Жұқа қыртыста салқындаған магмадан пайда болатын ірі интрузивті тау жыныстары – батолиттер. Құрамы, құрылымы күрделі, геологиялық зерттеулерге маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ірі магмалық тау жынысының енуі
Large igneous rock intrusion
Батолит (көне грекше bathos – тереңдік) – Жер қыртысының терең қабаттарында салқындаған магмадан пайда болған, ауданынан асып түсетін, ірі интрузивті магмалық тау жынысы (плютондық тау жынысы деп те аталады) массасы. Батолиттер көбінесе гранит, кварц монзониті немесе диорит сияқты фелсикалық немесе аралық типтегі тау жыныстарынан тұрады (сондай-ақ гранит күмбезі қараңыз).
A batholith (from Ancient Greek bathos 'depth') is a large mass of intrusive igneous rock (also called plutonic rock), larger than in area, that forms from cooled magma deep in Earth's crust. Batholiths are almost always made mostly of felsic or intermediate rock types, such as granite, quartz monzonite, or diorite (see also granite dome).
Құрылу
Біркелкі көрінгенімен, батолиттер күрделі тарихы мен құрамы бар құрылымдар. Олар көптеген массалардан немесе плутондардан тұрады – бұл магмалық тау жыныстарынан жасы, құрамы, текстурасы немесе картаға түсірілетін құрылымдары бойынша ерекшеленетін, әдетте бірнеше шақырымнан кем емес, иррегулярлы өлшемдегі денелер. Жеке плутондар Жер қыртысының төменгі жағындағы жартылай балқыған аймақтан жер бетіне қарай жылжыған магмадан қалыптасады. Дәстүрлі түрде, бұл плутондар салыстырмалы түрде жеңіл магманың плутондық диапирлер деп аталатын үлкен массалар түрінде жоғары көтерілуі арқылы пайда болады деп есептелді. Диапирлер сұйық және қатты ыстық болғандықтан, олар айналасындағы тау жыныстары арқылы көтеріліп, оларды ығыстырып, жартылай ерітеді. Көптеген диапирлер жанартаулардың пайда болуы үшін жер бетіне жетпейді, керісінше баяулап, суып, әдетте 5-30 шақырым тереңдікте плутон ретінде қатады (содан плутон сөзі қолданылады; бұл жер асты әлемінің римдік құдайы Плутонға сілтеме). Басқаша пікір бойынша, плутондар дикелер түрінде көтерілетін магманың кішірек көлемдерінің бірігуінен қалыптасады. Батолит көптеген плутондардың бірігіп, үлкен граниттік тау жыныстары аумағын құрауынан пайда болады. Кейбір батолиттер өте үлкен, континенттік қабықтағы жүздеген шақырымға созылатын субдукция аймақтары мен басқа жылу көздерімен паралель. Мұндай батолиттердің бірі – Калифорниядағы Сьерра-Неваданың көп бөлігін құрайтын үздіксіз граниттік құрылым – Сьерра-Невада батолиті. Одан да ірі батолит – Батыс Канаданың Жыныс тауларында орналасқан Жыныс плутондық кешені; ол 1800 шақырымға созылып, Оңтүстік-Шығыс Аляскаға дейін жетеді.
Although they may appear uniform, batholiths are in fact structures with complex histories and compositions. They are composed of multiple masses, or plutons, bodies of igneous rock of irregular dimensions (typically at least several kilometers) that can be distinguished from adjacent igneous rock by some combination of criteria including age, composition, texture, or mappable structures. Individual plutons are solidified from magma that traveled toward the surface from a zone of partial melting near the base of the Earth's crust. Traditionally, these plutons have been considered to form by ascent of relatively buoyant magma in large masses called plutonic diapirs. Because the diapirs are liquified and very hot, they tend to rise through the surrounding native country rock, pushing it aside and partially melting it. Most diapirs do not reach the surface to form volcanoes, but instead they slow down, cool, and usually solidify 5 to 30 kilometers underground as plutons (hence the use of the word pluton; in reference to the Roman god of the underworld Pluto). An alternate view is that plutons are formed by aggregation of smaller volumes of magma that ascend as dikes. A batholith is formed when many plutons converge to form a huge expanse of granitic rock. Some batholiths are mammoth, paralleling past and present subduction zones and other heat sources for hundreds of kilometers in continental crust. One such batholith is the Sierra Nevada Batholith, which is a continuous granitic formation that makes up much of the Sierra Nevada in California. An even larger batholith, the Coast Plutonic Complex, is found predominantly in the Coast Mountains of western Canada; it extends for 1,800 kilometers and reaches into southeastern Alaska.
Жер бетінің көрінісі мен эрозиясы
Батолит – 100 шаршы километрден астам аумақты алып жатқан (көбінесе) үздіксіз плутондық тау жыныстарының ашық жатқан аймағы. 100 шаршы километрден кіші аумақтар қорлар деп аталады. Дегенмен, жер бетінде көрінетін батолиттердің көпшілігі (үстірттер арқылы) 100 шаршы километрден әлдеқайда үлкен аумақты құрайды. Бұл аймақтар эрозия процесі арқылы жер бетіне ашылады, бұл процесс континенттік көтеріліс әсерінен ондаған миллиондаған жылдар бойы, тіпті жүз миллиондаған жылдарға созылып, үдеп өтеді. Бұл процесте көптеген аймақтарда ондаған шаршы километрлік жамылғы тау жыныстары алынып тасталған, соның салдарынан бұрын тереңге көмілген батолиттер ашыққа шыққан. Жер бетінде ашылған батолиттер, жердің тереңдігіндегі бұрынғы орны мен жер бетіндегі немесе жер бетіне жақын жаңа орны арасындағы зор қысым айырмашылығына тап болады. Осының нәтижесінде олардың кристалдық құрылымы уақыт өте келе сәл кеңейеді. Бұл эксфолиация деп аталатын массалық ыдырау түрінде көрінеді. Бұл түрдегі тозу батолиттердің ашық беттерінен дөңес және салыстырмалы түрде жұқа тау жыныстарының қабыршақтануына себеп болады (бұл процесс мұздың қатуы арқылы үдеп өтеді). Соның нәтижесінде тау беті салыстырмалы түрде тегіс және дөңгелек болады. Бұл процестің мәшһүр мысалы – Йосемити аңғарындағы Жарты күмбез.
A batholith is an exposed area of (mostly) continuous plutonic rock that covers an area larger than 100 square kilometers (40 square miles). Areas smaller than 100 square kilometers are called stocks. However, the majority of batholiths visible at the surface (via outcroppings) have areas far greater than 100 square kilometers. These areas are exposed to the surface through the process of erosion accelerated by continental uplift acting over many tens of millions to hundreds of millions of years. This process has removed several tens of square kilometers of overlying rock in many areas, exposing the once deeply buried batholiths. Batholiths exposed at the surface are subjected to huge pressure differences between their former location deep in the earth and their new location at or near the surface. As a result, their crystal structure expands slightly over time. This manifests itself by a form of mass wasting called exfoliation. This form of weathering causes convex and relatively thin sheets of rock to slough off the exposed surfaces of batholiths (a process accelerated by frost wedging). The result is fairly clean and rounded rock faces. A well known result of this process is Half Dome in Yosemite Valley.