Кіріспе

Глобалды салқындатудың ескірген теориясы. Пластинкалық тектоника тұжырымдамасынан бұрын, глобалды салқындату Джеймс Дуайт Дананың геофизикалық теориясы болды, ол сонымен қатар Жердің жиырылу теориясы деп те аталады. Ол Жердің еріген күйде болғанын және таулар сияқты нысандар оның салқындауы мен кішіреюі кезінде қалыптасқанын ұсынды. Жердің ішкі бөлігі салқындап, кішірейгенде, қатаң қабық да кішірейіп, бүктелуі керек еді. Осы бүктелу нәтижесінде тау тізбектері сияқты нысандар пайда болуы мүмкін.

Қолдану

Жер темірден жасалған салқындап келе жатқан шармен немесе жылжымалы қазандық табақтары бар бу қазандығымен салыстырылды. 1900 жылдардың басында температура тереңдік артқан сайын жоғарылайтыны белгілі болды. Жер қыртысының қалыңдығы, яғни «қазандық табақтарының» қалыңдығы оннан елу шақырымға дейін бағаланды, ал төменге қарайғы қысым бір шаршы дюймға жүздеген мың фунтқа жетеді. Жер асты суларының тереңде буға айналуы күтілгенімен, көбінесе төменге қарайғы қысым кез келген буды ұстап тұратын. Будың балқыған тау жынысына тигізетін әсері жанартаулар мен жер сілкіністерінің себебі болуы мүмкін деп болжалды, себебі көптеген жанартаулар су көздеріне жақын орналасқан. Жанартаулардан шыққан балқыған тау жынысы жер қыртысы астындағы балқыған тау жынысынан пайда болған-ды, әлде таулардың астындағы қысымнан туындаған жоғары температура тау жыныстарын еріткен-ді, оны анықтау қиын болды. Жанартаулардың пайда болуының бір себебі – «жер қысқарып, енді ұстай алмайтын заттарды шығарудың жолы» болды. Жер сілкіністері мен жанартаулардың арасындағы байланыс байқалды, бірақ оның себептері белгісіз болды. Жарықтар мен жер сілкіністері көбінесе жылжымалы «қазандық табақтарының» шекараларында орын алатын, бірақ таулардың бүлінуі кейде табақтардың бүгілуін көрсететін. Сол сияқты, профессор Роберт Т. Хилл сол кезде: «Тау жыныстары жер қыртысының үлкен қысқаруы мен шөгуінен бүгіліп, жарылып, басқа да жолдармен бұзылады немесе деформацияланады. Жер шарының қысқаруы – бұл жылдармен емес, эондармен өлшенетін жастың физикалық қысқаруы. Адам баласы осы планетаны мекендегенге дейін жерде болған тарихи дірілдер қорқынышты, тіпті түсініксіз болды» деп түсіндірді. «Жер сілкіністері азайып бара жатқанына еш күмән жоқ». 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі тек бірнеше метрге ығысты, ал ертедегі жер сілкіністері 20 000 метрлік жарықтар мен құлаулар жасады.

Ағымдағы жағдай

Бұл теория қазір бұрмаланған және ескірген деп есептеледі. Алайда, Жерден өзгеше, жаһандық салқындау Меркурий планетасындағы жартастардың (қаптардың) негізгі түсіндірмесі болып қалады. 1990 жылдары Айды зерттеу қайта жанданғаннан кейін, Ай бетінде салқындау салдарынан қысқарудан пайда болған жартастар бар екені анықталды.