Кіріспе

Машиналық аударманың түрі

Тіл аралық машиналық аударма – машиналық аударманың классикалық тәсілдерінің бірі. Бұл тәсілде бастапқы тіл, яғни аударылатын мәтін, тілге тәуелсіз абстрактілі бейнелеу – интерлингваға түрлендіріледі. Содан кейін мақсатты тіл интерлингвадан жасалады. Ережелерге негізделген машиналық аударма парадигмасы шеңберінде, тіл аралық тәсіл тікелей және трансферлік тәсілдерге балама болып табылады. Тікелей тәсілде сөздер қосымша бейнелеуден өтпей тікелей аударылады. Трансферлік тәсілде бастапқы тіл абстрактілі, тілге тән емес бейнелеуге түрлендіріледі. Тіл жұптарына тән тілдік ережелер бастапқы тілдің бейнелеуін абстрактілі мақсатты тілдің бейнелеуіне айналдырады, содан мақсатты сөйлем құрылады. Тіл аралық машиналық аударманың артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Оның артықшылықтары: әр бастапқы тілді әр мақсатты тілмен байланыстыру үшін аз компоненттер қажет, жаңа тілді қосу үшін де аз компоненттер жеткілікті, кіріс мәтінді түпнұсқа тілінде қайта формулиреуге мүмкіндік береді, талдаушылар мен генераторларды бір тілді жүйе әзірлеушілер жасай алады, сондай-ақ бір-бірінен өте ерекшеленетін тілдерді (мысалы, ағылшын және араб тілдерін) өңдей алады. Керісінше, айқын кемшілігі – кең ауқымда интерлингваны анықтау қиын, тіпті мүмкін емес болуы. Сондықтан, тіл аралық машиналық аударма үшін ең қолайлы жағдай – нақты бір салаға қатысты көп тілді машиналық аударма. Мысалы, Интерлингва халықаралық конференцияларда делдал тіл ретінде қолданылып келеді және Еуропалық Одақ үшін делдал тіл ретінде ұсынылған.

Тарих

Тіл аралық машиналық аударма туралы алғашқы идеялар 17 ғасырда Декарт пен Лейбницпен пайда болды, олар қазіргі үлкен тілдік модельдер қолданатын сандық таңбалардан айырмашылығы жоқ, әмбебап сандық кодтарды пайдалана отырып сөздіктерді қалай жасау керектігі туралы теориялар ұсынды. Басқалар, мысалы, Кев Бек, Афанасий Кирхер және Иоганн Йоахим Бехер логика мен иконография принциптеріне негізделген түсінікті әмбебап тілді әзірлеуде жұмыс істеді. 1668 жылы Джон Уилкинс өзінің интерлингвасын "Нағыз кейіпкер мен философиялық тілге арналған эссесінде" сипаттады. 18-19 ғасырларда "әмбебап" халықаралық тілдер туралы көптеген ұсыныстар жасалды, ең танымал – Эсперанто. Алайда, әмбебап тіл идеясын машиналық аудармаға қолдану алғашқы маңызды тәсілдердің ешқайсысында көрінбеді. Оның орнына, тілдер жұптары бойынша жұмыс басталды. Бірақ 1950 және 60-жылдары Маргарет Мастерман басқаратын Кембридждегі, Николай Андреев басқаратын Ленинградтағы және Сильвио Чекато басқаратын Миландағы зерттеушілер осы салада жұмыс істей бастады. Бұл идеяны 1969 жылы Израиль философы Йехошуа Бар Хиллель кеңінен талқылады. 1970 жылдары Гренобльде физика және математикалық мәтіндерді орыс тілінен француз тіліне аударуға тырысқан зерттеушілер, ал Техаста орыс тілінен ағылшын тіліне ұқсас жоба (METAL) жүргізілді. Алғашқы тіл аралық МТ жүйелері 1970 жылдары Стэнфордта Роджер Шэнк пен Йорк Уилкс құрды; біріншісі қаржы аударудың коммерциялық жүйесінің негізіне айналды, ал екіншісінің коды Бостондағы Компьютер мұражайында алғашқы тіл аралық машиналық аударма жүйесі ретінде сақталған. 1980 жылдары машиналық аудармаға интерлингвалық және білімге негізделген тәсілдерге жаңа мән берілді, бұл салада көптеген зерттеулер жүргізілді. Бұл зерттеулерді біріктіретін фактор – жоғары сапалы аударма мәтінді толық түсінуді талап ету идеясынан бас тартуды қажет етеді. Керісінше, аударма тілдік білімге және жүйені қолданатын нақты салаға негізделуі керек. Бұл дәуірдегі ең маңызды зерттеулер Эсперантоның өңделген нұсқасымен жұмыс істейтін Утрехттегі үлестірілген тілдік аударма (DLT) және Жапониядағы Фуджитсу жүйесімен жүргізілді.

Контурлық

Аударманың осы әдісінде интерлингва – бастапқы тілде жазылған мәтіннің талдауын сипаттаудың бір жолы ретінде қарастырылады, осы арқылы оның морфологиялық, синтаксистік, семантикалық (тіпті прагматикалық) ерекшеліктерін, яғни "мағынасын" мақсатты тілге түрлендіруге болады. Бұл интерлингва бір тілден екінші тілге аударма жасаудың орнына, аударма жасалатын барлық тілдердің барлық ерекшеліктерін сипаттауға қабілетті. Кейде аудармада екі интерлингва қолданылады. Мүмкін, олардың біреуі бастапқы тілдің ерекшеліктерін көбірек қамтиды, ал екіншісі – мақсатты тілдің ерекшеліктерін. Аударма екі кезеңде жүзеге асырылады: бастапқы тілдегі сөйлемдерді екінші интерлингва арқылы мақсатты тілге жақын сөйлемдерге түрлендіру. Жүйені сондай етіп құруға болады, екінші интерлингва мақсатты тілге жақын немесе оған сәйкес келетін нақты сөздіктерді пайдаланады, бұл аударма сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Аталған жүйе бір түпнұсқалық талдаудан көптеген құрылымдық жағынан ұқсас тілдерге аударма сапасын жақсарту үшін тілдік жақындықты пайдалану идеясына негізделген. Бұл принцип тіркесімді машиналық аудармада да қолданылады, онда бір табиғи тіл екі алыс тілдің арасындағы "көпір" ретінде қолданылады. Мысалы, украин тілінен ағылшын тіліне аударғанда орыс тілі аралық тіл ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Тиімділік

Бұл стратегияның басты артықшылығы – көп тілді аударма жүйелерін жасаудың тиімді жолын ұсынады. Интерлингва қолданылғанда, жүйедегі әр тіл жұбы үшін жеке аударма жасау қажет болмайды. Яғни, жүйедегі тілдер саны болса, тіл жұптарын жасаудың орнына, тек тілдер мен интерлингва арасында жұптар жасау жеткілікті. Бұл стратегияның басты кемшілігі – тиімді интерлингва құрудың қиындығы. Ол бастапқы және мақсатты тілдерге тәуелсіз, сонымен қатар абстрактілі болуы керек. Аударма жүйесіне қаншама тіл қосылса, және олар бір-бірінен қаншама өзгеше болса, интерлингваның барлық мүмкін аударма бағыттарын жеткізуге соншалықты күшті болуы қажет. Тағы бір мәселе – түпнұсқа тілдердегі мәтіндерден аралық өрнекті жасау үшін мағынаны анықтау қиын.