1991 жылғы қаңтардағы Литвадағы тәуелсіздік үшін күрес

Кіріспе

1991 жылы литвалық азаматтар мен совет әскери күштері арасындағы зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар.

Совет әскерлері қалалардан шығарылды.
Литва мемлекеттігі сақталды.
| статусы =
| жауынгер1 =
Ұлттық қорғаныс министрлігі
Литвалық оқшаулар одағы
| жауынгер2 =
Совет армиясы
76-шы әуе десант дивизиясы
КГБ
Альфа тобы 14 азамат өлтіріліп, 140-тан астам адам жарақаттанды. 13 қаңтар ең қанағатсыз күн болды. Оқиғалар негізінен елдің астанасы Вильнюсте орын алды, бірақ совет әскери әрекеттері мен қақтығыстар елдің басқа да аймақтарында, Алютус, Шяуляй, Варена және Каунас секілді жерлерде де болды. 13 қаңтар Литвада Бостандық қорғаушылары күні деп белгіленген және ол ресми түрде еске алу күні ретінде тойланады.

Өмірбаян

Балтық мемлекеттері, соның ішінде Литва, 1940 жылы Кеңес Одағына күштеп қосылды. Бұл әрекет Батыс елдері тарапынан мойындалмады. Литва Республикасы 1990 жылдың 11 наурызында Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялады және одан кейін қиын оянған кезеңді бастан өткерді. 1990 жылдың наурыз-сәуір айларында Кеңес Әуе десанттық әскерлері (ВДВ) Саяси білім беру және Жоғары партия мектебінің ғимараттарын басып алды, онда КОКП платформасындағы Литва Коммунистік партиясы кейіннен орналасты. Кеңес Одағы сәуірден маусымның соңына дейін экономикалық блокада салды. Экономикалық және энергия тапшылығы жаңадан қалпына келтірілген мемлекетке деген сенімді әлсіретті. Инфляция 100%-ға жетті және одан әрі қарқынды өсті. 1991 жылдың қаңтар айында Литва үкіметі бағаларды бірнеше рет көтеруге мәжбүр болды, бұл елдегі «орыс тілді халықтың» жаппай наразылықтарын ұйымдастыруға пайдаланылды. Қаза тапқандарға дейін бес күн бұрын Вильнюс зауыттарындағы совет, поляк және басқа жұмысшылар үкіметтің тұтыну тауарларына бағасын көтеруіне және этникалық кемсітушілікке ұшырағандарын айтып наразылық білдірді. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, Кеңес үкіметі этникалық араздықтарды қоздыру мақсатында үгіт-насихат жүргізді. Бұл және басқа да әрекеттер Кеңес Одағына кейіннен жиналған орыс тілді азшылықты қорғау үшін элиталық қарулы күштер мен арнайы бөлімдерді жіберуге сылтау болды. Наразылар парламент ғимаратына шабуыл жасауға тырысты, бірақ қарусыз қауіпсіздік күштері су шашырату машиналарын қолданып, оларды кері қайтарды. Сол күні Жоғарғы Кеңес бағаның өсуін тоқтату туралы шешім қабылдағанмен, «Единство» және Коммунистік партия қолдаған наразылықтар мен провокациялардың масштабы артты. Радио және теледидар арқылы сөйлеген Ландсбергис тәуелсіздікті қолдаушыларды басты үкіметтік және инфрақұрылымдық ғимараттарды қорғауға шақырды. 8-9 қаңтарда Литваға бірнеше арнайы Кеңес әскери бөлімдері жеткізілді (оның ішінде Псковте орналасқан «Альфа» терроризмге қарсы тобы және ВДВ 76-шы гвардиялық әуе шабуыл дивизиясының десанттары). Ресми түсіндірме бойынша, бұл Литва КСР және Кеңес Одағы заңдарының конституциялық тәртіп пен тиімділігін қамтамасыз ету үшін қажет болды. 10 қаңтарда Горбачев Жоғарғы Кеңеске сөз сөйлеп, Литвада КСРО Конституциясын қайта орнатуды және «барлық антиконституциялық заңдарды» жоюды талап етті. 11:50 – Кеңес әскери бөлімдері Вильнюстағы Ұлттық қорғаныс департаментінің ғимаратын басып алды. 12:00 – Кеңес әскерлері Вильнюстағы Баспасөз үйін қоршап алып, басып алды. Әскерлер азаматтарға қарсы тірі оқтар қолданды. Бірнеше адам ауруханаға жеткізілді, ал кейбіреулері оқтан жарақат алды. 12:15 – Кеңес десанттары Алитустағы Ұлттық қорғаныс департаментінің аймақтық ғимаратын басып алды. 12:30 – Кеңес әскери бөлімдері Шяуляйдағы Ұлттық қорғаныс департаментінің аймақтық ғимаратын басып алды. 15:00 – Литва Коммунистік партиясының Орталық Комитеті ғимаратында өткен баспасөз конференциясында идеологиялық бөлімнің басшысы Юозас Джермалавичус «Литва КСР Ұлттық құтқару комитетінің» құрылғанын және енді ол Литвадағы жалғыз заңды үкімет болатынын жариялады. 16:40 – Сыртқы істер министрі Алгирдас Саударгас Кеңес Одағының Сыртқы істер министрлігіне Литвадағы Кеңес әскерінің зорлық-зомбылығына қатысты алаңдаушылығын білдіретін дипломатиялық нота жіберді. 21:00 – Кеңес әскери бөлімдері Неменчинадағы теледидар орталығын басып алды. 23:00 – Кеңес әскери бөлімдері Вильнюс теміржол вокзалының диспетчерлік кеңсесін басып алды. Теміржол қозғалысы тоқтап, бірнеше сағаттан кейін қалпына келтірілді.

The Baltic states, including Lithuania, were forcibly annexed by the Soviet Union in 1940. This move was never recognized by Western powers. The Republic of Lithuania declared independence from the Soviet Union on 11 March 1990 and thereafter underwent a difficult period of emergence. During March–April 1990 the Soviet Airborne Troops (VDV) occupied buildings of the Political Education and the Higher Party School where the alternative Communist Party of Lithuania, on the CPSU platform, later encamped. The Soviet Union imposed an economic blockade between April and late June. Economic and energy shortages undermined public faith in the newly restored state. The inflation rate reached 100% and continued to increase rapidly. In January 1991 the Lithuanian government was forced to raise prices several times and this was used for organization of mass protests of the so called "Russophone population" of the country. During the five days preceding the killings, Soviet, Polish, and other workers at Vilnius factories protested the government's consumer goods price hikes and what they saw as ethnic discrimination. According to Human Rights Watch, the Soviet government had mounted a propaganda campaign designed to further ethnic strife. This and other actions would give the Soviets a pretext for intervention when they later would send elite armed forces and special service units for the protection of the rallied Russophone population minority. Protesters tried to storm the parliament building but were driven away by unarmed security forces using water cannons. Despite a Supreme Council vote the same day to halt price increases, the scale of protests and provocations backed by Yedinstvo and the Communist Party increased. During a radio and television address, Landsbergis called upon independence supporters to gather around and protect the main governmental and infrastructural buildings. From 8–9 January several special Soviet military units were flown to Lithuania (including the counter terrorism Alpha Group and paratroopers of the 76th Guards Air Assault Division of the VDV based at Pskov). The official explanation was that this was needed to ensure constitutional order and the effectiveness of laws of the Lithuanian SSR and the Soviet Union. On 10 January Gorbachev addressed the Supreme Council, demanding a restoration of the constitution of the USSR in Lithuania and the revocation of "all anti constitutional laws". 11:50 – Soviet military units seize the National Defence Department building in Vilnius. 12:00 – Soviet military units surround and seize the Press House building in Vilnius. Soldiers use live ammunition against civilians. Several people are hospitalized, some with bullet wounds. 12:15 – Soviet paratroopers seize the regional building of the National Defence Department in Alytus. 12:30 – Soviet military units seize the regional building of the National Defence Department in Šiauliai. 15:00 – In a press conference held in the building of the Central Committee of the Communist Party of Lithuania, the head of the Ideological Division Juozas Jermalavičius announces the creation of the "National Salvation Committee of Lithuanian SSR" and that from now on it will be the only legitimate government in Lithuania. 16:40 – Minister of Foreign Affairs Algirdas Saudargas sends a diplomatic note to the Ministry of Foreign Affairs of the Soviet Union in which he expresses his concerns about Soviet army violence in Lithuania. 21:00 – Soviet military units seize a TV re transmission center in Nemenčinė. 23:00 – Soviet military units seize the dispatcher's office of the Vilnius railway station. Railway traffic is disrupted but restored several hours later.

Сенбі , 12 қаңтар 1991 жыл

Жоғары Кеңестің түнгі сессиясында спикер Ландсбергис Горбачевқа үш рет қоңырау шалуға тырысқанын, бірақ нәтиже болмағанын хабарлады. Литваға Совет Одағының қорғаныс министрінің орынбасары, генерал Владислав Ачалов келді және барлық әскери операцияларды өзіне алды. Литваның түкпір-түкпірінен келген адамдар негізгі стратегиялық ғимараттарды қоршауға кірісті: Жоғарғы Кеңес, Радио және теледидар комитеті, Вильнюс телемұнарасы және бас телефон станциясы. 00:30 – Кеңес әскери бөлімдері Вильнюстің шетіндегі Литва КСР-інің арнайы мақсаттағы полиция отрядының (ОМОН) базасын басып алды. 04:30 – Кеңес әскери бөлімдері Вильнюс қаласындағы Полиция академиясы ғимаратын басып алуға әрекеттенді, бірақ сәтті болмады. 11:20 – Қарулы кеңес әскерлері Варена маңындағы шекаралық постқа шабуыл жасады. 14:00 – Кеңес әскери жүк көлігі Каунаста азаматтық көлікпен соқтығысты. Оқиға салдарынан бір адам қаза тауып, үш адам ауыр жарақат алып, ауруханаға жатқызылды. Вильнюс тұрғындары ереуілде тұрған жүк көліктеріндегі жолаушыларға азық-түлік жеткізді. 22:00 – Вильнюстегі әскери базадан кеңес әскери көліктерінің колоннасы шығып, қала орталығына бет алғаны байқалды. Литва Коммунистік партиясының Орталық комитетінің қызметкерлері арнайы жұмысшы топтарын (дружиналарды) "ерекше жағдайларға" дайын болуға нұсқады. 23:00 – Өздерін Ұлттық құтқару комитетінің мүшелері деп таныстырған белгісіз топ Жоғарғы Кеңесте экономикалық дағдарыстың алдын алу және бауырластық соғыстан сақтау үшін Литваны басып алудың өздерінің міндеті екенін мәлімдеді.

13 қаңтар, жексенбі 1991 жыл

00:00 – Әскери көліктердің тағы бір колоннасы (ішінде танктер мен БМП) әскери базадан шығып, телемұнараға қарай бет түзеді. 01:25 – Теледидар мұнарасының жанына жеткенде, танктер оқ ату жаттығуларын бастайды. 01:50 – Танктер мен сарбаздар телемұнараны қоршап алады. Сарбаздар ғимарат төңірегіне жиналған бейбіт тұрғындарға оқ жаудырады. Танктер адамдардың қатарынан өтеді. Шабуыл кезінде 14 адам қаза болады, көбісі оқтан өлтірілген, ал екеуі танктердің астында қалады. Советтік "Альфа" тобының бір мүшесі (Виктор Шатских) өз достарынан оққа ұшырайды. Бірнеше БМП-дегі динамиктерден Юозас Джермалавичустің дауысы естіледі: "Броliai lietuviai, nacionalistų ir separatistų vyriausybė, kuri priešpastatė save liaudžiai, nuversta. Екеуің де әкелеріңнің, аналарыңның қамын ойлаңдар!" ("Литвалық ағайындар! Халыққа қарсы шыққан ұлтшыл және сепаратистік үкімет құлатылды! Ата-аналарыңыз бен балаларыңызға қайтыңыз!") 02:00 – БМП мен танктер Радио және теледидар комитеті ғимаратын қоршап алады. Сарбаздар ғимаратқа, сондай-ақ ғимарат төңірегінде жиналған бейбіт тұрғындардың үстінен оқ атып жатыр. Тікелей эфирде Эгле Бучелитте жүргізіп тұрған бағдарлама кейін тоқтатылады. Соңғы кадрларда совет әскерінің бірі камераға қарай жүгіріп, оны өшіріп тастайды. 02:30 – Каунастағы шағын телестудия күтпеген жерден эфирге шығады. Каунастан аптасына бір рет хабар тарататын отбасылық бағдарламаның техниктері, совет әскерінің Литвадағы қарусыз адамдарды өлтіріп жатқаны туралы әлемге мүмкіндігінше көп тілде хабар таратуға көмектесе алатын барлық адамды шақырады. Бір сағат ішінде студия бірнеше университет профессорларымен толады, олар түрлі тілдерде хабар таратады. Студияға Каунас совет әскері дивизиясынан (мүмкін, ВДВ-ның 7-ші гвардиялық әуедесант дивизиясынан) қорқыту телефон қоңырауы келіп түседі. Бірден кейін совет әскері дивизиясынан екінші телефон қоңырауы келіп түседі, онда командир "бірде-бір жалған ақпарат берілмесе, студияны басып алмайтындарын" мәлімдейді. Бұл тікелей эфирде көрсетілді. Каунас телеарнасы Юрагай және Ситкунай хабар тарату стансаларын ретранслятор ретінде пайдаланды. Осы екі шабуылдан кейін тәуелсіздік жақтастарының үлкен көпшілігі (түнде 20 000, таңертең 50 000-нан астам) Жоғарғы Кеңес ғимаратының төңірегіне жиналды. Адамдар танкке қарсы бекіністер салып, төңіректегі ғимараттарда қорғаныс құрылыстарын орнатуды бастады. Жоғарғы Кеңес ғимаратының ішінде және сыртында уақытша шағын ғибадатханалар орнатылды. Көпшілік дұға оқып, тәуелсіздікке қатысты әндер шырқап, ұрандар салды. Жоғарғы Кеңестің төңірегіне әскери жүк көліктері, БМП және танктер келгеніне қарамастан, совет әскері шабуыл жасаудың орнына кері шегінді. Бекініс құрғандардың арасында кейін Литва ұлттық құрамасында ойнаған екі баскетболшы, Гинтарас Эйнкис және Альвидас Паздраздис болды.

00:00 – Another column of military vehicles (including tanks and BMPs) is spotted leaving the military base and heading toward the TV tower. 01:25 – Upon arrival in the vicinity of the TV tower, tanks start to fire blank rounds. 01:50 – Tanks and soldiers encircle the TV tower. Soldiers fire live ammunition overhead and into civilian crowds gathered around the building. Tanks drive straight through lines of people. Fourteen people are killed in the attack, most of them shot and two crushed by tanks. One Soviet Alfa unit member (Viktor Shatskikh) is killed by friendly fire. Loudspeakers on several BMPs transmit the voice of Juozas Jermalavičius: "Broliai lietuviai, nacionalistų ir separatistų vyriausybė, kuri priešpastatė save liaudžiai, nuversta. Eikite pas savo tėvus, vaikus!" ("Brother Lithuanians! The nationalist and separatist government, which confronted the people has been overthrown! Go [home] to your parents and children!") 02:00 – BMPs and tanks surround the Radio and Television Committee building. Soldiers fire live ammunition into the building, over the heads of the civilian crowds. The live television broadcast was hosted by Eglė Bučelytė and later terminated. The last pictures transmitted are of a Soviet soldier running toward the camera and switching it off. 02:30 – A small TV studio from Kaunas came on air unexpectedly. A technician of the family program that usually broadcast from Kaunas once a week was on the air, calling for anyone who could help to broadcast to the world in as many different languages as possible about the Soviet army and tanks killing unarmed people in Lithuania. Within an hour, the studio was filled with several university professors broadcasting in several languages. The studio received a threatening phone call from the Soviet army division of Kaunas (possibly the 7th Guards Airborne Division of the VDV). The second phone call from the Soviet army division followed shortly, with a commander stating that "they would not try to take over the studio so long as no misinformation is given". This was all broadcast live. The Kaunas TV station was using Juragiai and Sitkūnai transmitters as retranslators. Following these two attacks, large crowds (20,000 during the night, more than 50,000 in the morning) of independence supporters gathered around the Supreme Council building. People started building anti tank barricades and setting up defences inside surrounding buildings. Provisional chapels were set up inside and outside the Supreme Council building. Members of the crowd prayed, sang and shouted pro independence slogans. Despite columns of military trucks, BMPs and tanks moving into the vicinity of the Supreme Council, Soviet military forces retreated instead of attacking. Among the members of the barricade were two basketball players who would later play for the Lithuanian national team, Gintaras Einikis and Alvydas Pazdrazdis.

Жәбірленушілердің тізімі

Жалпы алғанда, он үш литвалық совет әскерімен қаза болды. Тағы бір азамат оқиға орнында жүрек талмасынан көз жұмды, ал бір совет сарбазы өз әріптесінің атынан қаза тапты. Совет әскерінен басқа барлық құрбандар 1991 жылдың 15 қаңтарында Витис кресі орденімен марапатталды. Президент Джордж Буш осы оқиғаны «қатты алаңдатарлық» деп атап, оның «Совет Одағындағы реформалар процесін тежеп, тіпті кері қайтару қаупін тудыратынын» айтты. Буш Горбачевті тікелей сынамай, есе орнына «Совет басшыларына» қатысты пікір білдірді. Оқиғалардан кейін Горбачев литвалық «жұмысшылар мен зиялылардың» антисоветтік хабарларға наразылық білдіріп, Литва парламентімен сөйлесуге тырысқанын, бірақ оларға бас тартылып, соққы берілгенін айтты. Содан кейін литвалық «жұмысшылар мен зиялылар» Вильнюстағы әскери қолбасшыдан қорғау сұрады. Қорғаныс министрі Дмитрий Язов, Ішкі істер министрі Борис Пуго және Горбачевтің барлығы Мәскеуден Вильнюсте күш қолдануға бұйрық берілмегенін мәлімдеді. Келесі күні көптеген қалаларда (Киев, Рига, Таллин) қолдау жиналыстары өтті, ал кейбіреулері үкіметтік аудандарының айналасына қорғаныс бекіністерін тұрғызды. Шабуылдан кейін бірнеше ай бойы әскери шабуылдар мен басып алулар жалғасқанымен, 13 қаңтардан кейін ірі ашық әскери қақтығыстар болған жоқ. Батыс елдерінің күшті реакциясы және совет демократиялық күштерінің әрекеттері Совет Одағының президенті мен үкіметін қиын жағдайға түсірді. Бұл Литва мен Ресей арасындағы келешек келіссөздерге әсер етті және 31 қаңтарда келісімге қол қойылды. 20 қаңтарда Литваға Исландияның ресми делегациясы келген кезде Сыртқы істер министрі Йон Болдвин Ханнибалссон: «Менің үкіметім Литва Республикасымен дипломатиялық қатынастар орнату мүмкіндігін мұқият қарастырып жатыр», - деді. Исландия уәдесін орындады және 1991 жылдың 4 ақпанында, шабуылдардан үш апта өткен соң, Литва Республикасын егеменді тәуелсіз мемлекет деп таныды, екі ел арасында дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Осы оқиғалар 1991 жылдың 9 ақпанында өткен референдумда тәуелсіздік жақтастарының үлкен жеңісіне әкелген маңызды факторлардың бірі саналды. Тіркелген сайлаушылардың 84,73% дауыс берді, олардың 90,47% Литваның толық және абсолютті тәуелсіздігі үшін дауыс берді. Кейіннен теледидар мұнарасының маңындағы көшелер шабуылда қаза тапқан тоғыз адамның есімімен аталды. Титас Масиулис туған қаласы Каунастағы бір көшеге, Мариямполедегі бір көшеге оның жерлесі Римантас Юкневичусқа, Кėдайнидегі бір көшеге Альвидас Канапинскасқа, ал Пеледнагайдағы (Кėдайниге жақын) бір көшеге Витаутас Концевичусқа аталды. «Альфа» тобының бұрынғы командирі Михаил Головатовтың сұхбатынан: «Бізге берілген қару-жарақ пен оқ-дәрілер операция аяқталғаннан кейін қайтарылды, сондықтан біздің тарапымыздан бірде-бір оқ атылмағанын анықтауға болады. Бірақ шабуыл кезінде біздің жас офицеріміз Виктор Шатских арқасынан жарақат алып, көз жұмды. Теледидар мұнарасын басып алып, сыртқа шыққанда, көрші үйлердің терезелерінен атыс ашылды, ал одан шығу үшін біз бронетранспорттың артына жасырынуға мәжбүр болдық».

In all, thirteen Lithuanians were killed by the Soviet army. An additional civilian died at the scene due to a heart attack, and one Soviet soldier was killed by friendly fire. All victims, except the Soviet soldier, were awarded the Order of the Cross of Vytis (the Knight) on January 15, 1991. President George H. W. Bush denounced the incident, calling it "deeply disturbing" and that it "threatens to set back or perhaps even reverse the process of reform" in the Soviet Union. Bush was notably careful not to criticize Gorbachev directly, instead directing his remarks at "Soviet leaders". After the events, Gorbachev said that Lithuanian "workers and intellectuals" complaining of anti Soviet broadcasts had tried to talk to the Lithuanian parliament, but they were refused and beaten. Then, he said, Lithuanian "workers and intellectuals" asked the military commander in Vilnius to provide protection. Defense Minister Dmitry Yazov, Interior Minister Boris Pugo and Gorbachev all asserted that no one in Moscow gave orders to use force in Vilnius. During the following day, meetings of support took place in many cities (Kyiv, Riga, Tallinn) and some had defensive barricades built around their government districts. Although occupation and military raids continued for several months following the attacks, there were no large open military encounters after 13 January. Strong Western reaction and the actions of Soviet democratic forces put the President and the government of the Soviet Union in an awkward position. This influenced future Lithuanian Russian negotiations and resulted in the signing of a treaty on 31 January. During a visit by the official delegation of Iceland to Lithuania on 20 January Foreign Minister Jón Baldvin Hannibalsson said: "My government is seriously considering the possibility of establishing diplomatic relations with the Republic of Lithuania." Iceland kept its promise, and on 4 February 1991, just three weeks after the attacks, it recognized the Republic of Lithuania as a sovereign independent state, and diplomatic relations were established between the two nations. These events are considered some of the main factors that led to the overwhelming victory of independence supporters in a referendum on 9 February 1991. 84.73% of registered voters voted, of which 90.47% of them voted in favour of the full and total independence of Lithuania. Streets in the neighborhood of the TV tower were later renamed after nine victims of the attack. A street in Titas Masiulis' native Kaunas was named after him, likewise a street in Marijampolė after its native, Rimantas Juknevičius, a street in Kėdainiai after Alvydas Kanapinskas, and a street in Pelėdnagiai (near Kėdainiai) after Vytautas Koncevičius. From the interview of Mikhail Golovatov, ex commander of "Alpha group": "The weapons and ammunition that were given to us, were handed over at the end of the operation, so it can be established that not a single shot was fired from our side. But at the time of the assault, our young officer Victor Shatskikh was mortally wounded in the back. As we have already seized the TV tower and went outside, we came under fire from the windows of the neighbouring houses, and leaving from there we had to hide behind the armoured vehicles."

Қылмыстық қудалау

1996 жылы Литва КСР Коммунистік партиясы Орталық комитетінің екі мүшесі – Миколас Бурокевичус және Юозас Джермалавичюс – қаңтар оқиғаларына қатысқандары үшін түрме жазасына кесілді. 1999 жылы Вильнюс аудандық соты осы оқиғаға қатысқан алты бұрынғы совет әскери қызметкерін соттады. 2011 жылдың 11 мамырында кеңестік ОМОН сарбазы Константин Михайлов 1991 жылы Мединка ауылының жанындағы Беларусь КСР-імен шекарасындағы «Мединка» шекаралық бақылау-өткізу пунктінде кеденшілер мен полицейлерді өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды (1990 жылғы Литваға қарсы кеңестік агрессияны қараңыз). 1992 жылдан бастап Литва Бас прокуратурасы Беларусьтен 1991 жылғы қаңтарда Вильнюс гарнизонына қолбасшылық еткен және «Совет Литвасы» газетінің редакторы болған Владимир Ушхопчик пен Станислава Юонинені экстрадициялауды сұрады. Литваның бұл өтініші бірнеше рет қабылданбады. 2011 жылдың шілдесінде Вена әуежайында 1991 жылғы 13 қаңтардағы қырғынға қатысқан бұрынғы КГБ генералы Михаил Головатов ұсталғаннан кейін Австрия мен Литва арасында дипломатиялық шиеленіс күшейді. Ол кейін Ресейге ұшып кетті. Литва жауап ретінде Австриядан елшісін шақырды. Вильнюс аудандық сотында 2016 жылдың 27 қаңтарында 67 адам соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар, дене жарақаттары келтіру, кісі өлтіру, өзгелердің денсаулығына қауіп келтіру, сондай-ақ азаматтарға қарсы заңсыз әскери әрекеттер жасағаны үшін сотқа тартылды. Іс материалдары 801 томнан тұрады, оның ішінде айыптау актісінің өзі 16 томды құрайды. Айыпталушылардың арасында бұрынғы Кеңес қорғаныс министрі Дмитрий Язов, кеңестік «Альфа» арнайы тобының бұрынғы қолбасшысы Михаил Головатов және Владимир Ушхопчик болды. Құрбан болғандардың бірінің аман қалған ұлы Робертс Повилаитис құқық қорғау органдарынан Горбачевтің оқиғадағы рөлін тергеуді сұрады. 2016 жылдың 17 қазанында Вильнюс аймақтық соты Горбачевті куә ретінде шақыру туралы шешім қабылдады. Ресей Федерациясы Горбачевті жауапқа тартудан бас тартты. 13 қаңтар ісі бойынша Горбачевке қарсы сотқа дейінгі тергеу басталмағандықтан, Литва Конституциялық сотының төрағасы Дайниус Жалимас оқиғалар КСРО президентінің білместен орын алғанын сену қиын екенін мәлімдеді. Қаңтар оқиғаларындағы Михаил Горбачевтің рөлі әлі де даулы. Ресейдің мұндай әрекеті Еуропалық Парламент тарапынан «қабылдаусыз сыртқы ықпал» және «саяси мақсаттағы әрекет» ретінде айыпталды. 2019 жылдың 27 наурызында Вильнюс аудандық соты барлық 67 айыпталушыны соғыс қылмыстары немесе адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп тапты. Олардың көп бөлігі қашықтықтан сотталып, жазасын өтеуге міндеттелді. Жоғары лауазымды айыпталушылардың арасында бұрынғы Кеңес қорғаныс министрі Дмитрий Язов 10 жылға, Михаил Головатов 12 жылға, Владимир Ушхопчик 14 жылға сотталды. Басқалары 4 жылдан 12 жылға дейін түрмеге кесілді. Сот үкімін оқыған судья: «Олар танктермен адамдардың үстінен өткенде, не істеп жатқанын жақсы түсінген», – деді. Бұдан кейін Ресей сот шешіміне жауап ретінде шаралар қабылдаумен қорқытты. Еуропалық Одақтың Әділет комиссары Дидье Рейндерс Еуропалық Одақ 13 қаңтар ісін қараған литвалық судьяларды Ресей тарапынан қудалаудан қорғайтынын уәделеді. Литва Сыртқы істер министрі Габриелиус Ландсбергис Литва Интерполға Ресейдің 13 қаңтар ісін қараған литвалық судьяларды қудалау туралы өтінішін қабылдамау үшін шақыру жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2019 жылы Ресей мен Беларусь қаңтар оқиғаларына жауапты адамдарды экстрадициялаудан бас тартты. 2021 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, 66 айыпталушының көп бөлігі литвалық әділет органдарының қол жеткізбейтін жерінде қалып отыр.

In 1996, two members of the Central Committee of Communist Party of the Lithuanian SSR, Mykolas Burokevičius and Juozas Jermalavičius, were given prison sentences for their involvement in the January Events. In 1999 the Vilnius District Court sentenced six former Soviet military men who participated in the events. On 11 May 2011, a soldier of the Soviet OMON Konstantin Mikhailov was sentenced to life in prison for killing customs workers and policemen in 1991 at the "Medininkai" border checkpoint with the Byelorussian SSR near the village of Medininkai (see Soviet aggression against Lithuania in 1990). Since 1992, representatives of the Prosecutor General's Office of Lithuania requested Belarus to extradite Vladimir Uskhopchik, a former general who was in command of the Vilnius garrison in January 1991 and the editor of the newspaper Soviet Lithuania Stanislava Juonienė. Lithuania's request has been repeatedly denied. In July 2011, diplomatic tensions rose between Austria and Lithuania when Mikhail Golovatov, an ex KGB general who took part in the 13 January 1991 massacre, was released after being detained at the Vienna Airport. He then proceeded to fly to Russia. In response, Lithuania recalled its ambassador from Austria. Hearings in Vilnius District Court started on 27 January 2016, with 67 individuals facing charges of war crimes, crimes against humanity, battery, murder, endangering other's well being, as well as unlawful military actions against civilians. The case consists of 801 volumes of documents, including 16 volumes of the indictment itself. The defendants included former Soviet Defense Minister Dmitry Yazov, former commander of Soviet Alpha anti terror group Mikhail Golovatov and Vladimir Uskhopchik. Robertas Povilaitis, a surviving son of one of the victims, requested that law enforcement authorities conduct an investigation into Gorbachev's role in the events. On 17 October 2016, Vilnius Regional Court decided to summon Gorbachev to testify as a witness. The Russian Federation refused to question Gorbachev. As no pre trial investigation has been initiated against Gorbachev in the January 13 case, the Chairman of the Constitutional Court of Lithuania Dainius Žalimas argued that it is hard to believe that the events happen without the knowledge of the President of the USSR. The role of Mikhail Gorbachev in the January events remains disputed. Such Russian action was condemned by the European Parliament as "unacceptable external influence" and "politically motivated." On 27 March 2019, Vilnius District Court found all 67 defendants guilty of war crimes or crimes against humanity. The vast majority of them were tried and sentenced in absentia. Among the high profile defendants, former Soviet Defense Minister Dmitry Yazov was sentenced to 10 years in prison, Mikhail Golovatov to 12 years in prison and Vladimir Uskhopchik to 14 years in prison. Others were sentenced to prison terms between 4 and 12 years. A judge, who announced the judgement, said that: "As they drove with the tanks over the people, they understood perfectly well what they were doing." Thereafter, Russia threatened to take retaliatory actions for the judgement. The European Commissioner for Justice Didier Reynders had promised that the European Union will defend Lithuanian judges who heard the January 13 case from persecution by Russia. Minister for Foreign Affairs of Lithuania Gabrielius Landsbergis said that Lithuania will appeal to Interpol to reject Russia's appeal against the persecution of Lithuanian judges who heard the January 13 case. In 2019, Russia and Belarus refused to extradite those who are responsible for the January Events. As of March 2021 many of the 66 defendants remain out of reach of Lithuanian justice.

Мұра

13 қаңтар Литвада бостандық қорғаушылары күні. Бұл мемлекеттік мереке емес, бірақ ресми түрде еске алу күні ретінде тойланады. Күнге қара лента тағып, аза тұтумен байланыстырылады. Соңғы жылдары "Мені ұмытпа" гүлдері оқиғаларды еске алу символына айналды. Жақында 13 қаңтарды (және жалпы оқиғаларды) аза тұту күні ретінде қарастыру керек пе, әлде жеңіс күні ретінде тойлау керек пе деген мәселе бойынша қоғамдық пікірталас өрбиді. Литваның бұрынғы басшылары Ландсбергис және Далия Грибаускайте 13 қаңтардың тек қана қайғы күні емес, сонымен қатар ұлттың жеңісі күні екенін айтты. Арвидас Почиус және Вальдемарас Рупшис, екеуі де оқиға кезінде Парламентті қорғаған еріктілер, сондай-ақ Римвидас Валатка сияқты басқа да белгілі қоғам қайраткерлері 13 қаңтарды Жеңіс күні деп сипаттады.

Литва Ресейді қаңтар оқиғалары туралы дезинформация таратуға тырысқаны үшін айыптады. Еуропалық Парламент Ресейді айыптап, 13 қаңтар оқиғасына қатысты жауапсыз дезинформация мен насихатты тоқтатуға шақырды.