Кіріспе

Эстония тарихы Еуропа тарихының бір бөлігі болып табылады. Адамдар Эстония аймағына соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 9000 жыл б.з.д. мекен еткен. 13 ғасырдың басында неміс крестоносцы басып кірер алдында, ежелгі Эстонияның прото-эстондықтары табиғат рухтарына табынып келген. Орта ғасырлардағы Солтүстік крест жорықтарынан бастап, Эстония Дания, Германия, Ресей, Швеция және Польшаның елдің маңызды географиялық орны – Шығыс пен Батыс арасындағы қақпа ретінде бақылау үшін жүргізген көптеген соғыстарының аренасына айналды. 1227 жылы Даниялықтар мен немістер аймақты жаулап алғаннан кейін, Эстонияға бастапқыда солтүстікте Дания, Ливон ордені (Тевтон орденінің монастырлық мемлекетінің автономды бөлігі) және Киелі Рим империясының Балтық неміс шіркеу мемлекеттері билік етті. 1418-1562 жылдары Эстонияның барлық бөлігі Ливон конфедерациясының құрамына кірді. 1558-1583 жылдардағы Ливон соғысынан кейін Эстония 1710/1721 жылдарға дейін Швеция империясының құрамында болды, содан кейін 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысының нәтижесінде Швеция оны Ресейге берді. Осы кезеңде Балтық неміс ақсүйектері автономия құқығына ие болды, ал неміс тілі әкімшілік және білім беру тілі ретінде қолданылды. 1750-1840 жылдардағы эстофилдік ағартушылық кезең 19 ғасырдың ортасында эстондықтардың ұлттық оянуына әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918) және 1917 жылғы орыс революцияларынан кейін эстондықтар 1918 жылдың ақпанында тәуелсіздігін жариялады. Эстонияның Тәуелсіздік соғысы (1918-1920) екі майданда жүрді: жаңадан құрылған мемлекет шығыста большевиктік Ресейге және оңтүстікте Балтық неміс күштеріне (Baltische Landeswehr) қарсы күресті. 1920 жылдың ақпанындағы Тарту бейбіт шарты соғыстың аяқталуын белгіледі және Эстонияның тәуелсіздігін мәңгілік деп тануға мүмкіндік берді. 1940 жылы, 1939 жылғы Молотов-Риббентроп пактісінің салдарынан, Кеңес Одағы Эстонияны басып алып, елді заңсыз аннексиялады. Барбаросса операциясы барысында нацистік Германия 1941 жылы Эстонияны басып алды, ал 1944 жылы Кеңес әскері Эстонияны қайта басып алды. Эстония 1991 жылы Кеңес Одағының тарауы кезінде тәуелсіздікке қол жеткізіп, 2004 жылы Еуропалық Одаққа және НАТО-ға қосылды.

Мезолит кезеңі

Бұл аймақ Плейстоценнің соңғы мұз басу кезеңі аяқталғаннан бері, шамамен б.з.д. 9000 жылдан бері қоныстанған. Эстониядағы адам қонысының ең ерте іздері Кунда мәдениетімен байланысты. Ерте мезолиттік Пулли қонысы Пярну өзенінің жанында орналасқан. Оның жасалған мерзімі б.з.д. 9 мың жылдығының басына дейін жетеді. Кунда мәдениеті Ламмасмяе елді мекенінен атын алған, ол б.з.д. 8500 жылдан бұрынғы кезде салынған. Кундада табылғандарға ұқсас сүйек және тас артефактілер Эстонияның басқа жерлерінде, сондай-ақ Латвияда, солтүстік Литвада және оңтүстік Финляндияда да табылды. Минералдардың ішінде кремний мен кварц кесу құралдарын жасау үшін ең көп қолданылды.

Неолит дәуірі

Неолит дәуірінің басталуы Нарва мәдениетінің керамикасымен белгіленеді және ол Эстонияда 5-ші мыңжылдықтың басында пайда болады. Ең көне табылған жәділер шамамен б.з.д. 4900 жылға жатады. Алғашқы қыш ыдыстар қалың балшықтан, оған қиыршық тастар, қабықшалар немесе өсімдіктер қосылған. Нарва типтес керамика Эстонияның жағалау аймағының дерлік барлық бөлігінде және аралдарда табылған. Бұл дәуірдегі тас және сүйек құралдары Кунда мәдениетінің артефакттарымен көзге түсетін ұқсастыққа ие. Шамамен 4-ші мыңжылдықтың басында Эстонияға Тықты керамика мәдениеті келді. 1980-жылдардың басына дейін Балтық фин халықтарының – эстондықтардың, финдердің және ливондықтардың Балтық теңізінің жағалауына келуі Тықты керамика мәдениетімен байланыстырылды. Алайда, археологиялық тұрғыдан анықталған мәдени бірлестіктерді тілдік бірлестіктермен байланыстыруды дәлелдеу мүмкін емес, және бұл кезеңдегі қоныстардың көбеюіне климаттың жылынуына байланысты экономикалық өркендеу ықтимал себеп болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер тіпті соңғы мұз басу кезеңі аяқталғаннан бері Эстония мен Финляндияда ural тілінде сөйленген болуы мүмкін деп санайды. Тықты керамика мәдениетінің жерлеу салтында сүйек пен бұрғыдан жасалған жануарлардың, құстардың, жыландардың және адамдардың мүсіндері қосылған. Тықты керамикаға жататын ескі заттар Солтүстік Финляндиядан Шығыс Пруссияға дейін табылған. Неолиттің соңғы кезеңінің басталуы, шамамен б.з.д. 2200 жыл, Corded Ware мәдениетінің пайда болуымен сипатталады, оның ішінде өрнектелген қыш ыдыстар және жақсы жылтыратылған тас балталар (кейде қайық пішіндес балталар) бар. Иру қонысынан табылған арқанмен өрнектелген ыдыстың қабырғасындағы күйген бидай дәндері егіншілікпен айналысқандығының куәсі. Остеологиялық талдаулар жабайы шошқаны қолға үйретуге әрекет жасалғанын көрсетеді. Нақты жерлеу салтында, қайтыс болған адам бүйірімен жатқызылып, тізелері көкірегіне қысылып, бір қолы басының астына қойылған. Қабірлерге қосылған заттар үй жануарларының сүйектерінен жасалған. Шамамен б.з.д. 7-ші ғасырда Сааремаа аралына ірі метеорит түсіп, Каали кратерлерін құрады. Б.з.д. 325 жылы грек саяхатшысы Пифей Эстонияға келген болуы мүмкін. Ол сипаттаған Туле аралы Леннарт Меридің пікірінше Сааремаа, алайда бұл сәйкестік кеңінен қабылданбаған, өйткені Сааремаа Солтүстік Мұзды шеңберден оңтүстікке қарай орналасқан.

Темір дәуірі

Римге дейінгі темір дәуірі Эстонияда б.з.д. 500 жыл шамасында басталып, бірінші ғасырдың ортасына дейін созылды. Ең көне темір бұйымдары импортталған, бірақ бірінші ғасырдан бастап темір жергілікті батпақ және көл кенінен балқытыла бастады. Қоныстар көбінесе табиғи қорғаныс ұсынатын жерлерде орналасқан. Қамалдар салынды, бірақ уақытша пайдаланылды. Эстонияда қоршаулармен қоршалған төртбұрышты кельт егістіктерінің пайда болуы Римге дейінгі темір дәуіріне жатады. Өсімдіктердің құнарлылығын арттыруға арналған сиқырмен байланысты болған, адамдар жасаған ойықтары бар тастардың көпшілігі осы кезеңге жатады. Жаңа типтегі қабірлер – төртбұрышты молалар пайда бола бастады. Көму дәстүрлері әлеуметтік жіктелудің айқын басталуын көрсетеді. Эстониядағы Рим темір дәуірі шамамен 50-450 жылдар аралығында, Рим империясының ықпалына ұшыраған кезеңде болды. Материалдық мәдениетте бұл бірнеше римдік монеталар, әшекейлер мен артефактілерде көрінеді. Оңтүстік Эстониядағы темір артефактілерінің көптігі материктің оңтүстік аймақтармен жақын байланыста болғанын көрсетеді, ал батыс және солтүстік Эстония аралдары көршілерімен негізінен теңіз арқылы байланысқан. Кезеңнің соңына қарай үш анық тайпалық диалектілік аймақ – Солтүстік Эстония, Оңтүстік Эстония және Батыс Эстония, аралдарды қоса алғанда пайда болды, әр аймақтың халқы өзінің жеке ерекшеліктерін қалыптастырды.

Ерте орта ғасырлар

"Эстония" атауы бірінші рет біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Тацит еңбегінде Aestii түрінде кездеседі; алайда, бұл сол аймақтағы Балтық тайпаларын көрсетуі мүмкін. Скандинавия сагаларында (9 ғасыр) бұл термин эстондықтарды атау үшін қолданыла бастады. Птолемей өзінің "География III" еңбегінде, 2-ші ғасырдың ортасында Балтық жағалауындағы басқа да тұрғындармен бірге осилиялықтарды есімдерін атады. 5-ші ғасырдың римдік тарихшысы Кассиодордың сөзіне қарағанда, Тацит Аестий деп атаған халық – эстондықтар болған. Олардың ерте ортағасырлық кезеңдегі аумағының мөлшері даулы, бірақ дінінің мәні емес. Скандинавиялықтар оларды жел сиқырында шебер деп білген, сондай-ақ солтүстіктегі Сами халқы (сол кезде финдер деп аталған) да осындай шеберлікке ие болған. Кассиодор Эстонияны 6-шы ғасырда жазылған V. Хаттар 1–2 кітабында атаған. Киев Русінің ең ерте жылнамаларында монах Нестордың айтуынша, Чудтар – эсттер немесе эстондықтар болған. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырларында Эстонияда саяси және әкімшілік бөліністер қалыптаса бастады. Екі ірі бөлініс пайда болды: приход (кихельконд) және округ (маконд). Приход бірнеше ауылдан тұрған. Дерлік барлық приходтарда кем дегенде бір бекініс болған. Жергілікті аумақты қорғауды жоғары лауазымды шенеунік – приход ақсақалы басқарған. Округ бірнеше приходтан құралған, оларға да ақсақал жетекшілік еткен. 13-шы ғасырға қарай Эстонияда келесі ірі округтер қалыптасты: Сааремаа (Осилия), Ляэнемаа (Роталия немесе Маритима), Харьюмаа (Харрия), Рявала (Ревалия), Вирумаа (Вирония), Ярвамаа (Джервия), Сакала (Саккала) және Уганди (Угауния). Варбола бекінісі – Эстониядағы ең ірі дөңгелек қоршаулы бекіністердің және сауда орталықтарының бірі, ол Харью округінің (Харрия) аумағында салынған. 11-шы ғасырда скандинавиялықтар Балтық теңізінің шығыс жағалауынан келген викингтермен күрескенін тарихи деректерде жиі кездестіруге болады. Христиан дінінің күшеюімен Скандинавия мен Германиядағы орталықтандырылған билік ақырында Балтық крест жорықтарына әкелді. Шығыс Балтық әлемі әскери жаулап алу арқылы өзгерді: бірінші ливтер, латыштар және эстондықтар, содан кейін пруссиялықтар мен финдер жеңіліске ұшырады, дінге өтті, әскери оккупацияға түсті және кейде немістер, даттар мен шведтер тобы тарапынан жойылды.

Эстонияның крест жорығы: орта ғасырлар

Эстония ортағасырлық Еуропаның христиандығына соңғы болып енген аймақтарының бірі болды. 1193 жылы Рим папасы Селестин III Солтүстік Еуропадағы мүшріктерге қарсы крест жорылына шақырды. Солтүстік Германиядан басталган Солтүстік крест жорықтары Риганы (қазіргі Латвия) бекініс етіп алды. 1208 жылы ливтер мен леттер тайпаларының, жаңадан дінге өткендердің көмегімен крестшілер қазіргі Эстонияның бір бөлігіне шабуылдар жасады. Эстон тайпалары Ригадан келген шабуылдарға қарсы күресті және кейде крестшілер бақылап отырған жерлерді тонады. 1217 жылы неміс крестшілер ордені – "Қылыш бауырлары" және олардың жаңадан дінге өткен одақтастары эстон қолбасшысы Лембиту қаза болған маңызды шайқаста жеңіске жетті.

Даниялық Эстония (12191346)

Солтүстік Эстонияны 1219 жылы Дания патшасы Вальдемар II бастаған крестшілер жаулап алды. Олар Линданисс (қазіргі Таллин) қаласының орнына, (латынша) Ревелия (эстонша) Ревала немесе Рэвалаға, оған жақын ежелгі эстон аймағына келді. Дания әскері Линданисс шайқасында эстондықтарды жеңіске жеткізді. Харрия эстондықтары 1343 жылы көтеріліс ұйымдастырды (Жорж түнгі көтерілісі). Осының нәтижесінде провинцияны Ливон ордені басып алды. 1346 жылы Данияның Эстониядағы иеліктері (Гаррия және Вирония) Ливон орденіне 10 000 маркаға сатылды.

Швецияның жағалаудағы елді мекендері

Эстондық шведтер туралы алғашқы жазбаша айғақ 1294 жылғы Хаапсалу қаласы заңдарында кездеседі. Эстондық шведтер – Эстониядағы ең ерте белгілі азшылықтардың бірі. Оларды «Жағажай шведтері» (эстон тілінде Rannarootslased) деп те атайды, немесе қоныстанған аймақтарына қарай Рухну шведтері, Хийу шведтері сияқты атаулар қолданылады. Олар өздері «айбофольке» («арал халқы») деген сөзді қолданған және өздерінің туған жерін Айболанд деп атаған. Эстониядағы шведтердің ежелгі қоныс аумақтары: Рухну аралы, Хийумаа аралы, батыс жағалау және кіші аралдар (Вормси, Ноароотси, Сутлепа, Ригульди, Осмуссаар), Харью округінің солтүстік-батыс жағалауы (Нова, Вихтерпалу, Курксе, Пакри түбегі және Пакри аралдары), сондай-ақ Таллин қаласының жанындағы Найссаар аралы. Швециялықтардың көп саны тұратын қалалар Хаапсалу және Таллин болды. Бұрын шведтер Сааремаа, Ляэнемааның оңтүстік бөлігі, Харьюмааның шығыс бөлігі және Вирумааның батыс бөлігінде де тұрған.

Жер Мариана

1227 жылы Қылыш ағайындары Эстонияның Сааремаа аралындағы жергілікті халықтың соңғы бекінісін басып алды. Басып алудан кейін, Эстонияның барлық қалған жергілікті бұтқа табынушылары номиналды түрде христиан дініне өтті. Терра Мариана шіркеу мемлекеті құрылды. Басқыншылар стратегиялық тұсқа орналасқан қамалдар желісі арқылы билік жүргізді. Аумақ кейін Тевтон орденінің Ливониялық тармағы, Дорпат епископтығы (эстон тілінде: Tartu piiskopkond) және Осел-Вик епископтығы (эстон тілінде: Saare Lääne piiskopkond) арасында бөлінді. Эстонияның солтүстік бөлігі – дәлірек айтқанда Харьюмаа және Вирумаа аудандары (неміс тілінде: Harrien und Wierland) – 1346 жылға дейін Данияның номиналды иелігінде болды. Таллин (Реваль) 1248 жылы Любек құқықтарын алды және 13 ғасырдың соңында Ханза одағының ең солтүстік қаласы болды. 1343 жылы солтүстік Эстония және Сааремаа (Оэсель) аралының халқы неміс тілінде сөйлейтін жер иелерінің үстемдігіне қарсы көтеріліс (Әулие Георгий түнінің көтерілісі) бастады. Көтеріліс басылды, ал 1343 жылы бейбіт келіссөздер кезінде Пайдеде сайланған төрт эстондық «патшасы» өлтірілді. Сааремааның көтерілісші патшасы Вессе 1344 жылы дарға асылды. Көтерілістерге және 1481 және 1558 жылдарғы Мәскеу шапқыншылықтарына қарамастан, Орта төменгі неміс тілінде сөйлейтін азшылық Эстония қоғамында саудагерлер және қалалық орта тап ретінде, сондай-ақ поместьелер желісі арқылы ауылдағы жер иелері ретінде үстем күшке айналды.

Реформация

1517 жылы Мартин Лютер бастаған Еуропадағы протестанттық реформация 1520 жылдары Эстонияға жылдам тарады. Лютеран діні қарапайым халық арасында сауаттылықты таратуға көмектесті. Дегенмен, көптеген шаруалар дәстүрлі көзқарастарды ұстанатын және католик дәстүрлеріне жақын болғандықтан, жаңа шіркеуді қабылдауды кейінге қалдырды. 1600 жылдан бастап швед лютерандығы жаңа шіркеулердің салынуына, жиһаздалуына және (сәл ғана) безендірілуіне басымдық берді. Шіркеу архитектурасы енді қауымның қызметтерді түсінуіне және оларға қатысуына мүмкіндік беру үшін жоспарланды. Адамдардың ұзақ отыруын жеңілдету үшін қатарлар мен орындықтар орнатылды, ал алтарларда көбінесе Соңғы Тоқсанның суреттері бейнеленді, бірақ әулиелердің суреттері мен мүсіндері жойылды. Шіркеу қызметтері енді латын тілінде емес, жергілікті тілде өткізілді, ал алғашқы кітаптар эстон тілінде басылды.

Польша-Литва одақтастығы

1582–1583 жылдары оңтүстік Эстония (Ливония) Польша-Литва мемлекетінің құрамына кірді.

Эстония Швеция империясында (15611710)

Эстония герцогтігі 1561 жылы Ресей және Польшадан қорғану үшін швед билігіне өтті, себебі Ливон ордені Балтық провинцияларындағы өз ықпалын жоғалтты. Аймақтық тұрғыдан алғанда, ол бүгінгі Эстонияның солтүстік бөлігін құрады. Ливония 1629 жылы польша-швед соғысында Польша-Литва Республикасынан жаулап алынды. 1660 жылы Солтүстік соғыстарынан кейін Олива шарты бойынша Польша-Литва королі швед тәжін меңгеруге деген барлық құқықтарынан бас тарды және Ливония Швецияға ресми түрде берілді. Швециялық Ливония бүгінгі Эстонияның оңтүстік бөлігін және бүгінгі Латвияның солтүстік бөлігін (Видземе аймағын) қамтиды. 1631 жылы Швеция королі Густав II Адольф ақсүйектерді шаруаларға көбірек автономия беруге мәжбүр етті. Оның билігі тұсында 1632 жылы Тарту қаласында алғашқы баспахана мен университет ашылды.

Ресей империясындағы Эстония (17101917)

Ұлы Солтүстік соғысында Швецияның Ресейге жеңілуі 1710 жылы Эстония мен Ливонияның бағынуына әкелді, бұл 1721 жылы Нистад шартымен бекітілді, содан кейін Ресей үкімділігі кейіннен қазіргі Эстония болған аймаққа орнатылды. Дегенмен, құқықтық жүйе, лютеран шіркеуі, жергілікті және қалалық басқарулар, орта және жоғары білім көбінесе 19 ғасырдың соңына дейін, ал ішінара 1918 жылға дейін неміс тілінде жалғасты. Ресей империясының билігі тұсында, 1720 жылдардан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, Эстониядағы жергілікті балтық немістерінің азшылығы жер мен бизнестің көп бөлігіне иелік етіп, барлық қалаларда басымдық танытты. Жергілікті неміс тілді халықтың көпшілігі лютеран дінін ұстанды, сондай-ақ эстон халқының да басым бөлігі осы дінге жатты. 18 ғасырда моравиялық протестант миссионерлері эстон тіліне толық Библияны аударып, эстондықтарға ықпал етті. Кейбір немістер наразылық білдірді, императорлық үкімет 1743 жылдан 1764 жылға дейін моравиялықтардың қызметін тыйым салды. Дорпат (Тарту) университетінде неміс профессорларымен теология факультеті ашылды. Жергілікті неміс ақсүйектері жергілікті шіркеулерді бақылап, эстондық түлектерді сирек жұмысқа алды, бірақ олар зиялы және эстон ұлтшылдары ретінде танылды. 1840 жылдары лютеран шаруаларының орыс православие шіркеуіне өтуі байқалды. Царь олардың жергілікті билікке қарсы шыққанын білген соң, оларды ынталандырудан бас тартты. Лютеран шіркеулерінің неміс тілінде болуы көптеген ұлтшылдарды наразылыққа итерді, олар өз субмәдениеттерінде секулярлыққа баса мән берді. Мысалы, хор ұйымдары шіркеу музыкасына альтернатива ретінде секулярлық әндер ұсынды. 1819 жылы Балтық провинциялары Ресей империясында жеке бастылықты алғашқы болып жойған аймақтардың бірі болды, бұл шаруаларға жерді жалға алуға немесе сатып алуға мүмкіндік берді, сонымен қатар жерсіз эстон шаруаларының қалаларға көшу толқынын тудырды. Бұл өзгерістер эстон ұлттық санасының қалыптасуының экономикалық негізін құрды, өйткені ел 19 ғасырдың ортасында Еуропаны шарлаған ұлттық ояну толқынына ілікті. Жалпы халық, сондай-ақ Тарту университетінің студенттері мен профессорлары 1890 жылдары императорлық Ресей орталық үкіметі енгізген орыстандыру бағдарламаларына көбінесе немқұрайлылық танытты.

Эстофильдік ағартушылық кезең (1750-1840 жж.)

Білімді неміс иммигранттары мен Эстониядағы жергілікті балтық немістері, неміс университеттерінде білім алған, рационалды ойлаудың ағартушылық идеяларын енгізді – ойлау еркіндігі, бауырластық және теңдік идеяларын таратушы. Француз революциясы жергілікті "ағартылған" жоғарғы топқа қарапайым халыққа арналған әдебиет жасауға күшті түрткі берді. 1816 жылы оңтүстік Эстонияда (кейін Ливония губерниясы), ал 1819 жылы солтүстік Эстонияда (кейін Эстония губерниясы) Ресей императоры Александр I-нің жемісарықтан босатуы эстон тілді халықтың болашақ тағдыры туралы пікірталас тудырды. Көптеген балтық немістері эстондықтардың болашағын немістермен бірігу деп есептесе, көптеген басқа білімді және эстондықтарды жақсы көретін немістер эстондықтардың ежелгі мәдениетіне және 13 ғасырда даниялықтар мен немістер басып алғанға дейінгі бостандық дәуіріне қызығушылық танытты. Эстондықтарды жақсы көретін ағартушылық кезең эстон діни әдебиетінен жалпы халыққа арналған эстон тілінде басылатын газеттерге өтуге бастады.

Ұлттық ояну

Мектептерде эстон тілін оқыту тілі ретінде қолдану үшін мәдени қозғалыс туды, 1869 жылдан бастап барлық эстон ән фестивальдері үзбей өткізіліп, эстон тіліндегі ұлттық әдебиет дамыды. Эстонияның ұлттық эпосы – «Калевипоэг» 1861 жылы эстон және неміс тілдерінде жарық көрді. 1889 жыл орталық үкіметтің демеуімен жүргізілген русификация саясатының басталуын белгіледі. Бұл саясаттың нәтижесінде көптеген Балтық немісінің құқықтық институттары таратылды немесе өз жұмыстарын орыс тілінде атқаруға мәжбүр болды – соның бір мысалы Тәрті университеті. 1905 жылғы Ресей революциясы Эстонияны шарпыған кезде, эстондықтар баспасөз және жиналыс еркіндігін, жалпыға бірдей сайлау құқығын және ұлттық автономияны талап етті. Эстонияның жетістіктері шамалы болды, бірақ 1905 және 1917 жылдар арасындағы шиеленісті тұрақтылық эстондықтарға ұлттық мемлекет құруға ұмтылуларына жағдай жасады.

Республикаға жол (19171920)

Эстония біртұтас саяси бірлік ретінде алғаш рет 1917 жылғы Ресей ақпан революциясынан кейін пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының құлауымен, Ресейдің Уақытша үкіметі сәуір айында біртұтас Эстонияға ұлттық автономия берді. Солтүстік Эстония губерниясы (тарихи Дания Эстониясына сәйкес) Ливония губерниясының солтүстік бөлігімен біріктірілді. Уақытша парламент – Маапаев сайлауы ұйымдастырылды, онда Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының меньшевик және большевик фракциялары дауыстардың бір бөлігін алды. 1917 жылғы 5 қарашада, Санкт-Петербургтегі қазан революциясына екі күн бұрын, эстон большевигі Яан Анвельт заңды түрде құрылған Маапаевтан билікті күшпен басып алып, төңкеріс жасады және Маапаевты жасырын жұмыс істеуге мәжбүр етті. Ақпан айында Кеңес Ресейі мен Германия империясы арасындағы бейбіт келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, материктік Эстония немістер тарапынан басып алынды. Большевик күштері Ресейге шегінді. Ресей Қызыл Армиясының шегінуі мен неміс әскерлерінің жақындауы арасында Эстония Ұлттық Кеңесінің Құтқару комитеті Маапаев 1918 жылғы 23 ақпанда Пярну қаласында Эстонияның тәуелсіздік декларациясын жариялады.

Тәуелсіздік соғысы

Біріккен Балтық Герцогтігінің қысқа ғұмырлы қуыршақ үкіметінің құлауынан және 1918 жылдың қарашасында неміс әскерлерінің шығарылуынан кейін Эстонияның Уақытша үкіметі қайтадан қызметке кірісті. Бірақ, бірнеше күн өткен соң Қызыл Армияның әскери шабуылы басталды, бұл Эстонияның Тәуелсіздік соғысының (1918–1920) басталуын білдірді. Эстония армиясы 1919 жылдың ақпан айына дейін Эстонияның барлық аумағын Қызыл Армиядан тазартып алды. 1919 жылдың 5-7 сәуірінде Эстонияның Құрылтай жиналысы сайланды. 1919 жылдың жазында Эстония ең үлкен аумағына жетті, Оңтүстік және Шығыс майдандарында Қызыл Армияны Эстония шекарасынан асыра итеріп жіберді, ал шығыста Эстония басқаруындағы Солтүстік-Батыс армиясының көмегімен бұл орын алды.

Жеңіс

1920 жылдың 2 ақпанында Эстония Республикасы мен Ресей КСРФ Тарту шартына қол қойды. Шарттың талаптарында Ресей Эстония территориясына қатысты барлық құқықтарынан мұңгілікке бас тартты. Эстонияның бірінші Конституциясы 1920 жылдың 15 маусымында қабылданды. Эстония Республикасы халықаралық мойындылық алды және 1921 жылы Ұлттар Лигасының мүшесіне кірді.

Соғыс аралығы (1920-1939 жылдар)

Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңі 1918 жылы басталып, 22 жылға созылды. Эстония егемен мемлекет мәртебесіне ие болу үшін қажетті экономикалық, әлеуметтік және саяси реформалар жүргізді. 1919 жылғы жер реформасы экономикалық және әлеуметтік жағынан ең маңызды қадам болды. Балтық ақсүйектеріне тиесілі ірі жерлер шаруалар арасында, әсіресе Эстония Тәуелсіздік соғысының еріктілері арасында қайта бөлінді. Эстонияның басты нарықтары Скандинавия, Ұлыбритания және Батыс Еуропа болды, сондай-ақ тауарлар АҚШ пен КСРО-ға экспортталды. 1920 жылы қабылданған Эстония Республикасының бірінші Конституциясы парламенттік үкімет нысанын орнатты. Парламент (Рийгикогу) үш жылдық мерзімге сайланатын 100 мүшеден тұрды. 1920 мен 1934 жылдар аралығында Эстонияда 21 үкімет жұмыс істеді. 1930 жылдары коммунизмге және парламентке қарсы Vaps қозғалысы күш алды. 1933 жылдың қазан айында Vaps қозғалысы ұйымдастырған Конституциялық реформа жөніндегі референдум сайлаушылардың 72,7 пайызының қолдауына ие болды. Эстон тіліндегі мектептер ашылды және өнердің барлық түрлері гүлденді. Тәуелсіздік кезеңіндегі ең маңызды мәдени жетістіктердің бірі – 1925 жылы қабылданған, сол кезде Батыс Еуропада теңдесі жоқ, кемінде 3000 адамды құрайтын аз ұлттағы топтарға мәдени автономияны кепілдеу болды (Эстониядағы еврейлер тарихына қараңыз). Тарихшылар "шамамен 700 жылдық неміс үкімдігінен" кейін қан төгілмеуін салыстырмалы түрде оның жұмсақ болғанының белгісі деп есептейді. Эстония бейтарап саясат ұстанды, бірақ 1939 жылдың 23 тамызында КСРО мен нацистік Германия Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойғаннан кейін бұл саясат мәнсіз болды. Аталған келісімде екі үлкен держава араларында орналасқан елдерді (Польша, Литва, Латвия, Эстония және Финляндия) бөлісуге келісті, Эстония КСРО-ның "әсер ету аймағына" кірді. Польшаға басып кіргеннен кейін, "Orzeł" оқиғасы болды: поляк суасты қайығы ORP Orzeł Таллин портында пана іздеді, бірақ 17 қыркүйекте КСРО Польшаға шабуыл жасағаннан кейін қашып кетті. Эстонияның экипажды қарусыздандыруға және ұстауға ниет танытпауы немесе мүмкіндігі болмауы КСРО-ны Эстонияны "олардың қашуына көмектескен" деп айыптауға және Эстония бейтарап емес деп мәлімдеуге себеп болды. 1939 жылдың 24 қыркүйегінде КСРО Эстонияға ел аумағында әскери базалар бермесе, соғыс жариялаймыз деп үльтиматум қойды, ал Эстония үкіметі бұл талапқа бойын бұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391944)

Молотов-Риббентроп келісімінен және Польшаға Кеңес Одағының басып кіруінен кейін 1939 жылдың 24 қыркүйегінде Эстония порттарында Қызыл Әскердің әскери кемелері пайда болды, ал Кеңес бомбалаушылары Таллин және оның маңындағы аймақтар үстінен қауіпті патрульдеуді бастады. Мәскеу Эстониядан Еуропа соғысының барысында КСРО-ға әскери базалар құруға және Эстония аумағында 25 000 саяқтан әскер орналастыруға рұқсат беретін келісімге қол қоюды талап етті. Эстония үкіметі ультиматумды қабылдап, 1939 жылдың 28 қыркүйегінде тиісті келісімге қол қойды.

Кеңес Одағына қосылу (1940)

1940 жылы маусымда Эстония Республикасы Кеңес Одағының басып алуына ұшырады. 1940 жылы 12 маусымда Кеңес Балтық флотына Эстонияны толық әскери блокадаға алу туралы бұйрық берілді. 1940 жылы 14 маусымда, әлемнің назары бір күн бұрынғы Париждегі нацистік Германияның құлауына аударылғанда, Эстонияға қатысты әскери блокада күшіне енді, және екі совет бомбалаушысы Таллиннен Хельсинкиге ұшып бара жатқан «Калева» атты фин жолаушылар ұшағын құлатты. Ұшақта АҚШ Сыртқы істер қызметінің қызметкері Генри У. Антейл-младший болған, ол апатта қаза тапты. 1940 жылы 16 маусымда Кеңес Одағы Эстонияға басып кірді. Молотов Балтық елдерін Кеңес Одағына қарсы қастандық жасады деп айыптап, Эстонияға кеңестік үкіметті құруға қатысты ультиматум жіберді. Эстония үкіметі, елдің ішінде де, шекарада да совет әскерлерінің күші басым екенін ескере отырып, қан төгілуді және ашық соғысты болдырмау үшін қарсылық көрсетпеуге шешім қабылдады. Эстония ультиматумды қабылдады, және 17 маусымда Қызыл Армия Эстониядағы әскери базаларынан шыққан кезде Эстонияның мемлекеттік тәуелсіздігі де-факто тоқтады. Келесі күні елге тағы 90 000-ға жуық әскер кірді. Эстония Республикасының әскери басып алуы совет әскерлерінің қолдауымен жасалған коммунистік төңкеріс арқылы ресми түрде жарияланды, одан кейін парламенттік сайлаулар өтті, онда коммунистерді қолдаушылар емес барлық үміткерлер заңсыз деп жарияланды. Жаңа сайланған парламент 1940 жылы 21 шілдеде Эстонияны Социалистік Республика деп жариялады және бірауыздан Эстонияны Кеңес Одағына қабылдауды сұрады. Эстонияны КСРО-ға қосуға дауыс берудің «саяси міндетін» орындамаған, дауыс бергендері туралы мөр басылмаған паспорттары болған адамдарға совет трибуналдарынан бас жағынан оқ атуға рұқсат берілді. 6 тамызда Эстония ресми түрде Кеңес Одағына қосылды және Эстон Совет Социалистік Республикасы болып қайта аталды. 1979 жылы Еуропалық Парламент «бұрынғы тәуелсіз және бейтарап мемлекеттерді Кеңес Одағының 1940 жылы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін басып алуын және оның жалғасуын» айыптап, Эстония, Латвия және Литваның тәуелсіздігін саяси жолдармен қалпына келтіруге көмектесуге тырысты. Кеңес билігі Эстонияны бақылауға алғаннан кейін дереу террор режимін орнатты. Кеңес оккупациясының алғашқы жылында (1940–1941) елдің жетекші саясаткерлері мен әскери шенеуніктерінің арасында 8000-нан астам адам тұтқындалды. Тұтқындалғандардың 2200-ге жуығы Эстонияда өлім жазасына кесілді, ал қалғандарының көпшілігі Ресейдегі Гулаг еңбек лагерлеріне жіберілді, олардан аман қалғандардың саны өте аз болды. 1941 жылдың 14 маусымында үш Балтық елде бірдей жаппай депортациялар орын алған кезде, шамамен 10 000 эстондық азаматтар Сібірге және Кеңес Одағының басқа да шалғай аймақтарына депортацияланды, олардың жартысына жуығы кейіннен қайтыс болды. 1941 жылы Германияның КСРО-ға басып кіруінен кейін Кеңес әскеріне жұмылдыру сылтауымен Ресейге күштеп көшірілген 32 100 эстон еркегінің шамамен 40 пайызы келесі жылы аштықтан, суықтан және тым ауыр жұмыстан «еңбек батальондарында» қайтыс болды. 1940–1941 жылдардағы алғашқы совет оккупациясы кезінде 500-ге жуық еврейлер Сібірге депортацияланды. Эстонияның зираттары мен ескерткіштері қиратылды. Соның ішінде Таллин әскери зиратында 1918–1944 жылдар аралығында совет билігімен жойылған көптеген қабір тастары болды, және бұл зират Қызыл Армия тарапынан қайта пайдаланылды. Эстонияда совет дәуірінде билік тарапынан жойылған басқа да зираттардың ішінде 1774 жылы құрылған Балтық неміс зираты (Копли зираты, Mõigu зираты) және Таллиндегі ең көне зират, 16 ғасырдан бастап, Каламая зираты бар. Көптеген елдер, соның ішінде АҚШ, КСРО-ның Эстонияны басып алуын мойындаған жоқ. Мұндай елдер көптеген елдерде бұрынғы үкіметтерінің атынан жұмыс істейтін эстондық дипломаттар мен консулдарды мойындады. Бұл ескірген дипломаттар Балтық елдерінің тәуелсіздігі қалпына келгенге дейін осы ерекше жағдайда қалды. Эрнст Яаксон 1934 жылдан бастап АҚШ-тағы вице-консул, ал 1965 жылдан бастап Эстонияның АҚШ-тағы өкілдігін басқарған бас консул болды, Эстонияның тәуелсіздігі қалпына келгенге дейін. 1991 жылдың 25 қарашасында ол АҚШ-тағы Эстония елшісі ретінде сенім грамоталарын тапсырды.

Эстонияның нацистік Германияның оккупациясы (19411944)

1941 жылдың 22 маусымында нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, 1941 жылдың шілдесінде Вермахт Эстонияға жеткенде, көптеген эстондықтар немістерді салыстырмалы түрде жылы қарсы алып, тәуелсіздікті қалпына келтіруді үміттене бастады. Бірақ көп ұзамай тәуелсіздікке қол жеткізу мүмкін емес екені анық болды. Эстония неміс басқыншылығы астындағы "Остланд" құрамына енді. Ішкі қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Ain Ervin Mere басшылығымен Sicherheitspolizei құрылды. Осының салдарынан совет оккупациясынан азат етуге байланысты бастапқы ынта-күш тез суып, немістер еріктілерді тартуда сәттілікке жете алмады. 1942 жылы әскери шақыру енгізілді, нәтижесінде шамамен 3400 адам немістерге қосылудың орнына Финляндия армиясында соғысу үшін Финляндияға қашып кетті. Финляндиядағы эстондық еріктілерден 200-ші Фин жаяу әскер полкі құрылды (эстон тілінде – soomepoisid). 1944 жылы Германияны жеңуге дайын тұрған одақтастар үшін Эстонияның тәуелсіздігін сақтаудың жалғыз жолы – Германия капитуляциясына дейін Эстонияға жаңа совет басқыншылығын тоқтату болды. 1944 жылдың қаңтарына қарай совет әскері фронтты бұрынғы эстондық шекараға дейін ықпалдады. Нарва эвакуацияланды. 1940 жылы Кеңес Одағына бағынғанға дейін Эстония Республикасының (Эстония Республикасы Конституциясына сәйкес) соңғы заңды премьер-министрі Юри Улуотс 1904 жылдан 1923 жылға дейін туған, әскери қызметке жарамды барлық еркектерді әскери қызметке шақырып, радио арқылы үндеу жасады. (Бұған дейін Улуотс эстондықтардың жұмылдырылуына қарсы болған.) Бұл үндеу елдің барлық аймақтарынан қолдау тапты: 38 000 ерікті тіркеу орталықтарына ағылып келді. Финляндия армиясына қосылған бірнеше мың эстондықтар Фин шығанағы арқылы жаңадан құрылған Аумақтық қорғаныс күштеріне оралып, кеңестік әскердің шабуылынан Эстонияны қорғауға кірісті. Мұндай соғысқа қатысу арқылы Эстонияның КСРО-дан тәуелсіздігіне қолдау көрсету үшін Батыс елдерінің қолдауын тартуға үміттенілді. 1942 жылы құрылған ерікті SS эстон легионы 1944 жылы Waffen SS-тің толыққанды әскери бөлімшесіне, яғни 20-шы Waffen Grenadier дивизиясына айналды. Эстондық бөлімдер 1944 жыл бойы Нарва шебін қорғауда қатысты. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде немістер шегіне бастағанда, Кеңес Одағының басқыншылығына дейін Эстония Республикасының соңғы премьер-министрі Юри Улуотс президенттік міндеттерді (Конституцияда белгіленгендей) өз мойнына алып, одақтастардан мойынұстауды сұрап, жаңа үкімет құрды. 1944 жылдың 22 қыркүйегінде Таллиннен соңғы неміс әскері шыққан кезде, қала Кеңес Қызыл Армиясы тарапынан қайта басып алынды. Жаңа эстон үкіметі Стокгольмге (Швеция) қашып, 1944 жылдан 1992 жылға дейін эмиграцияда жұмыс істеді. Ол кезде эмиграциядағы эстон үкіметінің премьер-министрі Генрих Марк президенттік лауазымдағы Леннарт Мериге өзінің өкілеттіктерін тапсырды.

Эстониядағы Холокост

Еврейлердің Эстонияға қоныстану процесі 19 ғасырда, 1865 жылы Ресей императоры Александр II оларға аймаққа кіру құқығын берген кезде басталды. 1918 жылы Эстония Республикасының құрылуы еврейлер үшін жаңа дәуірдің басталуын білдірді. Эстония Республикасының құрылуы үшін шамамен 200 еврей соғысты, олардың 70-і еріктілер болды. Мемлекет ретінде алғашқы күндерінен бастап Эстония өз аумағында тұратын барлық халықтарға төзімділік танытты. 1925 жылдың 12 ақпанында Эстония үкіметі азшылық халықтарының мәдени автономиясына қатысты заң қабылдады. Еврей қауымы мәдени автономияға өтінішін тез дайындады. Еврей азаматтарының статистикасы жинақталды. Олардың саны 3045-ке жетті, бұл 3000-ға дейінгі ең төменгі талапты орындады. 1926 жылдың маусым айында еврей мәдени кеңесі сайланды және еврей мәдени автономиясы жарияланды. Еврей мәдени автономиясы жаһандық еврей қауымдастығында үлкен қызығушылық тудырды. Еврей Ұлттық Қоры Эстония Республикасының Үкіметіне осы жетістігі үшін алғыс хат табыс етті. 1940 жылы Кеңес Одағының басып алуы кезінде Эстонияда шамамен 2000 еврей болды. Көптеген еврейлер басқа эстондықтармен бірге Кеңес Одағының Сибирь аймағына депортацияланды. Шамамен 500 еврей осы тағдырға ұшырады деп есептеледі. Балтық елдерін басып алғаннан кейін нацистік үкімет Балтық елдерін жаппай геноцидтің негізгі аймағы ретінде пайдалануды жоспарлады. Сондықтан Балтық елдерінен тыс елдерден еврейлер осы аймаққа әкелініп, жойылды. Соғысқа дейін Эстонияда шамамен 4300 еврей болды, олардың 1500-ден 2000-ға дейіні нацистердің құрбаны болды, ал Шығыс Еуропадан лагерьлерге депортацияланғаннан кейін Эстонияда шамамен 10 000 еврей қаза болды. 1944 жылдың қыркүйек айында Лагеди, Вайвара және Клога (Калеви Лива) лагерьлерінде жүргізілген жаппай өлім жазаларының 60 жылдығына арналған ескерткіштер орнатылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін басқа азшылықтардың тағдыры

Балтық немістері 1939 жылғы тамыздағы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Гитлердің бұйрығымен Германияға өз еркімен көшіп кетті. 1944 жылғы тамызда эстондық шведтердің қалғандарының көбі Аиболандтан қашып, көбінесе шағын қайықтарымен Швецияның Готланд аралына жетті. Соғыстан кейінгі жылдары орыс азшылығының саны едәуір артты.

Сталиндік

Екінші дүниежүзілік соғыста Эстония зор шығынға ұшырады. Порттар қиратылды, өнеркәсіптің 45%-ы және теміржолдың 40%-ы зақымданды. Эстония халқының саны бес бөліктен біріне, шамамен 200 000 адамға азайды. Халықтың 10%-ы (80 000-нан астам адам) 1940-1944 жылдар аралығында батысқа қашты, алдымен Швеция және Финляндия сияқты елдерге, содан кейін басқа батыс елдеріне, көбінесе босқындар кемелерімен. 30 000-нан астам әскер ұрыс кезінде қаза болды. 1944 жылы орыс авиациясы Нарваны және Таллин қаласының тұрғын үй аумағының үштен бірін қиратты. 1944 жылдың күзінің соңында совет әскерлері Эстониядан шығып келе жатқан неміс әскерлерінің ізінен кеңес үкіметінің екінші кезеңін бастады, одан кейін советтерге адал емес деп саналған адамдарды тұтқындау және өлім жазасына кесудің жаңа толқыны болды. Ауылда «Метсавеннад» («Орман бауырлары») деп аталатын кеңеске қарсы, нацистік идеяларды қолдайтын партизан қозғалысы пайда болды, ол 1946-1948 жылдары ең жоғары деңгейіне жетті. «Метсавеннад» қатарында қанша адам болғанын анықтау қиын, бірақ әртүрлі уақытта 30 000-35 000 адамға жуық болған деп есептеледі. Соңғы «Орман бауыры» 1978 жылдың қыркүйегінде ұсталды және тұтқындалған кезде өз-өзіне қол жұмсады. 1949 жылдың наурыз айында 20 722 адам (халықтың 2,5%-ы) Сібірге жер аударылды. 1950 жылдардың басында оккупациялық режим қарсылық қозғалысын басып тастады. Соғыстан кейін Эстон КСР Коммунистік партиясы (ЭКП) республикадағы басты ұйымға айналды. ЭКП-нің этникалық эстондық мүшелерінің үлесі 1941 жылы 90%-дан 1952 жылы 48%-ға дейін төмендеді.

Хрущев дәуірі

Сталиннің қайтысынан кейін Коммунистік партия мүшелерінің әлеуметтік базасы кеңейіп, этникалық эстондықтар да қатарына қосылды. 1960 жылдардың ортасына қарай этникалық эстондық мүшелердің үлесі шамамен 50% тұрақталды. Перестройка алдында Эстондық Коммунистік партиясы (ЭКП) шамамен 100 000 мүшесі бар еді; олардың жартысынан азы этникалық эстондықтарды құрады және олар ел халқының 7% -ынан кем болды. Эстонияда Сталиннен кейінгі кезеңнің позитивті жағы – 1950 жылдардың соңында азаматтарға шетелдермен байланыс жасауға рұқсат беру болды. 1960 жылдары эстондықтар фин теледидарына көру мүмкіндігіне ие болды. Бұл электрондық "Батысқа ашылған терезе" эстондықтарға әлемдегі ағымдағы оқиғалар туралы көбірек ақпарат, сондай-ақ Кеңес Одағындағы кез келген басқа топқа қарағанда қазіргі Батыс мәдениеті мен ой-пікірлеріне қолжетімділік берді.

Брежнев дәуірі

1970 жылдардың соңында эстон қоғамы эстон тілі мен ұлттық ерекшелігіне мәдени русификацияның қаупі төнуіне қатысты үдеретін алаңдаушылықты сезінді. 1981 жылға қарай, орыс тілі эстон тілінде оқытылатын мектептердің бірінші сыныптарында оқытыла бастады және эстон тіліндегі мектепке дейінгі білім беруге де енгізілді.

1980 жылғы Мәскеу Олимпиада ойындары

Таллин 1980 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында желкенді есу жарыстарын қабылдауға таңдалды, бұл көптеген үкіметтер Эстон Совет Социалистік Республикасын (ЭССР) КСРО құрамында де-юре мойындамағандықтан, дауға себеп болды. Олимпиадаға дайындық барысында Таллинде спорт құрылыстары, сондай-ақ басқа да жалпы инфрақұрылым мен хабар тарату объектілері салынды. Бұл инвестиция толқынына Таллин әуежайы, «Олүмпия» қонақ үйі, Таллин телемұнарасы, Пирита яхтинг орталығы және Линнахолл кірді.

Андропов пен Черненко дәуірі

1982 жылы 10 қарашада Леонид Брежнев қайтыс болды, ал оның орнын бұрынғы КГБ төрағасы Юрий Андропов басты. Андропов шектеулі экономикалық реформалар енгізіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағдарламаны іске қосты. 1984 жылы 9 ақпанда Андропов қайтыс болды, оның орнына Константин Черненко келді, ол 1985 жылы 10 наурызда қайтыс болды.

Горбачев дәуірі

Горбачев дәуірінің басында эстон халқының мәдени тірі қалуына қатысты алаңдаушылық аса күрделі мәселеге айналды. Эстон Коммунистік партиясы (ЭКП) ерте қайта құру жылдары тұрақты болды, бірақ 1980-ші жылдардың соңында әлсіреп қалды. Басқа саяси қозғалыстар, топтар мен партиялар билікке таласу үшін орын алды. Бірінші және ең маңыздысы – 1988 жылдың сәуір айында құрылған Эстон Халық Фронты, оның өз бағдарламасы, жетекшілері және кең қолдаушылары болды. Одан кейін Жасылдар және диссиденттер жетекшілігіндегі Эстон Ұлттық Тәуелсіздік Партиясы құрылды.

Фактикалық тәуелсіздікті қалпына келтіру

Эстонияның егемендігі туралы декларация 1988 жылдың 16 қарашасында жарияланды. 1989 жылға қарай саяси спектр кеңейді, жаңа партиялар күн сайын құрылып, қайта құрылды. Республиканың Жоғарғы Кеңесі нақты аймақтық заң шығару органына айналды. Бұл салыстырмалы түрде консервативті заң шығару органы егемендік туралы декларацияны (1988 жылдың 16 қарашасы), экономикалық тәуелсіздік туралы заңды (1989 жылдың мамыр айында) – бұл заң сол қарашада КСР Одағының Жоғарғы Кеңесімен бекітілді; эстон тілін мемлекеттік тіл еткен тіл туралы заңды (1989 жылдың қаңтары); және дауыс беруге және үміткер болуға тұрғын үй талаптарын белгілейтін жергілікті және республикалық сайлау заңдарын (1989 жылдың тамызы, қарашасы) қабылдады. Халықтық фронт пен Жоғарғы Кеңес жаңа заң шығару органы ретінде пайда болғанына қарамастан, 1989 жылдан бастап эстон халқының әртүрлі топтары әртүрлі және бәсекелес күштермен саяси жұмылдырылды. Халықтық фронттың Эстонияның тәуелсіздігін жаңа, «үшінші республика» деп жариялау туралы ұсынысы, азаматтары сол уақытта онда тұрып жатқандардың барлығы болатын, уақыт өте келе азайып бара жатқан қолдауға ие болды. 1989 жылы құрылған Эстония азаматтары комитеттерінің қозғалысы, соғысқа дейінгі Эстония Республикасының барлық азаматтары мен олардың ұрпақтарын Эстония Конгресін шақыру үшін тіркеуді мақсат етті. Олардың басымдығы – кеңес жүйесінің заңсыздығы және Эстония Республикасының азаматтары болып қала берген жүздеген мың эстондықтардың батыс елдерінің көпшілігімен мойындалғандығы. Баспасөздің жаушылығы мен кеңестік эстондық биліктің қысымына қарамастан, елдің барлық аймақтарында халықтық бастамамен ондаған жергілікті азаматтар комитеттері сайланды. Бұл комитеттер жылдам түрде жалпыұлттық құрылымға бірікті, 1990 жылдың басына қарай 900 000-нан астам адам Эстония Республикасының азаматы ретінде тіркелді. 1990 жылдың көктемінде Эстонияда екі еркін сайлау және екі баламалы заң шығару органы құрылды. 1990 жылдың 24 ақпанында республиканың тіркелген азаматтары 464 мүшелі Эстония Конгресін (оның ішінде 35 шетелдегі босқындар қауымдастығының делегаттары) сайлады. Эстония Конгресі алғаш рет 1990 жылдың 11-12 наурызында Таллинде жиналып, 14 декларация мен қаулы қабылдады. 70 мүшелі тұрақты комитет (Eesti Komitee) сайланды, оның төрағасы Тунне Келам болды. 1991 жылдың наурыз айында тәуелсіздік мәселесі бойынша референдум өтті. Референдум өткізу эстон тәуелсіздігінің қайта құрылатынын емес, жаңадан орнатылатынын білдіретін сигнал ретінде қарастырылуы мүмкін болғандықтан, бұл мәселе даулы болды. Ресейлік иммигранттар азшылығына дауыс беруге рұқсат беру керек пе, әлде бұл шешімді Эстония азаматтарына ғана қалдыру керек пе деген пікірталас болды. Ақырында барлық ірі саяси партиялар референдумды қолдады, оны әлемге күшті сигнал жіберу үшін маңызды деп санайды. Дауыс беруді одан әрі заңды ету үшін Эстонияның барлық тұрғындарына қатысуға рұқсат берілді. Нәтиже осы шешімді растады, өйткені референдум тәуелсіздікке күшті қолдау көрсетті. Сайлауға қатысу 82% құрады, ал елдегі барлық сайлаушылардың 64% тәуелсіздікті қолдады, қарсы дауыс бергендердің үлесі 17% болды. Совет кезеңіндегі иммигранттардың Эстониядағы орыс тілінде сөйлейтін диаспорасының көпшілігі толық тәуелсіздікті қолдамаса да, олар республикаға қатысты мақсаттары бойынша бөлінді. 1990 жылдың наурыз айында орыс тілінде сөйлейтіндердің 18%-ы толық тәуелсіз Эстония идеясын қолдады, бұл көрсеткіш өткен күзде 7% болған еді. 1990 жылдың 18 наурызында 105 мүшелі Жоғарғы Кеңеске сайлауға Эстонияның барлық тұрғындары, соның ішінде КСРО-дан келген барлық совет кезеңіндегі иммигранттар және онда орналасқан шамамен 50 000 совет әскері қатыса алды. Сол және орталық партиялардан тұратын, Орталық жоспарлау комитетінің бұрынғы өкілі Эдгар Сависаар басқарған Халықтық фронт коалициясы парламентте көпшілікке ие болды. 1990 жылдың 8 мамырында Эстония Республикасының Жоғарғы Кеңесі (бұрынғы күні қайта аталды) есімін Эстония Республикасы деп өзгертті. Тәуелсіздікке жұмсақ, қақтығысқа жол бермейтін саясатты ұстанған Эстония Латвия мен Литваның 1991 жылғы қаңтардағы қанды жазалау шараларынан және сол жазда шекаралық кедендік пост күзетшілерінің қазасына ұшыраған зорлық-зомбылықтан аулақ болды. КСРО-дағы тамыз төңкерісіне жасалған әрекет кезінде Эстония телекоммуникациялық құрылғыларын тұрақты түрде жұмыс істеуге және бақылауға алуға мүкіндік алды, соның арқасында Батысқа соңғы оқиғалар туралы нақты ақпарат берді және Эстонияның тәуелсіздігін 20 тамыз 1991 жылы растауына көмектесетін жылдам қолдау мен мойындауға мүмкіндік берді. Осы себепті 20 тамыз Эстонияда ұлттық мереке ретінде тойланады. КСРО-ның республикасы ретінде Ресей Эстонияның тәуелсіздігін 25 тамыз 1991 жылы ресми түрде мойындады және КСРО үкіметін де солай істеуге шақырды. АҚШ мойындауды 2 қыркүйекке дейін белгілі бір уақытқа кейінге шегерді, ал Совет Одағының Мемлекеттік Кеңесі 6 қыркүйекте мойындау туралы шешім қабылдады. Тамыз төңкерісі кезінде болашақ тәуелсіз Эстония жаңа республика ретінде құрыла ма, әлде бірінші республиканың жалғасы болады ма деген пікірталас аяқталған жоқ, Жоғарғы Кеңес мүшелері тәуелсіздікті жылдам жариялау керек екеніне келіссе де, екі басты тарап арасында келісімге келді: тәуелсіздікті «жариялаудың» орнына, бұл жаңа бастауды білдіретін болса, немесе тікелей жалғастықты мәлімдеудің орнына, декларация Эстонияны Совет Одағынан тәуелсіз мемлекет деп «растайды» және өз бетінше дипломатиялық қатынастарды қайта орнатуға дайын екенін көрсетеді. Мәлімдеменің мәтіні эстон тілінде жазылған және бірнеше абзастан тұрады. Үш жылдан астам соз келіссөздерден кейін 1994 жылдың 31 тамызында Ресей қарулы күштері Эстониядан шығарылды. Толық тәуелсіздікті қайта алғаннан бері Эстонияда он премьер-министрмен бірге он алты үкімет болды: Март Лаар, Андрес Таранд, Тийт Вяхи, Март Сийманн, Сийм Каллас, Юхан Партс, Андрус Ансип, Таави Рюивас, Юри Ратас және Кая Каллас. 1990–1992 жылдар аралығындағы уақытша үкіметтің премьер-министрлері Эдгар Сависаар және Тийт Вяхи болды. 1994 жылы соңғы ресейлік әскерлер кеткеннен кейін Эстония Батыс Еуропамен экономикалық және саяси байланыстарды дамытуға мүмкіндік алды. Эстония 1998 жылы Еуропалық Одаққа қосылу бойынша келіссөздерді бастады және 2004 жылы, НАТО-ға қосылғаннан кейін оның құрамына кірді.

Қазіргі Эстония үкіметі (1992 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1992 жылғы 28 маусымда Эстония сайлаушылары конституциялық жиналыстың конституция жобасын және оны іске асыру туралы заңын мақұлдады, ол мемлекет басшысы ретінде президенті бар және премьер-министр басқаратын үкіметі бар парламенттік үкіметті орнатып, бекітті. Бірпалаталы заң шығару органы – Рийгикогу мемлекеттік биліктің жоғары органы болып табылады. Ол премьер-министр ұсынған заңдарды бастамамен қабылдайды және бекітеді. Премьер-министр өз кабинетінің толық жауапкершілігі мен бақылауын жүзеге асырады.

Мери президенті және Лаар премьер-министрі (1992-2001)

1992 жылдың 20 қыркүйегінде парламенттік және президенттік сайлаулар өтті. Елдегі 637 мың тіркелген сайлаушының шамамен 68%-ы дауыс берді. Белгілі жазушы және бұрынғы Сыртқы істер министрі Ленарт Мери бұл сайлауда жеңіске жетіп, президент болды. Ол 32 жастағы тарихшы және Христиан-демократиялық партияның негізін қалаушы Март Лаарды премьер-министр етіп таңдады. 1992 жылдың ақпан айында, ал 1995 жылдың қаңтарында түзетулер енгізілген Рийгикогу Эстонияның 1938 жылғы азаматтық заңын жаңартты, ол резидент емес азаматтарға да тең құқықтарды қамтамасыз етеді. Амбициялы реформалар бағдарламасымен сайланған Март Лаардың кабинеті бірнеше шешуші шаралар қабылдады (шок терапиясы). Жедел жекешелендіру саясаты жүргізіліп, мемлекеттің экономикадағы және әлеуметтік салалардағы рөлі күрт төмендетілді. 1995 жылы Эстонияның ЖІӨ-сі бастапқыда күрт төмендегенімен, кейіннен өсуді бастады. Бұл өзгерістер әлеуметтік қиындықтармен бірге келді: 1994 жылы Эстониядағы орташа өмір сүру ұзақтығы Беларусь, Украина және тіпті Молдавиядан төмен болды. Радикалды реформалар қоғамның осал топтары арасында наразылық тудырды. 1993 жылдың қаңтарында Таллинде зейнеткерлер митингісі өтті, себебі олар сол кездегі зейнетақы мөлшерімен (айына 260 EEK, шамамен 20 еуро) қарапайым өмір сүру мүмкін емес деп есептеді. Митинг агрессивті өтті, наразылар әлеуметтік істер министрі Марью Лауристинге шабуыл жасады. 1994 жылдың 28 қыркүйегінде "Эстония" кемесі Таллинден Стокгольмге (Швеция) бағыт алғанда Балтық теңізінде суға батып кетті. Апаттың салдарынан 852 адам қаза тапты (олардың 501-і – швед азаматтары), бұл 20 ғасырдың ең ауыр теңіз апаттарының біріне айналды. 1995 жылғы сайлауда оппозиция жеңіске жетті, бірақ бұрынғы үкіметтердің саясатын көбінесе жалғастырды. 1996 жылы Эстония Латвиямен шекаралық келісімді ратификациялады және Ресеймен техникалық шекаралық келісім бойынша жұмысты аяқтады. Президент Мери 1996 жылдың тамызы мен қыркүйегінде өткен ашық және әділ емес сайлауда қайта сайланды. 1999 жылғы парламенттік сайлауда Рийгикогудағы орындар келесідей бөлінді: Эстон Орталық партиясы – 28, Пропатриялық Одақ – 18, Эстондық Реформа партиясы – 18, Халықтық партия Модераттар (Модераттар мен Халықтық партия арасындағы сайлау альянсы) – 17, Коалиция партиясы – 7, Елдік Халық партиясы (қазіргі Эстон Халықтық Одағы) – 7, Біріккен Халық партиясының сайлау альянсы – 6 орын. Пропатриялық Одақ, Реформа партиясы және Модераттар Март Лаарды премьер-министр етіп үкімет құрды, ал Орталық партиясы Коалиция партиясымен, Халық одағымен, Біріккен Халық партиясымен және фракциялық мүшелікке жатпайтын парламент депутаттары Рийгикогудағы оппозицияны құрды. 1999 жылғы парламенттік сайлауда 5% шегі және сайлау альянстарына тыйым салынғандықтан Коалиция партиясы үшін сәтсіздікке ұшырады, ол екі кіші одақтасымен бірге бар болғаны жеті орынға ие болды. Сайлауға жеке тізіммен қатысқан Эстондық ауылдық халық партиясы да жеті орын алды. Март Лаардың үкімет бағдарламасына Pro Patria Union, Реформа партиясы, Модераттар және Халық партиясы қол қойды. Соңғы екеуі көп ұзамай бірікті, сондықтан Март Лаардың екінші үкіметі кеңінен Колмиклит, яғни Үштік коалиция деп белгілі болды. Биліктегі партиялардың саяси бағыттарының әртүрлілігіне қарамастан, коалиция Лаардың 2001 жылдың желтоқсанында отставкаға кеткенге дейін бірігіп тұрды, себебі Реформа партиясы Таллин қаласындағы сол коалицияны бұзып, оппозиция жетекшісі Эдгар Сависаарды Таллин қаласының жаңа мэрі етіп тағайындады. Лаар отставкаға кеткеннен кейін Реформа партиясы мен Эстон Орталық партиясы 2003 жылғы келесі парламенттік сайлауға дейін жалғасқан коалиция құрды. Модераттар 1999 жылдың 27 қарашасында Халықтық партиямен бірігіп, Халықтық партия Модераттарын құрды.

Руйтельдің президентілігі және Сиим Каллас үкіметі (2001-2002)

2001 жылдың күзінде Арнольд Руйтель Эстония Республикасының президенті болды, ал 2002 жылдың қаңтар айында премьер-министр Лаар отставкаға кетті. 2002 жылдың 28 қаңтарында оңшыл Эстон реформа партиясы мен солшыл Орталық партиясының коалициясынан жаңа үкімет құрылды, премьер-министр болып Эстония реформа партиясынан Сиим Каллас тағайындалды.

Андрус Ансип үкіметі (2005-2014)

2005 жылғы 4 сәуірде президент Рютель реформа партиясының көшбасшысы Андрус Ансипті премьер-министр лауазымына ұсынды және оған он екі жылда сегізінші жаңа үкімет құруды тапсырды. Ансип өзінің Реформалық партиясы, Халықтық одақ және Орталық партиядан коалиция құрып үкімет істеді. Заң бойынша оның ұсынысын 14 күн ішінде қарауы тиіс Рийгикогу 2005 жылғы 12 сәуірде мақұлдады. Ансипті Эстония парламентінің 101 депутатының 53-і қолдады, ал 40 депутаты оның кандидатурасына қарсы дауыс берді. Эстондық БАҚ-тың басым пікірі бойынша, жаңа кабинет бұрынғыдан ерекше жақсарған жоқ. 2005 жылғы 18 мамырда Эстония Мәскеуде Ресей Федерациясымен шекара шартына қол қойды. Шарты 2005 жылғы 20 маусымда Рийгикогу ратификациялады. Бірақ маусым айының соңында Ресей Сыртқы істер министрлігі шекара шартына қатысуға ниеті жоқ екенін және Рийгикогу ратификация актісіне кеңестік оккупация мен Кеңес кезеңінде Эстония Республикасының құқықтық сабақтастығы туралы бұрынғы құжаттарды сілтеген преамбула қосылғандықтан, шартының мақсаты мен мәніне байланысты емес екенін мәлімдеді. Бұл мәселе әлі де шешілмеген және Еуропалық деңгейдегі талқылаулардың орталық тақырыбы болып қалуда. 2006 жылғы 4 сәуірде "Отан одағы" мен "Res Publica" бірігіп оңшыл консервативтік партия құру туралы шешім қабылдады. Екі партияның бірігуі 4 маусымда Пярну қаласында екі тараптың келісімімен бекітілді. Біріккен партияның атауы – Isamaa ja Res Publica Liit (Отан және Res Publica одағы). 2006 жылғы қыркүйекте Тоомас Хендрик Ильвес Эстонияның жаңа президенті болып сайланды. Ол сайлау ассамблеясында бұрынғы президент Арнольд Рютельді жеңді.

2007 жылғы сайлау

2007 жылғы парламенттік сайлауда Реформа партиясының көрсеткіштері жақсарды, 12 орын қосып, 31 депутатқа жетті; Орталық партия өзінің орындарын сақтап қалды, ал «Отан және Республика» консервативтік одағы 16 орыннан айырылды. Социал-демократтар 4 орынға ие болды, ал «Жасылдар» партиясы 7 орынмен парламентке енді, бұл ауыл шаруашылығы халықтарының одағының 6 орынға дейін азаюының есебінен болды. Эстония парламентінің жаңа құрамы орталық-солшыл партиялардың басымдығын көрсетеді. Таллин қаласының әкімі Эдгар Сависаар басқаратын Орталық партия Путиннің «Біртілді Ресей» партиясымен ашық ынтымақтастықтан кейін ынтымақтастықтан шеттетіліп келеді, Таллиндегі жылжымайтын мүлікке қатысты жанжалдар және «Бронзалық сарбаз» дауы орыс азшылығын қоздырып, эстон қоғамын бөлуге бағытталған қасақана әрекет ретінде қарастырылды. Эстонияда үкіметтік биліктің алмасу мүмкіндігінің болмауы алаңдаушылық тудырады. Еуропалық Одаққа қосылу 2004 жылдың 1 мамырында жүзеге асты. Эстония 21 желтоқсанда Шенген аймағына мүше болды. 2004 жылғы алғашқы Еуропалық парламент сайлауында Эстония Социал-демократиялық партиядан (СДП) үш еуропарламент депутатын сайлады, ал биліктегі «Res Publica» партиясы мен Халық одағы нашар нәтиже көрсетіп, қалған үш депутаттық орынның ешқайсысын жеңіп ала алмады. Эстониядағы сайлауға қатысу деңгейі барлық мүше елдер арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі – бар болғаны 26,8% құрады. 2004 жылы ЕО-ға қосылған жаңа мүше мемлекеттердің көпшілігінде де осыған ұқсас үрдіс байқалды. 2009 жылғы Эстониядағы Еуропалық парламент сайлауында сайлауға қатысу 43,9% құрады, бұл өткен сайлаудан 17,1% жоғары және еуропалық орташа көрсеткіштен (42,94%) сәл жоғары. Бұл сайлауда алты орын сарапқа салынды: олардың екеуін Эстонияның Орталық партиясы жеңіп алды. Эстондық Реформа партиясы, «Отан және Республика» одағы, Социал-демократиялық партия және тәуелсіз кандидат Индрек Таран (102 460 сайлаушының қолдауын жинады, бұл сайлау жеңімпазынан 1046 дауысқа кем) әрқайсысы бір орын жеңіп алды. Тәуелсіз кандидаттардың табысы негізгі партияларға деген жалпы көңілсіздікке және сайлаушылардың партиялық тізімдердегі нақты кандидаттарға дауыс беруге мүмкіндік бермейтін жабық тізімдерді пайдалануына байланысты деп есептеледі. 2011 жылдың 1 қаңтарында Эстония евроны қабылдады. Еуроаймақтың кеңеюі әлемдік қаржы дағдарысы кезеңінде жақсы белгі ретінде қабылданды. Алайда, үкімет мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қысқарды, ұйымдасқан кәсіподақтардың болмауына байланысты қарсылық тек эстондық мұғалімдерден келді, сондықтан олардың жалақысын қысқартқысы келді. Эстонияның евро монеталары 2011 жылдың 1 қаңтарында айналысқа енді. Эстония 2004 жылы ЕО-ға қосылған он мемлекеттің бесіншісі және еуроаймаққа қосылған алғашқы бұрынғы кеңестік республика болды. Он жаңа мүше мемлекеттің ішінде Эстония өзінің дизайнын бірінші болып таныстырды. Ол бастапқыда 2007 жылдың 1 қаңтарында евроны қабылдауды жоспарлаған еді, бірақ Словениямен бірге ресми түрде қолданылмады, мақсатты күнін 2008 жылдың 1 қаңтарына, ал кейіннен 2011 жылдың 1 қаңтарына ауыстырды. 2010 жылдың 12 мамырында Еуропалық комиссия Эстонияның еуроаймаққа қосылудың барлық талаптарын орындағанын мәлімдеді. 2010 жылдың 8 маусымында ЕО қаржы министрлері Эстонияның 2011 жылдың 1 қаңтарында евроға қосыла алатынына келісті. 2010 жылғы 13 шілдеде Эстония 2011 жылғы 1 қаңтардан бастап евроны қабылдауға ЭКОФИН-нен соңғы келісім алды. Сол күні кронаны евроға айырбастау бағамы да жарияланды (1 € = 15,6466 крона). 2010 жылдың 20 шілдесінде Финляндия монета таңбалау зауытында эстондық евро монеталарын жаппай өндіру басталды. Еуроаймаққа, НАТО-ға және Еуропалық Одаққа мүше ел ретінде Эстония барлық скандинавиялық мемлекеттердің ішінде Батыс Еуропа ұйымдарымен ең жақын байланыста болды.

Эстония мен Ресей арасындағы қарым-қатынас 2000-шы жылдардың аяғында

Эстония мен Ресей арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп тұр. Эстонияның Ішкі қауіпсіздік қызметінің мәліметінше, Эстониядағы Ресейдің ықпал ету операциялары – Эстония Республикасының саяси және экономикалық шешімдеріне Ресей Федерациясы үшін пайдалы бағыттармен әсер ету мақсатындағы қаржылық, саяси, экономикалық және тыңшылық әрекеттердің күрделі жүйесін құрайды. Бұл операциялар «жақын шетел» доктринасы аясында жүргізіледі. Геосаяси зерттеулер орталығының хабарлауынша, Ресейдің ақпараттық науқаны, орталық бұл науқанды «нағыз лайлақтың шабуылы» деп сипаттайды, эстон қоғамында, әсіресе орыс тілінде сөйлейтіндер арасында жік тудырып, бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болған сарбаздарды еске алуға арналған Таллин қола сарбазының орнын ауыстыруға наразылық тудырды. Эстония 2007 жылғы Эстонияға жасалған кибершабуылдарды Эстония үкіметінің шешімдері мен іс-қимылдарына әсер етуге бағытталған ақпараттық операция деп қарады. Ресей шабуылға тікелей қатысы болмағанын мәлімдесе де, бұқаралық ақпарат құралдарындағы саяси элитаның агрессивті риторикасы адамдарды шабуылға итермеледі. 2007 жылғы кибершабуылдардан кейін Таллинде НАТО-ның Кибер қорғаныс саласындағы ынтымақтастық орталығы (CCDCOE) құрылды.

2011 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін

2011 жылдың тамызында президент Тумас Хендрик Ильвес парламентте екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды. Орталық-оңдық реформа партиясы 2011 және 2015 жылғы парламент сайлауларында ең ірі партия болды. Эстония премьер-министрі Андрус Ансип 2005 жылдан бері тоғыз жыл қызмет еткеннен кейін 2014 жылдың наурыз айында отставкаға кетті. Ол өзінің ізбасарының реформа партиясын 2015 жылғы сайлауға жетектеуін қалады. 2014 жылдың сәуірінде реформа партиясының өкілі Таави Рõйвас жаңа премьер-министр болды. 2016 жылдың қазан айында Эстония парламенті Керсти Кальюлайдты Эстонияның жаңа президенті етіп сайлады. Президенттің қызметі көбінесе рәсімдік сипатта болады. 2016 жылдың қарашасында Орталық партия төрағасы Юри Ратас премьер-министр Таави Рõйвасқа парламенттегі сенімсіздік дауысынан кейін Эстонияның жаңа премьер-министрі болды. 2019 жылдың наурызында өткен Эстония парламент сайлауында орталық-оң оппозициялық реформа партиясы жеңіске жетті, ал биліктегі Орталық партия екінші орынды иеленді. Аса оңшыл Эстония консервативтік халық партиясы (ЭКРЭ) үшінші орынға табан тіреді. Сайлаудан кейін премьер-министр Ратас аса оңшыл ЭКРЭ және оңшыл Исамаамен үш партиялық коалициялық үкімет құрды. 2021 жылдың қаңтарында премьер-министр Юри Ратас өзінің Орталық партиясындағы жемқорлыққа қатысты дауға байланысты отставкаға кетті. Реформа партиясының жетекшісі Кажа Каллас Реформа және Орталық партиялары арасында жаңа екі партиялық коалициялық үкімет құрды. Ол Эстонияның алғашқы әйел премьер-министрі атанды. Оның әкесі Сиим Каллас Реформа партиясын құрған және 2002–2003 жылдары Эстония премьер-министрі болған.

Әйелдер басшылығы 2021

2021 жылы жаңа үкімет құрылғаннан кейін Эстония әлемдегі жалғыз ел болды, оның мемлекет басшысы және үкімет басшысы сайланған әйелдер еді: президент Керсти Кальюлайд және премьер-министр Кая Каллас екеуі де әйел болды. Кая Калластың кабинетінде басқа да маңызды лауазымдарда бірнеше әйел болды, сыртқы істер министрі мен қаржы министрі де әйелдер еді. Дегенмен, Алар Карис мырза 2021 жылдың 11 қазанында Эстонияның алтыншы президенті болып ант берді.

2022 жылдан бастап

2022 жылдың шілдесінде премьер-министр Кая Каллас өзінің либералды Реформа партиясы, Социал-демократтар және консервативті Исамаа партиясымен жаңа үш партиялық коалиция құрды. Оның бұрынғы үкіметі солшыл-орталық Орталық партия коалициядан шыққаннан кейін парламенттік көпшілігін жоғалтты. 2023 жылдың наурызында премьер-министр Кая Каллас басқаратын Реформа партиясы 31,4% дауыс алып, парламент сайлауында жеңіске жетті. Екінші орынды 16,1% дауыспен оңшыл Консервативті халық партиясы, ал үшінші орынды 15% дауыспен Орталық партия иеленді. 2023 жылдың сәуірінде Каллас үшінші үкіметін құрды, оған Реформа партиясынан өзге либералды Эстония 200 және Социал-демократиялық (СДЕ) партиялары да кірді.