Кіріспе
Пәнаралық оқыту – мұғалімдердің әртүрлі пәндерді біріктіре отырып сабақ өткізуге қолданатын әдіс немесе әдістер жиынтығы, яғни "ортақ тақырыптар, мәселелер немесе қиындықтар төңірегінде жеке пәндерді үйлестіру". Көбінесе пәнаралық оқыту басқа да оқу тәсілдерінің бір бөлігі болып табылады. Мысалы, 1994 жылы жарияланған зерттеулерге шолу жасаған Кэти Лейк біріктірілген оқу бағдарламаларының үлгілеріне тән жеті элементті анықтады: пәндердің үйлесімі; жобаларға баса назар аудару; оқулықтардан өзге де алуан түрлі материалдарды пайдалану; ұғымдар арасындағы байланысты көрсету; тақырыптық бірліктер; икемді кестелер; және оқушыларды икемді топтау.
Interdisciplinary teaching is a method, or set of methods, used to teach across curricular disciplines or "the bringing together of separate disciplines around common themes, issues, or problems.” Often interdisciplinary instruction is associated with or a component of several other instructional approaches. For example, in a review of literature on the subject published in 1994, Kathy Lake identified seven elements common to integrated curriculum models: a combination of subjects; an emphasis on projects; the use of a wide variety of source material, not just textbooks; highlighting relationships among concepts; thematic units; flexible schedules; and flexible student grouping.
Түрлері
Интердисциплинарлық оқытудың көптеген түрлері немесе деңгейлері бар. Бір жағынан, мектептер әртүрлі мазмұндық салалардың мұғалімдерін бір топ оқушыларға тағайындап, олардың сабақтарының бір бөлігін өзара байланыстыруға ынталандыратын пәнаралық командалық тәсілді қолдануы мүмкін. Біріктірілген, пәнаралық оқытуды іске асырудың ең көп таралған әдісі – тақырыптық бірлік, онда ортақ тақырып бірнеше мазмұндық салада зерттеледі. Жоғарыда келтірілген өзендер туралы мысал көпсалалы немесе параллельдік үлгі деп есептеледі, ол ортақ ұйымдастыру тақырыбымен бірнеше пән бойынша жасалған сабақтар немесе бірліктер ретінде анықталады. Интердисциплинарлық оқыту әдістерінің көрнекті ғалымдарының бірі – Джеймс Бин, ол оқу бағдарламасын интеграциялауды жақтады, яғни маңызды мәселелер төңірегінде бірлесіп жасалған оқу бағдарламасы. Оның төрт негізгі құралы бар: тәжірибелерді біріктіру, әлеуметтік интеграция, білімді біріктіру және оқу бағдарламасын жобалау ретінде интеграциялау. Ол басқа интердисциплинарлық оқыту түрлерінен оқушылардың сұрақтарынан немесе әлеуметтік мәселелерінен туындайтын орталық тақырыппен басталатынымен ерекшеленеді, пәндік шешімдерге назар берілмейді. 1989 жылы Хайди Хейс Джейкобс редакциялаған «Интердисциплинарлық оқу бағдарламасы: жобалау және іске асыру» атты маңызды еңбек ASCD (Александрия, Вирджиния) баспасында жарық көрді. Бұл еңбекте ол жобалаудың кең ауқымын қамтитын, нақты пәндік жұмыстан бастап параллельдікке, көпсалалылыққа және толық интеграцияға дейінгі нұсқаларды ұсынды.
Мысалдар
Саяхат және демалыс пәнаралық оқытудың тақырыбы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Әлеуметтік-гуманитарлық пәндерде студенттер танымал саяхат бағыттарының географиясын, жергілікті қоғамдағы туристік орындардың тарихын және 19 ғасырдағы өнеркәсіптік революция кезінде саяхаттың күрт өзгергенін зерттей алады. Саяхатты насиндау және жарнаманы талдау медиасауаттылықты дамытуға қатысты. Ғсырлар бойы ағылшын тілінде жарық көрген мыңдаған саяхат естеліктерін оқуға және талқылауға болады. Туризмнің қоршаған ортаға тигізетін әсері ғылым оқу бағдарламасына байланысты. Бизнес білімінде студенттер туризмнің жергілікті, аймақтық немесе әлемдік экономикаға тигізетін әсерін зерттей алады. Өзендер тақырыбы бойынша пәнаралық сабақ бастауыш немесе орта мектептердегі тіл және әдебиет, ғылым және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер үшін өте қолайлы. Жергілікті өзен жүйесі біріктіретін идея болар еді, бірақ тіл және әдебиет мұғалімі оны өзенге қатысты лексиканы зерттеу және студенттерге зерттеу жұмысын қалай жасау керектігін үйрету арқылы байланыстырар еді. Ғылым мұғалімі балаларға өзендегі тіршілік жүйелері туралы үйретер еді, ал әлеуметтік-гуманитарлық пәндер мұғалімі студенттерге жергілікті тарихты және өзенді тамақ және көлік үшін пайдаланған халықтарды зерттеуге көмектесер еді. Тамақ барлық пән аясында зерттеледі және пәнаралық оқытудың тақырыбы ретінде қызмет ете алады. Психологтар мен әлеуметтанушылар адамдар мен мәдениеттердің не жеуді, қалай дайындауды және қалай тұтынуды шешетінін зерттейді. Антропологтар мәдениеттегі тағамның мағынасын және символикасын, немесе тағамның әлеуметтік топ, жыныс, гендер немесе этникалық принадлежностьпен қалай байланысты екенін зерттейді. Экономистер тағам өнімдерін өндіру, тарату, сату, сауда және бағасын зерттейді. Саяси ғалымдар салық салу, реттеу сияқты мемлекеттік тағам саясатын зерттейді және азаматтарды тамақпен қамтамасыз етудегі үкіметтің рөлін талқылайды. Тамақ, медицина, химия, биология және ауыл шаруашылығы салаларындағы ғалымдар тағамның барлық аспектісін зерттейді. Тамақ тарихшылары тағамды және оның әлеуметтік топтағы орнын, діни практиканы, иммиграцияны, қалалануды, технологиялық өзгерістерді, тағам өнеркәсібінің өсуін, контрмәдениет қозғалыстарын және мемлекеттік саясатты зерттеу үшін пәнаралық тәсілдерді қолданады.
Іске асыру
Хайди Хейс Джейкобс оқу бағдарламасын интеграциялауды жоспарлаудың төрт кезеңдік тәсілін ұсынады. Біріншіден, ол мектептің оқу бағдарламасын интеграциялауды қалай іске асыру керектігін жақсырақ білу үшін іс-қимыл зерттеуін жүргізуін ұсынады. Бұл мектеп оқу бағдарламасын интеграциялауға кіріспес бұрын алты айдан бір жылға дейін жасалуы тиіс. Екінші кезең – ұсынысты әзірлеу. Үшінші кезең – пилоттық бөлімді іске асыру және бақылау; бұл оқу бағдарламасын интеграциялау жоспарының екінші жылында жүзеге асырылуы керек. Төртінші кезең жоспардың үшінші жылында өтеді және үшінші кезеңнің нәтижелеріне сүйене отырып, бағдарламаны ұстаздардың қабылдауын қамтамасыз етеді. Бұл тәсілді іске асырудың маңызды қадамы – пәнаралық оқытуға бағытталған тақырыпты таңдау. Тақырыптар оқушыларды қызықтыруы және қажетті оқу бағдарламасына сәйкес болуы керек. Кейбір жағдайларда оқушылар тақырыпты өздері таңдауы мүмкін. Тақырыптар сонымен қатар мұғалімдерді қызықтыруы тиіс, себебі табысты тақырыптық оқыту көбінесе қосымша зерттеулер мен дайындық қажет етеді. Оқу күні бойы сабақтарда бірнеше академиялық пәндермен байланысты пәнаралық тақырыптарды нығайтуға болады. Маңызды сұрақтар пәнаралық оқу бағдарламасының бірліктеріндегі тақырыпты назарға шоғырландыруға көмектеседі. Маңызды сұрақтар – бұл жоғары деңгейдегі ойлауды талап ететін, ашық және интеллектуалды тұрғыдан қызықты сұрақтар. Маңызды сұрақтар мұғалімдерге тақырыпқа қатысты ең маңызды фактілер мен түсініктерді таңдауға көмектеседі және жоспарлау жұмысын бағыттайды. Оқушылар үшін маңызды сұрақтар пәнаралық тақырыпқа қатысты негізгі фактілер мен түсініктерді көрсетеді. Олар сонымен қатар талдау мен бағалауға бағыт береді. Жақсы маңызды сұрақтарға жай ғана «иә/жоқ» немесе «дұрыс/жалған» деп жауап беру мүмкін емес; оқушылар тақырыпқа қатысты мәселелерді талқылауға, қорғауға және пікір алмасуға тиіс. Маңызды сұрақтарға негізделген пәнаралық оқытуды жобалау оқушылардың мазмұнды және сыншыл талдау дағдыларын меңгеруін қажет етеді.
Артықшылықтары
Мичиган штатының бір мектеп округі Говард Гарднердің көптеген интеллект туралы идеяларына негізделген тақырыптық бірліктерді интеграциялау жоспарларын жасады, бұл бір жылдық пилоттық бағдарламада жүзеге асырылды. Бағдарламаның нәтижелерінде қызметкерлердің, ата-аналардың және оқушылардың "ұзаққа созылған ынтасы", сабаққа қатысу деңгейінің жоғарылауы, стандартты тесттердегі нәтижелердің жақсаруы, әсіресе нашар нәтиже көрсеткен оқушылардың үлгерімі жақсарды. Флауэрс, Мертенс және Мулхолл пәнаралық оқыту және жоспарлау тәжірибелерінен бес маңызды нәтиже мен тұжырымды анықтады: ортақ жоспарлау уақыты маңызды, командалық жұмыс істейтін мектептерде жағымды жұмыс атмосферасы қалыптасады, ата-аналармен байланыс жиірек болады, мұғалімдер жұмысына қанағаттанғандықтарын білдіреді, ал командалық жұмыс істемейтін мектептермен салыстырғанда командалық жұмыс істейтін мектептерде оқушылардың үлгерімі жоғары. Сонымен қатар, Пумеранц пен Галанто пәнаралық оқыту студенттерге "өздерінің қызығушылықтарына, дағдыларына және тәжірибелеріне сәйкес қарқынмен оқуға мүмкіндік береді" дейді. Интеграцияланған оқыту мұғалімдерге оқу уақытын тиімді пайдалануға және әртүрлі мазмұндық көзқарас арқылы пәндерді тереңірек зерттеуге көмектеседі. Интеграцияланған оқытудың тағы бір артықшылығы – мұғалімдердің оқушылардың жеке қажеттіліктеріне қарай оқытуды дифференциалдау мүмкіндігі. Сондай-ақ интеграцияланған оқыту шынайы бағалау жүргізуге мүмкіндік береді.
Сын
Оқу бағдарламасын біріктіруді жақтаған ғалымдар зерттелетін тақырыптар оқушылар мен олардың мұғалімдерінен бастау алуы керек екенін, ал емес аудандық деңгейде таңдалып берілген оқу бағдарламаларынан туындауы тиіс дейді. Бұл жауапкершілік мәселесін тудырады. Мектеп округтерінде мұғалімдер, ата-аналар және оқушылар сияқты мүдделі тараптардан құралған шешім қабылдау органдары жиі кездесетін болғандықтан, оқу бағдарламасын біріктіру олардың оқу бағдарламасын таңдау құқығын шектеуі мүмкін. Жергілікті басқару мәселелерінен өзге, толыққанды біріктірілген оқу бағдарламалары студенттерді әлемнің көптеген жоғары мектептерінде кең таралған емтиханға дайындауы мүмкін немесе дайындамауы мүмкін, бұл олардың бірдей материалды қамтыған-қамтпағандығына байланысты. Сонымен қатар, біріктірілген оқыту медицина, құқық және инженерия сияқты мамандықтар үшін өте маңызды терең пәндік білімнің құндылығын төмендетуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Тақырыптық модульдер студенттерге мазмұнды тереңдете оқытудан кем түсуі мүмкін. Көбінесе алма сияқты тақырыптар бір-бірімен байланысы жоқ пәндерді байланыстыру үшін қолданылады, бұл оқушылардың бұрынғы білімі мен қызығушылықтарын ескермейді. Мұндай беткей қарау студенттерге мектеп туралы қате түсінік қалыптастыруы мүмкін, тіпті оқу бағдарламасын біріктіру идеясының өзін түсінбеуіне әкелуі мүмкін. Зерттеулер сонымен қатар кейбір студенттердің әртүрлі салалардан алынған пәндердің кең ауқымды жиынтығын қамтитын пәнаралық оқу бағдарламаларын қабылдау қабілеті төмен болуы мүмкін екенін көрсетті.