Кіріспе

Су астында шығу салдарынан ерекше жастық тәрізді құрылымдарды қамтитын лавалар.

Жастық лавалары – су астында лаваның шығуына немесе су асты экструзиясына байланысты ерекше жастық тәрізді құрылымдарды қамтитын лавалар. Вулканилік тау жыныстарындағы жастық лавалары диаметрі көбінесе бір метрге дейін жететін, үзіліс-кесіліс жастық тәрізді массалардың қалың тізбектерімен сипатталады. Олар қалыпты мұхит қабығының 2-қабатының жоғарғы бөлігін құрайды.

Құрамы

Жастық лавалары көбінесе базальтты құрамда болады, бірақ коматит, пикрит, бонинит, базальттық андезит, андезит, дацит немесе тіпті риолиттен түзілген жастықтар да белгілі. Әдетте, құрамы қаншалықты фелсикалық болса (кремнийге бай болғандықтан орташа құрамға жатады), лаваның тұтқырлығы артуына байланысты жастықтардың мөлшері соншалықты үлкен болады.

Пайда болуы

Олар лава су астынан ағып шыққан жерлерде кездеседі, мысалы, теңіздегі магмалық ошақтардың жанартау тізбектері мен мұхиттың орталық қырқаларының конструктивтік плита шекараларында. Жаңа мұхиттық қабық пайда болатын кезде, таралу орталығында, төмендегі магма камерасынан келген жарықтармен қоректенетін қалың жастық лава қабаттары пайда болады. Жастық лавалар және олармен байланысты қабатты жарық кешендері классикалық офиолиттік тізбектің бір бөлігін құрайды (мұхиттық қабықтың бөлігі континенттік қабыққа итерілген кезде, осылайша мұхиттық бөлік теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі). Планетадағы ең көне сақталған жанартаулық шынжырлар, Исуа және Барбертон жасыл тас белдеулерінде жастық лаваның болуы Архей дәуірінің басында Жер бетінде ірі су көлемдері болғанын көрсетеді. Жастық лавалар метаморфтық белдеулерде су астындағы вулканизмді растау үшін жиі қолданылады. Жастық лавалар сондай-ақ, жарылыстың бастапқы кезеңінде кейбір мұз асты жанартауларымен байланысты кездеседі.

Құрылу

Олар магма жер бетіне жеткенде пайда болады, бірақ лава мен судың температурасы арасындағы үлкен айырмашылықтың салдарынан, пайда болған тілдің беті өте жылдам суытылып, қабықша құрайды. Тіл лавамен толып, ұзара береді, магма қысымы қабықшаны жарып, жанартау тесігіне жақын жаңа атқылау нүктесін қалыптастыруға жеткілікті болғанша, жапырақша пішінін қалыптастырады. Осы процестің нәтижесінде көлденең қимасы жастыққа ұқсайтын, бірімен-бірі байланысқан жапырақша тәрізді пішіндер пайда болады. Қабықша жастықтың ішкі бөлігінен гөрі әлдеқайда жылдам суынады, сондықтан ол өте ұсақ түйірлі және шыны тәрізді текстураға ие. Жастықтың ішіндегі магма баяу суынады, сондықтан ол қабықшадан біршама ірілеу түйірлі, бірақ бәрібір ұсақ түйіршікті деп саналады.

Баспасөз критерийі ретінде пайдалану

Жастық лавалары геологияда жоғары қарай бағытты анықтау үшін қолданылады; яғни, олардың пішінін зерттеу олардың бастапқы қалыптасқан жағдайын немесе орналасуын көрсетеді. Жастық лавасы өзінің бастапқы бағытында екенін мыналар арқылы көрсетеді:
Везикулалар жастықтың үстіңгі бөлігіне қарай табылады (өйткені тау жынысының құрамында тұтқындалған газ, қатты қоршаған ортасына қарағанда жеңіл). Жастық құрылымдары дөңгелек (дөңгеленген) жоғарғы бетін көрсетеді. Жастықтардың төмен қарай ұшталған немесе конус тәрізді болуы мүмкін, себебі олар қалыптасқан кезде төмендегі жастықтарға бейімделген болуы мүмкін.