Кіріспе
Астрономиялық денелердің сыртқы қатты қабығы, кез келген басқа қолданыс. Геологияда, қыртыс – планетаның, шағын планетаның немесе табиғи серіктің сыртқы қатты қабығы болып табылады. Ол әдетте химиялық құрамымен төмендегі мантиядан ерекшеленеді; бірақ мұзды серіктерде оны фазасы бойынша ажыратуға болады (қатты қыртысқа қарсы сұйық мантия). Жер, Меркурий, Венера, Марс, Ио, Ай және басқа планеталық денелердің қыртысы магмалық процестер арқылы қалыптасқан және кейіннен эрозия, соққылық кратерлер, вулканизм және шөгінділер арқылы өзгертілген. Көптеген Жерге ұқсас планеталардың қыртысы біркелкі. Дегенмен, Жердің екі ерекше түрі бар: құрлықтық қыртыс және мұхиттық қыртыс. Бұл екі түрдің химиялық құрамы мен физикалық қасиеттері әртүрлі және олар әртүрлі геологиялық процестер арқылы пайда болған.
any other use
In geology, the crust is the outermost solid shell of a planet, dwarf planet, or natural satellite. It is usually distinguished from the underlying mantle by its chemical makeup; however, in the case of icy satellites, it may be distinguished based on its phase (solid crust vs. liquid mantle). The crusts of Earth, Mercury, Venus, Mars, Io, the Moon and other planetary bodies formed via igneous processes and were later modified by erosion, impact cratering, volcanism, and sedimentation. Most terrestrial planets have fairly uniform crusts. Earth, however, has two distinct types: continental crust and oceanic crust. These two types have different chemical compositions and physical properties and were formed by different geological processes.
Жер қыртысының түрлері
Планеталық геологтар қыртысты қалай және қашан пайда болғандығына сәйкес үш санатқа бөледі.
Бастапқы қабық / бастапқы қабық
Бұл планетаның "түпкі" қабығы. Ол магма мұхитының қатаюынан пайда болады. Планеталардың қалыптасуының соңында, Жер сияқты планеталардың беті магма мұхиттарымен жабылған болуы мүмкін. Олар салқындаған сайын қабыққа айналды. Бұл қабық, әдетте, ірі соққылардың нәтижесінде жойылған және Ауыр бомбалау дәуірі аяқталғанға дейін көп рет қайта қалыптасқан. Алғашқы қабықтың мәні әлі де даулы: оның химиялық, минералогиялық және физикалық қасиеттері, оны қалыптастырған магмалық процестер белгісіз. Өйткені оны зерттеу қиын: Жердің алғашқы қабығының бір бөлігі де бүгінгі күнге дейін сақталған жоқ. Жердің эрозиясының және қыртыстың қайта өңделуінің жоғары деңгейі 4 миллиард жылдан асқан барлық тау жыныстарын, соның ішінде Жердің алғашқы қабығын жойды. Дегенмен, геологтар басқа Жер сияқты планеталарда зерттеу арқылы алғашқы қабық туралы мәліметтер алуға тырысады. Меркурийдің жоталары алғашқы қабықтың қалдығы болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Айдың анортозит жоталары – Айдың бастапқы магма мұхитынан плагиоклаздың кристалданып, бетке көтерілуінен пайда болған алғашқы қабық. Алайда, Жердің де осыған ұқсас үлгіні ұстанғаны күмәнді, себебі Айда су аз болған, ал Жерде су болған. Марстан табылган ALH84001 метеориті Марстың алғашқы қабығының үлгісі болуы мүмкін; алайда, бұл да даулы мәселе.
Екінші қабыршақ
Екінші қабыршақ мантиядағы көбінесе силикатты материалдардың ішінара балқыуынан қалыптасады, сондықтан оның құрамы көбінесе базальтты болады. Литосфера жылжымалы тектоникалық плиталарға бөлінген, бұл Жердің ішкі жылуының ғарышқа шығуына жағдай жасайды.
Ай қабығы
"Тея" деп аталатын теориялық протопланета қалыптасқан Жермен соқтығысқан деп есептеледі, ал соқтығысу нәтижесінде ғарышқа шығарылған материалдың бір бөлігі Айды қалыптастыруға қосылды. Ай пайда болған кезде оның сыртқы бөлігі балқыған, "ай магмалық мұхиты" болған деп есептеледі. Плагиоклаздық фельдспат осы магмалық мұхиттан көп мөлшерде кристалданып, бетке қарай қозғалды. Аккумулятты тау жыныстары жер қыртысының көп бөлігін құрайды. Жер қыртысының жоғарғы бөлігі шамамен 88% плагиоклазды құрайды (анортозит үшін белгіленген 90% төменгі шекке жуық), ал жер қыртысының төменгі бөлігінде пироксендер мен оливин сияқты ферромагнезийлі минералдардың үлесі жоғары болуы мүмкін, бірақ тіпті төменгі бөлігі де шамамен 78% плагиоклазды құрайды. Жатырдың астындағы мантия тығыз және оливинге бай. Жер қыртысының қалыңдығы шамамен 20-120 км аралығында. Айдың арт жағындағы қабық алдыңғы жағына қарағанда шамамен 12 км қалың. Орташа қалыңдық 50-60 км аралығында болады. Бұл плагиоклазға бай қабықтың көп бөлігі Ай пайда болғаннан кейін көп ұзамай, шамамен 4,5-4,3 миллиард жыл бұрын қалыптасты. Жер қыртысының 10% немесе одан аз бөлігі бастапқы плагиоклазға бай материал қалыптасқаннан кейін қосылған магмалық тау жыныстарынан тұрады. Осы кейінгі қосымшалардың ең жақсы зерттелген және көлемдісі – 3,9-3,2 миллиард жыл бұрын пайда болған теңіз базальттары. 3,2 миллиард жылдан кейін де шағын жанартаулық белсенділік жалғасты, мүмкін, 1 миллиард жыл бұрын да болған. Плиталық тектониканың ешқандай белгісі жоқ. Айды зерттеу тасты планеталық денеде, Жерден әлдеқайда кішкентай болса да, қабық пайда бола алатынын көрсетті. Айдың радиусы Жердің шамамен төрттен бір бөлігіне ғана тең болса да, Ай қабығының орташа қалыңдығы айтарлықтай жоғары. Бұл қалың қабық Ай пайда болғаннан кейін дерлік бірден қалыптасты. Магматизм шамамен 3,9 миллиард жыл бұрын аяқталған қарқынды метеориттердің соқтығысу кезеңінен кейін де жалғасты, бірақ 3,9 миллиард жылдан кейінгі магмалық тау жыныстары жер қыртысының шағын бөлігін ғана құрайды.