Кіріспе

12-13 ғасырларда Балтық теңізі маңындағы крест жорықтары

Фильм

Солтүстік крест жорықтары немесе Балтық крест жорықтары – католик христиан әскери ордендері мен мемлекеттерінің Балтық теңізінің оңтүстік және шығыс жағалауларындағы Балтық, фин және батыс славян тайпаларына, сондай-ақ православие христиандығын ұстанатын шығыс славян халқына қарсы жүргізген діни науқандары. Ең танымал жорықтар – Ливония және Пруссия крест жорықтары. Осы соғыстардың кейбіреулері орта ғасырларда крест жорықтары деп аталған, ал қалғандары, оның ішінде шведтердің көп бөлігі, 19 ғасырдағы романтикалық ұлтшыл тарихшылар тарапынан крест жорықтары деп сипатталды. Дегенмен, эстондықтарға және "осы аймақтағы басқа да пұтқа табынушыларға" қарсы крест жорықтарына 1171 немесе 1172 жылы Папа Александр III Non parum animus noster бұйрығымен рұқсат берілді.

Вендилік крест жорығы

Бұл жорықтар 1147 жылы қазіргі солтүстік және шығыс Германиядағы поляб славяндарына (немесе "вендтерге") қарсы вендтер крест жорығымен басталды. Бұл крест жорығы Киелі жерге жасалған Екінші крест жорығымен бірге жүргізілді және 16 ғасырға дейін үзіліс-үзіліспен созылды.

Шведтердің крест жорықтары

Швед крест жорықтары – 1150-1293 жылдар аралығында Швецияның финдерге, тавастиялықтарға және карелиялықтарға қарсы жүргізген әскери науқандары. Шығыс православиелік Новгород Республикасымен болған соғыстардың да діни мәні болды.

Даниялық крест жорықтары

Даниялықтар кем дегенде үш рет Финляндияға крест жорықтары жасаған. Бұл крест жорықтары туралы алғашқы мәлімет 1187 жылға қатысты, онда кресткер Эсберн Снейр Рождестволық тойдағы сөзінде финдерге қарсы маңызды жеңіс туралы айтқан. Келесі екі белгілі крест жорығы 1191 және 1202 жылдары өткен. Соңғысына Лунд епископы Андерс Сунсен ағасымен бірге жетекшілік еткен.

Ливон крест жорығы

XII ғасырда қазіргі Эстония, Латвия және Литва жерлерін мекендеген халықтар, шығысындағы Православие және батысындағы Католик шіркеулері сияқты күшейіп келе жатқан қарсы христиан мемлекеттерінің арасында пұтқа табынушылық аймағын құрады. Олардың діни нанымдарының өзгешелігі оларды толыққанды түрлендіруге кедерес келтірген себептердің бірі болды. Неміс крестоносцының аймаққа келгеніне дейінгі 150 жылдан астам уақыт ішінде Эстония Ресей княздықтарынан, сондай-ақ Дания мен Швециядан он үш рет шабуылға ұшырады. Эстониялықтар да Дания мен Швецияға шабуылдар жасады. Кейбір католиктер Эстониялықтарды дінге көндіруге бейбіт жолмен тырысты, бұл 1045-1072 жылдары Бремен архиепископы Адалберт жіберген миссиялық сапарлармен басталды. Дегенмен, бұл бейбіт күш-жігердің нәтижесі шектеулі болған сияқты.

Ливондықтарға қарсы науқан (11981212)

1180 жылы неміс саудагерлері викингтердің бұрынғы сауда жолдарымен ілесіп, Майнхард есімді монах қазіргі Латвиядағы Даугава өзенінің сағасына қонды және 1186 жылы епископ болды. Папа Селестин III 1195 жылы Балтық елдерінің бұтқа табынушыларына қарсы крест жорығын жариялады, бұл жариялау Папа Иннокентий III тарапынан қайталанды. Майнхардтың ізбасары, Гановер епископы Бертольд бастаған крестшілер экспедициясы 1198 жылы Ливонияға (қазіргі Латвияның Рига шығанағы төңіресіндегі бөлігі) қонды. Крестшілер алғашқы шайқаста жеңіске жеткенімен, епископ Бертольд қаза тапты және крестшілер кері шегінді. 1199 жылы Альберт Буксхёведен Бремен архиепископы Хартвиг II тарапынан Балтық елдерін христиандастыру үшін тағайындалды. Альберт 30 жылдан кейін қайтыс болған кезде, қазіргі Эстония мен Солтүстік Латвияның жаулануы және ресми христиандастырылуы аяқталды. Альберт өз жұмысын Империяны аралап, Балтық елдеріне қарсы крест жорығын уағыздаумен бастады, оған Папаның бұйрығы көмектесті, онда Балтық бұтқа табынушыларына қарсы күрес қасиетті жерге жасалған крест жорығымен тең дәрежеде екені жарияланды. 1200 жылы ол Даугаваның сағасына бар болғаны 23 кеме және 500 сарбазымен келгенімен, епископтың күш-жігері үздіксіз жаңадан келгендер ағынын қамтамасыз етті. Крестшілердің бірінші толқыны көбінесе көктемде соғысуға келіп, күзде үйлеріне оралды. Тұрақты әскери күштерді қамтамасыз ету үшін 1202 жылы Ливон қылышбастарлар ордені құрылды. 1201 жылы епископ Альберт Ригада базар ашуы Империя азаматтарын тартты және экономикалық өркендеуге әкелді. Альберттің өтініші бойынша Папа Иннокентий III Балтық елдерін Әзіре Марияға бағыштады, осы арқылы әскеріне жауынгерлерді тартуды насихаттады, және «Марияның жері» атауы қазіргі күнге дейін сақталды. Бұл Ливонияның сол кездегі Terra Mariana (Марияның жері) деген атауында көрінеді. 1206 жылы крестшілер Гауя өзенінің оң жағалауындағы Турайдaдағы Ливон бекінісін басып алды. Гауяның сол жағалауын бақылау үшін 1210 жылға дейін Сигулдада тас қамал салынды. 1211 жылы Ливонның Мецеполе провинциясы (қазіргі Лимбажи ауданы) және аралас Ливон-Латгал халқы қоныстанған Идумея (қазіргі Штраупе) округі Рим-католик дініне ауысты. Ливондықтарға қарсы соңғы шайқас 1212 жылы Сигулдаға жақын Сатезеле төбесіндегі бекіністі қоршау болды. Шығыс славян Полоцк княздығына салық төлеп келген Ливондықтар бастапқыда немістерді пайдалы одақтастар деп есептеген. Ливондықтардың алғашқы шомылдырылған тұлғасы – олардың басшысы Турайдaлық Каупо болды. Неміс билігі күшейген сайын Ливондықтар крестшілерге және шомылдырылған басшыға қарсы көтерілді, бірақ олар басылдырылды. Турайдaлық Каупо 1217 жылы Әулие Матфей күнінде болған шайқаста қаза тапқанға дейін крестшілердің одақтасы болып қалды. Неміс крестшілері жаңадан шомылдырылған Ливон жауынгерлерін Латгалдықтар мен Селондарға (1208–1209), Эстондықтарға (1208–1227) және Семигалдықтар, Самогиттер мен Курондықтарға (1219–1290) қарсы жорықтарына қатыстыруға шақырды.

Латгалиялықтар мен селониялықтарға қарсы жорық (12081224)

Ливондықтарды бағындырғаннан кейін крестоносцы назарын шығысқа қарай, Гауя және Даугава өзендері бойындағы Латгалия княздіктеріне бұрды. 1208 жылғы әскери одақ және кейіннен грек православиесінен Рим католиктігіне көшу, Талава княздігінің солтүстік крест жорықтары кезінде Балтық тайпаларын бейбіт түрде бағындырудың жалғыз мысалы болды. Талаваның билеушісі Таливальдис (Талибальд де Толова) эстондықтарға қарсы неміс крестоносшыларының ең адал одақтасы болды және ол 1215 жылы католик шейіті ретінде қайтыс болды. Даугава су жолы бойындағы Латгалия және Селония елдеріне қарсы соғыс 1208 жылы православиелік Кокнезе княздігі мен Селониялық Сельпилс бекінісін басып алумен басталды. Науқан 1209 жылы литвалық язычниктермен одақтас болды деген айыппен православиелік Герсика княздігіне (Летия деп те аталады) шабуыл жасаумен жалғасты. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Герсика патшасы Висвальдис Ливония епископының вассалы болды және өз елінің бір бөлігін (Оңтүстік Латгалияны) феод ретінде алды. Селониялық Сельпилс бекінісі қысқа мерзімге Селония дін аумағының (1218–1226) орталығы болды, содан кейін Ливон орденінің билігіне көшті (соның орнына Сельбург тас қамалы салынды). Тек 1224 жылы Рига епископы мен Қылышгерлер ордені арасында Талава және Адзеле округтерін бөлісу арқылы Латгалия елдері неміс басқыншыларының меншігіне айналды. Бұрынғы Герсика княздігінің аумағы 1239 жылы Рига епископы мен Ливон ордені арасында бөлінді.

Эстонияға қарсы жорық (12081224)

1208 жылға қарай немістер естондықтарға қарсы операцияларды бастауға жеткілікті күшті болды. Эстондықтар сол кезде сегіз ірі және бірнеше кіші округтерге бөлінген, олардың әрқайсысын ақсақалдар басқарды және олардың арасында ынтымақтастық шектеулі болды. 1208–27 жылдары әртүрлі тараптардың соғыс жасаған топтары Ливония, Солтүстік Латгалия және Эстония округтері арқылы шабуыл жасады. Ливониялықтар мен Латгалиялықтар көбінесе крестоносшылардың одақтастары болды, ал Полоцк және Псков княздықтары әртүрлі уақытта әртүрлі тараптармен одақтастыққа түсті. Эстония округтерінің негізгі орталықтары болған төбелік бекіністер бірнеше рет қоршауға алынып, жаулап алынды. Соғыстан шаршаған тараптар арасында үш жылға (1213–1215) бітім шарты жасалды, ол немістерге жалпы алғанда тиімдірек болды, олар өздерінің саяси жағдайын нығайта алды, ал эстондықтар өздерінің еркін одақтар жүйесін орталықтандырылған мемлекетке дамыта алмады. Ливониялық көшбасшы Каупо 1217 жылдың 21 қыркүйегінде Вильянди (Феллин) маңындағы шайқаста қаза тапты, бірақ шайқас эстондықтар үшін ауыр жеңіліс болды, олардың көшбасшысы Лембиту де қаза тапты. 1211 жылдан бері оның есімі неміс жылнамашыларының назарына естондықтардың белгілі ақсақалы ретінде түсті және ол эстондықтардың қарсылық күресінің орталық тұлғасына айналды. Дания мен Швеция христиан мемлекеттері де Балтық теңізінің шығыс жағалауларын жаулап алуға құмарлық танытты. Швеция 1220 жылы батыс Эстонияға бір рет сәтсіз шабуыл жасады, ал Дания королі Вальдемар II басқарған Дания флоты 1219 жылы Эстонияның Линданиссе (қазіргі Таллин) қаласына түсті. Линданиссе шайқасынан кейін даниялықтар бекініс салды, оны 1220 және 1223 жылдары эстондықтар қоршауға алды, бірақ бекініс тұрып берді. Соңында бүкіл солтүстік Эстония Данияның бақылауына көшті.

Сааремаға қарсы соғыстар (1206 1261)

Соңғы эстондық округ, жаулап алушыларға қарсы тұрған – Сааремаа (Осел) аралы болды, оның соғыс кемелері неміс крестоносшыларына қарсы күрес жылдарында Дания мен Швецияға шабуыл жасады. 1206 жылы Дания королі Вальдемар II және Лунд епископы Андреас бастаған әскер Сааремааға түсіп, бекініс құруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1216 жылы Ливониялық қылышбастарлар мен епископ Теодорих бірігіп, мұз басып жатқан теңіз арқылы Сааремааға шапты. Оэзельдіктер келесі көктемде неміс үкімдігіндегі Латвия аумақтарына шабуыл жасады. 1220 жылы Швеция королі Ян I және Линчепинг епископы Карл бастаған швед әскері Батыс Эстониядағы Роталиядағы Лихула қаласын бағындырды. Оэзельдіктер сол жылы швед бекінісіне шабуыл жасап, оны бағындырып, Линчепинг епископының өзі қоса барлық швед гарнизонын өлтірді. 1222 жылы Дания королі Вальдемар II Сааремааға екінші шабуыл жасауға тырысты, осы жолы мықты гарнизонмен тас бекініс салды. Дания бекінісі қоршалып, бес күн ішінде тапсырылды, Дания гарнизоны Ревельге қайтты, ал Рига епископы Альберттің інісі Теодорих және басқа да бірнеше адам бейбітшілік кепілі ретінде қалды. Оэзельдіктер бекіністі толығымен қиратты. 1227 жылдың қаңтар айында Папаның өкілі Вильгельм Модена басқаратын 20 000 сарбаздық әскер Сааремаа флоты мұзға тоңғанда, мұз басып жатқан теңізден өтті. Екі маңызды Оэзельдік бекінісі – Муху мен Валжала тапсырылғаннан кейін, Оэзельдіктер христиан дінін ресми түрде қабылдады. 1236 жылы Сауле шайқасында Ливониялық қылышбастарлардың жеңілісінен кейін Сааремаада әскери қимылдар қайта басталды. 1261 жылы соғыс жалғасты, себебі Оэзельдіктер тағы да христиан дінінен бас тартып, аралдағы барлық немістерді өлтірді. Ливон орденінің, Осел-Вик епископтығының және Дания Эстониясының, соның ішінде материктік эстондықтар мен латыштардың біріккен күштері Каармадағы бекіністі бағындырып, Оэзельдіктерді жеңгеннен кейін бейбіт келісімге қол қойылды. Содан кейін Ливон ордені Пёйдеде тас бекініс салған.

Курониялықтар мен Семигаллияларға қарсы соғыстар (12011290)

Курляндықтар 1201 және 1210 жылдары Ригаға шабуыл жасағанмен, Альберт Букшоведен Курляндияны Данияның Вальдемар II-нің қарауындағы жер деп есептегендіктен, оларға қарсы ірі науқан ұйымдастыруға құлшынбады. 1229 жылы Альберт қайтыс болғаннан кейін, крестшілер 1230 жылы келісім арқылы Ванеманды (Курляндияның солтүстік-шығысындағы ливон, озель және курон халқының аралас қонысы) бейбіт түрде бағындырды. Сол жылы, папаның вице-легаты Балдуин Альнеалық бұл келісімді жойды және орталық Курляндиядағы Бандава билеушісі (рекс) Ламмекинмен келісім жасады, оның мемлекетін папаның қарамағына өткізді. Балдуин Курляндиядағы папаның өкілі және Семигалия епископы болды; алайда, немістер оның үстінен Рим Куриясына шағымданды, және 1234 жылы Папа Григорий IX Балдуинды өкілдіктен шеттетуге бұйрық берді. Сауле шайқасында Самогиттер мен Семигаллиялықтардың жеңілісінен кейін, Қылышбауырлардың қалдықтары 1237 жылы Тевтон орденінің бөлімшесі ретінде қайта құрылды және Ливон ордені деп аталды. 1242 жылы Ливон орденінің магистрі Андрей Гронингеннің басшылығымен крестшілер Курляндияны әскери жолмен басып алуды бастады. Олар курондықтарды оңтүстікке қарай, қазіргі Литвамен шектес Эмбутеге дейін жеңіп, Кульдига қаласында негізгі бекінісін салды. 1245 жылы Папа Иннокентий IV жаулап алынған Курляндияның үштен екі бөлігін Ливон орденіне, ал үштен бір бөлігін Курляндия епископтығына берді. 1260 жылы Дурбе шайқасында самогиттер мен курондықтар Ливон және Тевтон ордендерінің біріккен күштерін жеңді; алайда, келесі жылдары крестшілер курондықтарды біртіндеп бағындырып, 1267 жылы жеңілген қарсыластарының міндеттемелері мен құқықтарын айқындайтын бейбіт келісімге келді. Олардың жерлерінің (Чеклис және Мегава) бағындырылмаған оңтүстік бөліктері Ұлы Литва княздығының билігіне көшті. Семигалия округтерін басып алу 1219 жылы Ригадан келген крестшілер Лиэлупе су жолындағы маңызды порт Межотнені басып алып, Семигалия епископтығын құрғанда басталды. Бірнеше сәтсіз науқандардан кейін, пұтқа табынушы Семигалия герцогы Виестард және оның самогит туыстарына қарсы Рим Куриясы 1251 жылы Семигалия епископтығын таратуға шешім қабылдады және оның территорияларын Рига епископтығы мен Ливония ордені арасында бөлісті. 1265 жылы Елгавада, Лиэлупе өзенінің жанында тас қамал салынды және ол семигаллиялықтарға қарсы крестшілердің шабуылдары үшін негізгі әскери базаға айналды. 1271 жылы Тьервете төбесі басып алынды, бірақ 1279 жылы герцог Намезис бастаған семигаллиялықтар көтеріліс жасады, ал Трайденис басқарған литвалықтар Айскраукле шайқасында Ливон орденінің күштерін жеңді. Герцог Намезистің жауынгерлері 1280 жылы Ригаға сәтсіз шабуыл жасады, жауап ретінде шамамен 14000 крестшілер 1281 жылы Турайда қамалын қоршауға алды. Семигалия төбелерін басып алу үшін орден магистрі Эндорптық Виллекин 1287 жылы Тьервете қамалының жанында Хелигенберг атты қамал салдырды. Сол жылы семигаллиялықтар Риганы басып алуға тағы бір рет тырысты, бірақ оны қайтадан ала алмады. Үйлеріне қайтып келген Ливон рыцарьлары оларға шабуыл жасады, бірақ Гароза шайқасында жеңілді, онда орден магистрі Виллекин және кем дегенде 35 рыцарь қаза тапты. Орденнің жаңа магистрі Конрад фон Хатштейн 1289 және 1290 жылдары семигаллиялықтарға қарсы соңғы науқандарды ұйымдастырды; Добеле, Ракте және Сидабре төбелері басып алынды және семигаллиялық жауынгерлердің көпшілігі Самогития және Литва күштеріне қосылды.

Болеслав Крутой мен Конрад Мазовийдің жорықтары

1147 жылдан бастап Польшаның Мазовия герцогы Болеслав Крюк басқаруымен пұтқа табынушы Пруссияға қарсы көптеген жорықтар ұйымдастырылды, олардың кейбіреуі сәтті аяқталып, Пруссия территориясының бір бөлігі жаулап алынды. Польшаның Мазовия герцогы Конрад I 1219 және 1222 жылдары крест жорықтары арқылы пұтқа табынушы Пруссияны бағындыруға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз болды. Пруссияның алғашқы епископы Кристиан Оливаның кеңесімен Конрад 1220 жылы Добрин крестонос орденін құрды. Дегенмен, бұл орден тиімді болмады, ал Конрадтың Ескі пруссиялықтарға қарсы жорықтарына, бұрын бағындырылған Кульмерланд (Чельмно жері) аумағына жасалған шабуылдармен жауап берілді. Пруссиялықтардың үздіксіз қарсы шабуылдарына ұшыраған Конрад, Чельмно жерінің шекаралық аймағы үшін болған күресте Мазовия герцогтігінің солтүстігін тұрақтандыруды қалады. Мазовия 10-ғасырда Польша құрамына енгенімен, Мазовияның солтүстігінде тұрақты шекаралар болмағандықтан, жергілікті пруссиялықтар, йотвингиандар және литвалықтар әлі де сол аумақтарда өмір сүрді. Конрадтың әскери күшінің әлсіздігі оны 1226 жылы Тевтон орденінен – Рим-католик монахтар орденінен Пруссияға келіп, Ескі пруссиялықтарды басып тастау үшін көмек сұрауға мәжбүр етті.

Болеслав Тазаның және Лесшек Қараның жорықтары

1248-1282 жылдары Болеслав Таза және Лесшек Қара князьдері йотвингтер мен литвалықтарға қарсы жорықтар ұйымдастырды. Олар Мазовия, Куявия және Люблин аймақтарына шабуыл жасаған язычниктардың әскерлерін жеңіске бұйырды. Сондай-ақ, олар йотвингтер жеріне бірнеше әскери жорықтар жасады.