қарсы күресті. 1916 жылдың желтоқсаны мен 1917 жылдың қаңтарында бір айға созылған Рождество шайқастарында олар ауыр шығынға ұшырады. Көбісі жаңадан ашылған Рига бауырлар зиратына жерленді. 1915 жылғы үлкен шабуылдан кейін, Ресей армиясы 1917 жылдың басында күшінен шыға бастағанға дейін майдан сызығы Даугава өзені бойында тұрақталды. 1917 жылдың ақпанында Ресейде революция болды, ал жазда Ресей армиясы құлдырады. Осы кезде атқыштардың көп бөлігі большевиктерге адалдығын білдірді.

Сайысқа түскен мемлекет қозғалыстары, 1917-20

Бірінші дүниежүзілік соғыстың барысы латыштар мен латыш жерін тікелей қамтыды, бұл латыш мемлекеттілігі идеясын қалыптастырды. 1915 жылдың жазында неміс әскері Курземе және Земгале аймақтарын басып алды, нәтижесінде осы екі провинциядан латыштардың қоныс аударуы күшейді. Жергілікті саясаткерлер босқындарға көмек көрсету және латыш босқындарының мәдени өмірін ұйымдастыру тәжірибесін алды. Шабуылдаған немістер мен тиімсіз орыстардың арасында қалған латыш атқыштары (latviešu strēlnieki) осы соғыста Ресей жағынан шайқасты және патшалық генералдардың қайталап жеңіліске ұшырауынан кейін радикалды көзқарастары күшейді. 1917-1923 жылдардағы Ресей азамат соғысы кезінде маңызды топ (қызыл атқыштар деп белгілі) большевиктер үшін күресті. Ал, Германия империясы мен жергілікті балтық немістері ежелгі Ливония және Эстония жерлерін Германия мемлекетіне қосуды жоспарлады. Ресей және Германия империяларының құлауының хаостық кезеңінде, 1917 жылғы наурыз революциясы, 1917 жылғы қарашадағы большевик революциясы, 1918-19 жылдардағы кеңестік батыс жорығы және Ресей азамат соғысының басталуы кезінде латыштар жергілікті үкімет құруға әртүрлі күш-жігер жұмсады. Бұл күш-жігердің бәрі тәуелсіз мемлекет құруға немесе тіпті латыш мемлекетіне бағытталған жоқ.

Уақытша жер кеңестері

Ресей империясындағы Ақпан революциясынан кейін, латыштардың көпшілігі өз елі үшін Ресей мемлекеті құрамында федеративтік мәртебеден артық ештеңе күтпеді. "Еркін Латвия – еркін Ресейде" деген ұран сол кездегі басты ұран болды. 1917 жылдың 12-13 наурызында Валмиера қаласында Видземе жерлер конгресі өтті, ол Видземе уақытша жер кеңесін құрды. Курляндия немістер тарапынан басылып алынды, олар Германияға қосылу мақсатында Курляндия және Семигалияның марионеттік герцогтығын құру идеясын күшейтіп қолдады. Витебск губерниясының латгалиялық аудандары басқа латыш провинцияларымен бірігуді талап етті (латгалиялық латыштар мен балтық латыштардың бірігуі), бірақ бұл большевик революциясынан кейін ғана мүмкін болды.

Искулат

1917 жылдың 5 шілдесінде Ресейдің Уақытша үкіметі Видземе және Курземе сайланған жер кеңестерін мойындады. Уақытша үкіметтің либералды саясатымен ынталандырылған латыштар кең ауқымды жергілікті тәуелсіздікті көздеген ұсыныстар жасады. 1917 жылдың 12 тамызында латыш ұйымдары Петроградтағы Уақытша үкіметтен автономия және өзін-өзі анықтау құқығын сұрады. 11-12 тамызда (Ескі стиль бойынша 29-30 шілде) Ригада өткен құрылтайда солшыл социал-демократтар, большевиктердің күшті ықпалында болып, "Латвия жұмысшылары, солдаттары және жерсіз шаруалар кеңесінің Атқару комитеті" (lang ru) деп аталған Исколат үкіметін құрды. 1917 жылдың 3 қыркүйегінде Риганы неміс әскері басып алғаннан кейін Исколат Видземеге шегініп, атқару билігін өз қолына алды. "Исколат Республикасы" деп аталған мемлекет 1917 жылдың 21 қарашасынан 1918 жылдың 3 наурызына дейін болды. Неміс шабуылынан кейін Цесиске, содан кейін Валкаға көшірілді. 1918 жылдың 3 наурызындағы Брест-Литовск шарты бойынша Латвия жерлері (Латгалияны қоспағанда) Германияға берілді және ол 1918 жылдың наурызында таратылды.

Демократиялық блок

Германия басып алған Ригада, 14 қыркүйекте алдын ала келісімнен кейін, 23 қыркүйекте 1917 жылы Латвияның Социал-демократиялық партиясы, Латвия шаруалар одағы және бірнеше кіші республикалық және социалистік партиялар бірлесіп Демократиялық блок құрды. Бұл блок Обер Остқа Рига қалалық сайланған кеңесін қайта құру, мектептерді қайта ашу және баспасөз бостандығын қамтамасыз ету туралы петиция тапсырды. Демократиялық блок ресми ұйым емес, ортақ саяси мақсаттарды бөлісетін саясаткерлердің коалициясы болды. Латвия социал-демократтары Германияның Социал-демократиялық партиясымен бұрынғы байланыстарын пайдаланып, Берлиндегі саясаткерлерге тікелей ықпал етуге тырысты. 19 қазан 1918 жылы Демократиялық блок өкілдері Германия империясының канцлері Баден принці Максимилианға петиция жеткізді, онда олар оккупациялық күштерді шығаруды, соғыс тұтқындарын босатуды және тәуелсіз Латвия мемлекетін мойындауды сұрады.

Латвия Ұлттық кеңесі

1917 жылдың қазан айында Петроградта орталықшыл саясаткерлер бас қосып, барлық латвиялық партиялардың, босқындарға көмек көрсету ұйымдарының және әскершілер комитеттерінің біріккен кеңесін құруға келісті. 1917 жылдың 29 қарашасында Валка қаласында Латвияның Уақытша Ұлттық Кеңесі құрылды. 1917 жылдың 2 желтоқсанында ол латыштар қоныстанған жерлерде Латвияның автономиясын жариялады және өзін латыштардың жалғыз өкілді органы деп мәлімдеді. Кеңес үш негізгі мақсатты жариялады: Конституциялық Ассамблеяны шақыру, саяси автономия құру және барлық латыш этникалық топтарының жерлерін біріктіру. Ұлттық Кеңес, төрағасы В. Замуэлс болған, болашақ Сыртқы істер министрі Зигфридс Анна Мейерович басқаратын делегацияны одақтас елдерге жіберіп, тәуелсіз Латвияға қолдау көрсетулерін сұрады. Уақытша Ұлттық Кеңес, эстон және латыш жерлерінің шекарасында орналасқан, бірнеше ай бойы латыштардың виртуалды астанасы болған Валка қаласында, большевиктер бақылаған Исколатпен бірдей уақытта және ортада жұмыс істеді. 1917 жылдың желтоқсанында Исколат Уақытша Кеңесті таратуға тырысты. 1918 жылдың 5 қаңтарында Ресейдің демократиялық жолмен сайланған Құрылтай жиналысының (кейіннен большевиктер таратып жіберді) жалғыз отырысында, 1915 жылы латыш стрелоктары жасақтарын құруды бастаған латыш депутаты Янис Голдманис Латвияның Ресейден бөліну туралы декларацияны оқыды. Петроградта өткен екінші отырысында, 1918 жылдың 30 қаңтарында Латвия Ұлттық Кеңесі Латвияның тәуелсіз, демократиялық республика болуы керектігін мәлімдеді, ол Курземе (Земгале кіретін), Видземе және Латгале латыш аймақтарын біріктіруі керек. 1918 жылдың 3 наурызында Кеңес Ресейі Орталық державалармен Брест-Литовск шартына қол қойды. Шарт бойынша Ресей Курземе мен Видземеден бас тартты (бірақ Латгалиядан бас тартпады). Ұлттық Кеңес латыш жерлерін бөлуге және Курземені Германияға қосып алуға қарсылық білдірді. 1918 жылдың 11 қарашасында Ұлыбритания империясы Латвия Ұлттық Кеңесін де-факто үкімет ретінде мойындады, бұл 23 қазанда Зигфридс Анна Мейеровичке британдық Сыртқы істер министрі А. Дж. Балфурдан алдын ала берілген жазбаша хабарламаны растады. Бұл дипломатиялық жетістіктерге қарамастан, Ұлттық Кеңесте үлкен мәселе болды: социал-демократтар мен Демократиялық блок оған қосылудан бас тартты. Бұл тәуелсіздікті жариялау үшін нағыз ұлттық келісімге келуге кедергі келтірді. Бұл бөлініс тек 1918 жылдың 17 қарашасында Халық Кеңесі (Таутас падоме) құрылғанда ғана аяқталды.

Біріккен Балтық герцогтігі

1918 жылғы 22 қыркүйекте Германия императоры Вильгельм II Балтық провинцияларын босатылған деп жариялады, ал 5 қарашада немістер Мекленбург герцогы Адольф Фридрих басқаратын Біріккен Балтық Герцогтігін жариялады. Алайда, бұл жоба (Литва Корольдігі сияқты) 9 қарашада Германия империясымен бірге және 1918 жылғы 11 қарашадағы келісіммен күйреп кетті. 1918 жылғы 26 қарашада Германияның жаңа толық өкілдігін иеленушісі Август Виннинг 18 қарашада Халық кеңесі құрған Латвияның Уақытша үкіметін мойындады. 28 қарашада Біріккен Балтық Герцогтігінің Регенттік кеңесі өзін таратып жіберді.

Халықтық кеңес

9 қарашада Германия құлағаннан кейін Ұлттық кеңес және Демократиялық блок бірігу келіссөздерін бастады. Социал-демократтар жаңа Латвия социалистік мемлекет болуы тиіс деп талап етті, бірақ басқа партиялар бұған келіспеді. Социал-демократтар Ұлттық кеңеске қосылудан бас тартып, оның орнына жаңа біріктіру ұйымын құруды қалады. Бірігу келіссөздерін Фермерлер одағының лидерлері Карлис Ульманис және Микелис Вальтерс жүргізді, ал Ұлттық кеңес лидерлері Вольдемарс Замуэльс, Арвед Бергс және Адольф Клив шеттетілді. 1918 жылғы 17 қарашада латыш фракциялары ақыры Халық Кеңесінде бірікті, ол 1918 жылғы 18 қарашада Латвия Республикасының тәуелсіздігін жариялады және Латвияның Уақытша үкіметін құрды. 18 қарашада Совет Ресейі батыс облыстарын қайтару мақсатымен батысқа қарай шабуылға шықты, осыдан кейін Тәуелсіздік соғысы басталды. Латвия социал-демократтарының сол қанаты большевиктермен одақтасып, 1918 жылғы 18-19 қарашада өткен конференциясында Латвия коммунасын Ресей Совет Федерациясының құрамына енгізді деп жариялады.

Парламент дәуірі, 1920-34

1920 жылдың қаңтар айында Латгалия кеңестік үкіметтен толық азат болғаннан кейін, 1920 жылдың 17-18 сәуірінде Латвия Конституциялық жиналысына сайлау өтті. Латвия халқының саны 1920 жылы 2 552 000-нан 1 596 000-ға дейін, яғни шамамен бір миллионға азайды (Ригада 520 000-нан 225 000-ға дейін), ал 50 партия тізімі мен кандидат 150 орын үшін бақ сынасты. Сайлауға құқығы бар сайлаушылардың шамамен 85% қатысып, 16 партия сайланды. Социал-демократиялық жұмысшы партиясы 57 орын, Шаруалар одағы 26 орын және Латгалия шаруалар партиясы 17 орын жеңіп алды. Бұл дауыс беру үлгісі болашақ парламенттердің барлығына тән болды – кішігірім мүдделерді білдіретін көптеген партиялар тұрақсыз коалициялық үкіметтер құруды талап етті. Ең ірі партия – Социал-демократтар Сейм спикері лауазымын атқарғанмен, үкіметке қатысудан жаңылды. 1922 мен 1934 жылдар аралығында Латвияда 13 үкімет және 9 премьер-министр жұмыс істеді. 1922 жылдың 15 ақпанында Латвия Конституциясы, ал маусым айында Сайлау туралы жаңа заң қабылданды, бұл парламент – Сеймді сайлауға мүмкіндік берді. Парламенттік кезеңде төрт ұлттық сайлау өтті, олар 1-ші Сеймді (1922–25), 2-ші Сеймді (1925–28), 3-ші Сеймді (1928–31) және 4-ші Сеймді (1931–34) сайлады. Үш мемлекеттік президент сайланды: Янис Чаксте (1922–27), ол қызмет барысында қайтыс болды; Густав Земгалс (1927–30), қайта сайланудан бас тартты; және Альберт Квиесис (1930–36), ол 15 мамырдағы төңкерісті қабылдады.

Шығыс

Латвия мен Совет Одағы арасындағы бейбіт келісім Латвия мен Совет Ресейі арасындағы шығыс шекараны белгіледі. 1944 жылдан кейін Кеңес Одағы Абрене ауданының бір бөлігін РСФСР-дің Пыталовский ауданы ретінде қосып алды. Латвия 2007 жылы осы жерлерге қатысты барлық құқықтық талаптарынан ресми түрде бас тартты.

Солтүстік

1919 жылы Эстония Латвияға әскери көмек көрсетті, бірақ бұл көмек Видземедегі оның аумақтық талаптары орындалған жағдайда ғана берілді. Латвиялықтар бас тартты, соның салдарынан Эстония қолдауын кері қайтарып алды. Эстонияның талаптары Валька ауданымен қатар Апе, Веклаицене, Ипики және Лоде аймақтарына қатысты болды. 1920 жылдың 22 наурызында Эстония мен Латвия британдық полковник Стивен Талленц басқаратын келісім комиссиясын құруға келісті. Латвия Айнажы приходын және көптеген даулы жерлерді сақтап қалды, бірақ Валька қаласының көп бөлігін (қазіргі Валга, Эстония) жоғалтты. Рига шығанағындағы этникалық шведтер тұратын Рухну аралының мәселесі екі елдің шешіміне қалдырылды. Латвия 1923 жылдың 1 қарашасында Эстониямен әскери одаққа қол қойғаннан кейін Рухну аралына қатысты барлық талаптарынан ресми түрде бас тартты.

Оңтүстік

Латвия бұрынғы Курляндия губернаторлығының Литвамен оңтүстік шекарасын өзгеріссіз қалдыруды ұсынды, бірақ литвалықтар теңізге шығуды қалады, себебі сол кезде олар Клайпеданың неміс жерлерін бақыламайтын еді. 1919 жылдың қыркүйегінде кеңес әскеріне қарсы шабуыл кезінде литва армиясы Ілуксте муниципалитетінің көп бөлігін басып алды және Даугавпилсті де басып алумен қорқытты. 1920 жылдың тамыз соңы мен қыркүйек басында латыш армиясы литвалықтарды ығыстырып шығарды. 1920 жылдың қазанындағы Желиговскийдің бүлігінен әлсіреген литвалықтар бұл қақтығысты ширықтырмады. 1920 жылдың 25 қыркүйегінде Латвия мен Литва осы дауды Джеймс Янг Симпсон басқаратын халықаралық төрелік комиссиясына шешуге келісті. 1921 жылдың наурыз айында Литваға Паланга порты, Швентожи ауылы, Рукава муниципалитетінің бөліктері және Рига – Йелгава – Лиепая теміржол желісіндегі Мажейкяй теміржол түйіні берілді, бұл Латвияның жаңа теміржол желісін салуы керек екенін білдірді. Латвия Акнисте қаласын және Акнисте муниципалитетіндегі, Укри приходындағы және Бауска муниципалитетіндегі шағын аумақтарды алды. Латвия 283,3 шаршы километрден бас тартып, 290 шаршы километр алды. Осылайша, 16-20 мың этникалық латыштар литва азаматтарына айналды. 1918-1921 жылдардағы польша-кеңес соғысының нәтижесінде Польша Латвиямен 105 километрлік шекараны қамтамасыз етті. 1919 жылдың шілдесінде Польша Даугавпилстің оңтүстігіндегі барлық жерлерді аннексиялап, оларды Браслав округіне қосуды жариялады. Латвия шағымдана алмады, өйткені оған әлі де 1920 жылдың қаңтарында кеңес әскеріне қарсы шешуші Даугавпилс шайқасына дейін польшаның әскери көмегі қажет еді. Мәселе Польшаға қарсы жаңадан жасалған кеңес шабуылымен, содан кейін Вильнюс үшін польша-литвалық қақтығыспен шешілді. 1920 жылдың шілдесінде кеңес шабуылы кезінде польша әскері осы аймақтан шегінді, ал одан кейін латыш әскері басып алды. Желиговскийдің бүлігінен кейін Польша Латвиямен жақсы дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды қалады және ешқандай айқын аумақтық талаптар қоймады. Мәселе 1929 жылдың ақпанында Латвия мен Польша қол қойған сауда шартымен шешілді, ол жоғалтқан мүліктері үшін польшалық жер иелеріне өтемақы төлеу туралы құпия келісімді қамтыды. 1937 жылға қарай Латвия 5 миллион алтын латтың толық сомасын төледі. Литваның наразылығына қарамастан, 1933-1938 жылдар аралығында латыш-польша шекарасы демаркацияланды.

Сыртқы қатынастар

Тәуелсіз Латвияның сыртқы саясаттағы алғашқы мақсаттары Кеңес Ресейімен және Германиямен бейбітшілік орнату, халықаралық мойындылуға қол жеткізу және Ұлттар Лигасына қосылу болды. Бұл мақсаттардың бәрі Зигфридс Анна Мейеровичтің күш-жігері арқасында іске асырылды. Польша, Литва, Латвия, Эстония және Финляндия – Балтық елдерінің бірігуіне деген үміт 1922 жылдан кейін сарқылып кетті. Одан кейін Латвия Балтық бірлігі мен Балтық Антантасын ынталы түрде қолдады. 1923 жылдың 1 қарашасында Латвия мен Эстония әскери одаққа қол қойды, одан кейін сауда келісімдері жасалды. Латвия аймақтық үстемдік құрушылар – Совет Ресейі мен Германиямен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысты және Ұлыбританиядан көбірек қолдау күтті. 1928 жылға қарай шетелдік үкіметтер Латвияда 21 елшілік және 45 консулдық ашты; олардың бір бөлігі Лиепая және Вентспилс портында орналасқан. Латвия Берлинде (1922), Таллинде, Варшавада (1923), Лондонда (1925), Парижде (1927) және Женевада (1938) елшілік ғимараттарын сатып алды.

Саясат

Әлеуметтік-демократиялық жұмысшылар партиясы ең ірі партия ретінде соғыстар арасындағы барлық Сеймде Спикер лауазымын иеленді. Бірінші Сеймға Фридрихс Вейсманис, екінші, үшінші және төртінші Сеймдерге Паульс Калниņš төрағалық етті. Социал-демократтардың үкіметке қатысудан бас тартуы (екі рет қысқа мерзімді кабинеттерде қатысқандарынан басқа) үкіметтің көбінесе оңшыл-орталық Фермерлер одағы немесе көптеген партиялар арасында орындар бөлінгендіктен, әрқайсысында аз ғана депутат бар кіші партиялардың коалициясы басқарған. Социал-демократтар Паульс Калниņš, Ансис Рудевиц және Фрисис Мендерс басқарған негізгі Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы (алғашқыда 30 орын жеңіп алды, бірақ кейінгі сайлауларда дауыстарды жоғалтуға бейімділік танытты) және Маргерс Скуженеекс басқарған Социал-демократтардың азшылық партиясы арасында бөлінді, олар көбірек центрист болды және тіпті екі рет үкіметке жетекшілік етті. Басты Социал-демократтар партиясы Социалистік Интернационал идеалдарының қатаң саясатын ұстанды және қазіргі капиталистік жүйені сынады. Партия мемлекеттік туды пайдаланудан және ұлттық әнұранды орындаудан аулақ болды, оның орнына қызыл туды қолданды және жиналыстарда "Интернационал" әнін айтты. Олардың танымалдылығы азайды және 4-ші Сеймде олардың бар болғаны 21 орын болды. Ресми түрде тыйым салынған Латвия Коммунистік партиясы 1928 жылғы сайлауда 5 орын жеңіп алды (солшыл кәсіби одақтар тізімі бойынша, ол 1930 жылы тыйым салынды). 1931 жылғы сайлауда Коммунистер 6 орын жеңіп алды, бірақ 1933 жылы қайтадан тыйым салынды. Латвия Фермерлер одағы, парламенттегі екінші ірі фракцияны құрады (14-17 депутаттан), консервативті партиялардың ең ірісі болды. Олар әр сайлауда көбірек дауыс жинаған шағын фермерлік, католиктік фермерлік және Латгалия фермерлік партияларымен бәсекелестікке түсті. Фермерлер одағын Карлис Ульманис, Зигфридс Анна Мейерович және Уго Цельмиņš басқарды. Ульманис пен Фермерлер одағының танымалдылығының төмендеуі 1934 жылғы 15 мамырдағы Латвия төңкерісінің себептерінің бірі болуы мүмкін, өйткені Ульманис 1934 жылдың қазанында жоспарланған сайлаудағы саяси ықпалын және билігін жоғалтуын болдырмауға тырысты. Густав Земгалс басқарған Демократиялық орталық партиясы негізінен қалалық, орта тапқа жататын кеңсе қызметкерлері мен мемлекеттік қызметкерлерді білдірді. Арвед Бергс басқарған Ұлттық одақ – ұлтшыл, кеңеске қарсы, оңшыл-орталық партия, ол қалалық жақтастарды тартты. Радикалды ұлтшылдарды Густав Цельмиņš басқарған антисемиттік Пērkonkrust (1933 жылы құрылған) білдірді. Қалған шағын партиялардың көпшілігі этникалық топтарды (неміс, еврей, поляк) немесе бір мәселелі экономикалық топтарды (шағын фермерлер, үй иелері, тіпті теміржол қызметкерлері) білдірді. Кіші партиялар көбінесе үлкен коалицияларды (блоктарды) құрып, содан кейін өздерінің ықпалын басқарушы коалицияға қосылу үшін пайдаланды. Ең ықпалдыларының бірі – Латгалия партияларының коалициясы.

Референдумдар

Осы кезеңде төрт референдум өтті, олардың барлығы жаңа мемлекет алдында тұрған мәселелерді көрсетіп тұрды. 1922 жылдың 19 шілдесінде Латвия Ватиканмен конкордатқа қол қойды. Бұл, негізінен, католик дінін көптеп ұстанатын Латгалия аймағын лютерандық басымдықтағы мемлекетке жақын әрі толық интеграциялау қажеттігімен байланысты болды. Ригадағы бірқатар ғимараттар католиктерге берілді, ал лютерандық Сент-Джеймс соборы католиктерге жаңа собор ретінде табысталды. 1923 жылдың 1-2 қыркүйегінде шіркеу мүліктері туралы референдум өткізілді, мақсаты – шіркеулер мен мүліктердің бір конфессиядан екіншісіне күштеп берілуіне жол бермеу болды. Референдумға шамамен 200 000 адам, яғни сайлаушылардың 20 пайызы қатысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды. 1927 жылдың 2 маусымында Сейм азаматтық туралы заңды қайтадан өзгертті. Алдыңғы нұсқасы 1914 жылдың 1 тамызына дейін (Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен) Латвияда 20 жыл тұрған кез келген адамға латыш азаматтығын берген болатын. Жаңа заң бойынша, талапкерлік мерзімі 1914 жылдың 1 тамызына дейін 6 айға дейін қысқартылды. Бұл, бастысы, Совет Ресейінен қашып келе жатқан көптеген латыш шаруаларын азаматтыққа ие болуға мүмкіндік беруді көздеді. Алайда, бұл Совет еврейлерінің де латыш азаматтығын алуына мүмкіндік берді. 1927 жылдың 17-18 желтоқсанында азаматтық туралы референдум өтті, бірақ ол сәтсіз аяқталды, себебі дауыс беруге барлығы 250 000 адам, яғни сайлаушылардың 20 пайызы ғана қатысты. Ватиканмен жасалған конкордат 1931 жылы тағы бір шіркеу мүліктеріне қатысты референдумға себеп болды. Сент-Джеймс соборы католиктерге берілген кезде, латыш лютерандары епископтік соборынан айырылып, Рига соборын Балтық неміс қауымымен бөлісуге мәжбүр болды, ал бұл қауым автономды неміс лютеран конфессиясына жатты. Неміс қарсылық сезімі кеңінен тарады және Рига соборын латыш лютерандарына беру туралы бастама күшейді. 1931 жылдың 5-6 қыркүйегінде бұл идеяны шамамен 400 000 сайлаушы қолдады, бірақ референдум сәтсіз аяқталды, өйткені ол дауыстардың 50 пайызынан аспады. Дегенмен, Сейм көп ұзамай шіркеуді немістерден алып, латыштарға беру туралы заң қабылдады. 1934 жылдың 24-25 ақпанында сақтандыру туралы заң бойынша референдум өтті, мақсаты – жұмыс берушілерге, жоғары жалақы алатындарға және муниципалитеттерге салық салу арқылы қаржыландырылатын жаңа еңбекке жарамсыздық және күнкөріс жәрдемақысын енгізу болды. Бұл референдумды әлеуметтік демократтар бастады, олар бұл идеяны қолдау үшін 400 000-нан астам дауыс жинады, бірақ референдум сәтсіз аяқталды.

Экономика

Жас Латвия мемлекеті екі маңызды экономикалық мәселеге тап болды: өнеркәсіптік өндіріс орындарын қалпына келтіру (әсіресе Ригада) және жер реформасын іске асыру, оның нәтижесінде жердің көп бөлігі неміс дворяндарынан латыш шаруаларына өтуі керек еді. Конституциялық жиналыс жер реформасы заңын қабылдады, ол помещиктік жерлерді меншіктен шығарды. Жер иелеріне әрқайсысына 50 гектар қалдырылды, ал олардың жерлері жерсіз шаруаларға ақысыз берілді. 1897 жылы ауыл халқының 61,2%-ы жерсіз болса, 1936 жылы бұл көрсеткіш 18%-ға дейін төмендеді. Егіс алқаптарының ауданы 1923 жылы соғысқа дейінгі деңгейден асып түсті. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Курземе мен Видземедегі жердің 53%-ы жер иелерінің 2%-ына тиесілі болды, ал Латгалияда бұл көрсеткіш 38% құрады. 1920 жылғы 16 қыркүйектегі Аграрлық реформа заңы барлық жердің 61%-ын қабылдаған Мемлекеттік жер қорын құрды. Неміс дворяндары 50 гектардан аспайтын жермен қалды. Бұл олардың помещиктік жүйесін жойды. Олардың көпшілігі мүлкін сатып, Германияға кетіп қалды. Бұрынғы помещиктік ғимараттар көбінесе жергілікті мектептерге, әкімшілік ғимараттарға немесе ауруханаларға айналды. Жерді 54 000-нан астам «Jaunsaimnieki» (жаңа шаруалар) – орташа шаруашылық көлемі 17,1 гектар болатын шағын шаруашылықтардың жаңа тобына бөлді. Олар көбінесе ештеңеден бастап шаруашылықтарын құруға, жаңа үйлер салуға және егістіктерді тазалауға мәжбүр болды. Шаруашылықтарының кішкентай болуы және астықтың қолайсыз бағасы жаңа шаруаларды тездетіп сүт шаруашылығын дамытуға итерді. Май, бекон және жұмыртқа жаңа экспорт өнімдеріне айналды. Зығыр және мемлекетке тиесілі орман да экспорттық кірістің көзі болды. Латвия (Эстония және Литвамен бірге) Кеңес Одағымен өзара көмек туралы келісімге қол қойды, бұл келісім бойынша Латвия аумағында 25 000-ға дейін совет әскерін орналастыру көзделген. Нацистік Германияның бастамасымен Латвия 1939 жылғы 30 қазанда, жақын арада совет үкіметі басып алуына байланысты, аймақта ұрпақтар бойы тұрған этникалық немістерді «қайта оралуға» келісім жасады. Жеті айдан кейін совет Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Балтық елдерін Кеңес Одағына қарсы қастандық жасады деп айыптады. 1940 жылғы 16 маусымда, басып алумен қорқытып, Кеңес Одағы үкіметті алмастыруды және шексіз совет әскерін қабылдауды талап ететін ультиматум берді. Қызыл Армия бір күн бұрын Литваға кіргенін, әскерлерінің шығыс шекарасында жиналғандығын және Батыс Латвиядағы совет әскери базаларын ескере отырып, үкімет талаптарды қабылдады, ал совет әскері 17 маусымда елді басып алды. 1940 жылғы 14-15 шілдеде кезекті сайлаулар өтті, ал сайлау нәтижесі Мәскеуде дауыс беру орындары жабылар алдында 12 сағат бұрын жарияланды; совет құжаттары сайлау нәтижесінің жалған екенін көрсетті. Жаңадан сайланған «Халық жиналысы» Латвияны Социалистік Кеңес Республикасы деп жариялады және 21 шілдеде Кеңес Одағына қосылуға өтініш берді. 1940 жылғы 5 тамызда Латвия Кеңес Одағының құрамына енді. Латвияның дипломатиялық қызметі республика совет үкіметінің бастығында болған кезде эмиграцияда жұмыс істеуін жалғастырды. 1941 жылдың көктемінде совет орталық үкіметі Балтық елдерінен советке қарсы элементтерді жаппай депортациялауды жоспарлай бастады. Дайындық барысында советтік қоғамдық қауіпсіздік жөніндегі халық комиссарының орынбасары, генерал Иван Серов «Литва, Латвия және Эстониядағы советке қарсы элементтерді депортациялау тәртібі туралы» Серовтың нұсқаулықтарына қол қойды. 1941 жылғы 13-14 маусым түнінде Латвияның 15 424 тұрғыны, оның ішінде 1771 еврей және 742 этникалық орыс лагерьлерге және арнайы қоныстарға, көбінесе Сібірге депортацияланды. Совет оккупациясының алғашқы жылында 35 000 адам депортацияланды (Барлық Балтық елдері бойынша 131,5 мың адам).

Латвияның нацистік Германияның оккупациясы (19411944)

Бір аптадан кейін басталған нацистік шабуыл Балтық елдерінен тағы бірнеше жүз мың адамды депортациялау жоспарларын тоқтатты. 1941 жылдың 1 шілдесінде нацистік әскерлер Риганы басып алды. Неміс билігі орнағаннан кейін дереу еврейлер мен цығандарды жою процесі басталды, көптеген өлтірулер Румбулада болды. Өлім-жітімдерді Айнзатцгруппа А, Вермахт және теңізшілер (Лиепаяда), сондай-ақ латыш серіктестері жасады, олардың ішінде әйгілі Арайс командасының 500-1500 мүшесі (тек 26 000-ға жуық еврейді өлтірді) және 2000-нан астам латыш мүшелері бар SD жасады. 1941 жылдың соңына қарай еврей халқының көбі өлтірілді немесе концлагерьлерге жіберілді. Сонымен қатар, Германия, Австрия және қазіргі Чехиядан шамамен 25 000 еврей әкелінді, олардың шамамен 20 000-ы өлтірілді. Латвияда Холокост шамамен 85 000 адамның өмірін құрбан етті. Латвияда екі тілділікті енгізу үшін кең ауқымды бағдарлама басталды, онда латыш тілінің қолданылуы орыс тіліне қарағанда шектелді. Барлық аз ұлттық мектептер (еврей, поляк, белорус, эстон, литва) жабылды, мектептерде оқыту тек екі тілде – латыш және орыс тілдерінде қалды. Орыс тілі, орыс әдебиеті, музыкасы және Кеңес Одағының тарихы (іс жүзінде Ресей тарихы) ерекше назарда оқытылды.

Ұлттық коммунистерді тазалау

1953 жылы 5 наурызда Иосиф Сталин қайтыс болды, оның орнын Никита Хрущев басты. «Хрущев отызы» деп аталатын кезең басталды, бірақ Эдуардс Берклавс басқаратын ұлттық коммунистердің республикаға белгілі бір автономия алу және латыш тілінің күйзеліп бара жатқан жағдайын қорғау әрекеттері сәтті болмады. 1959 жылы Хрущев Латвияға сапар жасағаннан кейін ұлттық коммунистер лауазымдарынан алынып, Берклавс Ресейге жер аударылды.

Кеңес иммигранттарының ағыны

Латвияда әлі де жақсы дамыған инфрақұрылым мен білімді мамандар болғандықтан, Мәскеуде Кеңес Одағының ең озық өндірістік зауыттарының біразы Латвияда орналастырылуы шешілді. Латвияда жаңа өнеркәсіп салалары құрылды, оның ішінде Елгавадағы ірі машина жасау зауыты RAF, Ригадағы электротехникалық зауыттар, Даугавпилс, Валмиера және Олайн қалаларындағы химия зауыттары, сондай-ақ азық-түлік және мұнай өңдеу кәсіпорындары ашылды. Дегенмен, жаңа салынған зауыттарды басқаруға жеткілікті адам болмады. Өнеркәсіптік өндірісті кеңейту мақсатында, басқа Кеңес республикаларынан елге көбірек адамдар көшірілді, нәтижесінде латыштардың үлесі айтарлықтай төмендеді. 1989 жылы латыштар халықтың шамамен 52% құрады (1 387 757 адам), ал соғысқа дейін бұл көрсеткіш 77% (1 467 035 адам) болған. 2005 жылы латыштардың саны 1 357 099 адамды құрады, бұл титулды халықтың нақты азаюын көрсетіп тұр. Алайда, қазіргі уақытта латыштар Латвияның жалпы халқының шамамен 60% құрайды (2 375 000 адам).

Тәуелсіздікті қалпына келтіру

Коммунистік режимдегі либерализация 1980 жылдардың ортасында КСРО-да Михаил Горбачев енгізген «Перестройка» мен «Гласность» арқылы басталды. Латвияда осы мүмкіндікті пайдаланған бірнеше жаппай саяси ұйымдар құрылды – Латвия Халық фронты (Tautas Fronte), Латвия Ұлттық Тәуелсіздік қозғалысы (Latvijas Nacionālās Neatkarības Kustība) және Азаматтар Конгресі (Pilsoņu kongress). Бұл топтар ұлттық тәуелсіздікті қайта орнату үшін үгіт-насихат жұмыстарын бастады. Молотов-Риббентроп пактісінің 50 жылдығына орай (1989 жылдың 23 тамызында) Балтық елдерінің тағдырына қатысты латыштар, литвалықтар және эстондықтар Таллиннен Ригаға, содан кейін Вильнюске дейін 600 шақырымға созылған «Балтық жолы» атты адам тізбегін құрып қол қосты. Бұл Балтық мемлекеттерінің тәуелсіздікке деген біртұтас ниетін символдық түрде бейнеледі. Толық тәуелсіздікке қарайғы келесі қадамдар 1990 жылдың 4 мамырында жасалды. 1930 жылдардан бергі алғашқы демократиялық сайлауда сайланған Латвия КСР Жоғарғы Кеңесі тәуелсіздікті қайта орнату туралы декларацияны қабылдады, онда Кеңес Одағындағы автономия мен толық тәуелсіздік арасындағы кезеңдік мерзім қарастырылды. Алайда, 1991 жылдың қаңтарында коммунистік саяси күштер күш қолданып Кеңес үкіметін қайта орнатуға тырысты. Латвиялық наразылар совет әскерлерінің стратегиялық маңызды позицияларды қайта басып алуын тоқтата алды (1991 жылғы қаңтар оқиғалары). 1991 жылдың 21 тамызында Мәскеудегі мемлекеттік төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін парламент кезеңдік мерзімді аяқтауға дауыс берді, осылайша Латвияның соғысқа дейінгі тәуелсіздігін қайта жаңғыртты. 1991 жылдың 6 қыркүйегінде Латвияның тәуелсіздігі Кеңес Одағы тарапынан қайта мойындалды.

Қазіргі тарих

Тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін көп ұзамай, Латвия, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Ұлттар Лигасының мүшесі болған, Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесіне айналды. 1992 жылы Латвия Халықаралық валюта қорына қатысуға құқық алды, ал 1994 жылы Еуропалық Одақпен еркін сауда келісімін жасасумен қатар НАТО-ның «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасына қатысты. Латвия Еуропа Кеңесінің мүшесі болды, сондай-ақ Еуропалық Одақ пен НАТО-ға мүшелікке үміткер атанды. Латвия Дүниежүзілік сауда ұйымына қабылданған үш Балтық елдерінің біріншісі болды. 1999 жылдың соңында Хельсинкиде Еуропалық Одақ үкіметтерінің басшылары Латвияны Еуропалық Одаққа қосылу бойынша келіссөздерді бастауға шақырды. 2004 жылы Латвияның сыртқы саясаттағы ең маңызды мақсаттары – Еуропалық Одаққа және НАТО-ға мүшелік – орындалды. 2 сәуірде Латвия НАТО-ға мүше болды, ал 1 мамырда Латвия, басқа екі Балтық мемлекетімен бірге, Еуропалық Одаққа мүше болды. 2003 жылдың қыркүйек айында өткен референдумда сайлауға қатысқандардың 72,5%-ы Еуропалық Одаққа мүше болуды қолдады, дауыс бергендердің саны шамамен 67% құрады. Латвия 2003 жылдың 16 сәуірінде Шенген келісіміне қол қойды және 2007 жылдың 21 желтоқсанында оны іске асыруды бастады. 2013 жылдың қараша айында Ригадағы сауда орталығының шатыры құлап, Латвияның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ең ірі апаттарының біріне әкеп соқты, нәтижесінде сағат түскісінде сауда жасап жүрген 54 адам мен құтқару қызметкері қаза тапты. 2014 жылдың 1 қаңтарында Латвия еуроаймаққа қосылды, еуроны валюта ретінде пайдаланатын ЕО мемлекеттерінің қатарына енді. 2023 жылдың мамырында парламент Эдгарс Ринкевичсті Латвияның жаңа президенті етіп сайлады, ол Балтық елдерінің алғашқы ашық гомосексуал мемлекет басшысы атанды.

Негізгі дереккөздер

Скультанс, Виеда. Өмірдің куәлігі: посткеңестік Латвиядағы баяндама және естелік (Routledge, 2002).