Орталық Литва Республикасы: Польшаның ықпалындағы қуыршақ мемлекет (1920-1922)

Кіріспе

Польшаның қысқа өмір сүрген марионеттік мемлекеті (1920-1922)
Польшаның бұрынғы клиенттік мемлекеті

Орталық Литва Республикасы (Republika Litwy Środkowej), көбінесе Орталық Литва және Орта Литва (Litwa Środkowa) деп белгілі, 1920 жылдан 1922 жылға дейін болған Польшаның танылмаған, қысқа өмір сүрген марионеттік мемлекеті болды. Ол 1920 жылдың 12 қазанында Желиговскийдің сәтті бүлігінен кейін құрылды, оның барысында генерал Люциан Желиговскийдің басшылығындағы ерікті 1-ші литва-белорус дивизиясы Литва талап еткен Вильнюс аймағын басып алды. 1922 жылдың 18 сәуірінде Польшаға қосылды. Литваның тарихи астанасы Вильнюс төңірегіндегі аймақта поляктар басымдық құрды, литвалықтардың үлесі тек 2-3% болды. Осыған қарамастан, Литва билігі аймақтың жаңа құрылған Литва мемлекетіне тиесілі болуы керек деп шешті және әскери күшпен осы идеяны жүзеге асыруға тырысты, Фош сызығын елемеді және Польшаның поляк-совет соғысына тартылғанын пайдаланды. Литвалықтар осы себепті Польшаның даулы аймақтардағы поляк халқын уақытша қорғай алмайтынына сенді, бірақ оған қарамастан Литва аймақты бақылауға ала алмады. Бұл және Литваның Польшаға қарсы соғыста кеңестік үкіметтерге қолдау көрсетуі поляк-литва соғысына әкелді, Желиговский бүлігі оның бір бөлігі саналды, нәтижесінде Орталық Литва Республикасы құрылды. Әртүрлі кешігулерден кейін 1922 жылдың 8 қаңтарында даулы сайлау өтті және аумақ Польшаға қосылды. Бірнеше жылдан кейін Польшаның басшысы Юзеф Пилсудский Желиговскийге бүлік ұйымдастыруға жеке өзі бұйрық бергенін растады. Польша-Литва шекарасы соғыстар аралық кезеңде Антанта елшілерінің конференциясы және Ұлттар Лигасы тарапынан мойындалды. Каунас негізделген Литва Республикасы оны 1938 жылғы поляк үлтиматумына дейін мойындамады. 1931 жылы Гаагадағы халықаралық сот Польшаның аймақты басып алуы халықаралық құқықты бұзғанын мәлімдеді, бірақ саяси салдарлар болған жоқ. Жергілікті тұрғындарға қатысты кемсітушілік поляк, литва (литвалық баспасөзді тыйым салуға қараңыз), белорус және украин тілдерін қолдануды шектеуді және толығымен тыйым салуды қамтыды (Валуев циркулярына қараңыз). Алайда, бұл шаралар Вильнюс білім беру округінің поляк патриоттық басшылығының поляктандыруға бағытталған күш-жігеріне шектеулі әсер етті. Осындай күш-жігер 19 ғасырдағы литвалық ұлттық қайта жаралу кезінде де жүргізілді, ол поляк және орыс ықпалынан алыстауға тырысты. Аймақтың этникалық құрамы ұзақ уақыттан бері даулы болып келді, өйткені сол кездегі санақтар көбінесе сенімді емес деп саналады. 1897 жылғы Ресей империясының алғашқы санағы бойынша, Вильня губернаторлығының халқы келесідей бөлінді: белорустар 56,1% (оның ішінде римдік католиктер), литвалықтар 17,6%, еврейлер 12,7%, поляктар 8,2%, орыстар 4,9%, немістер 0,2%, украиндықтар 0,1%, татарлар 0,1%, және «басқалар» 0,1%. Алайда, 1915, 1916 және 1917 жылдарғы Вильнюс аймағының Германияда жүргізілген санақтары (1919 жылы жарияланған) өте ерекше сандарды көрсетті. 1917 жылы Вильнюс қаласында поляктар 53,65%, еврейлер 41,45%, литвалықтар 2,1%, белорустар 0,44%, орыстар 1,59%, немістер 0,63% және «басқалар» 0,14% құрады. 1916 жылғы санақ бойынша поляктар Вильнюс округінің (қаланы қоспағанда) тұрғындарының 89,8% құрады, ал литвалықтардың үлесі тек 4,3% болды. Санақ жүргізушілер өздерінің сұрақтырылатындарын жіктеуге тырысқанда қиындықтарға тап болды. 1890 жылдардағы этнографтар жиі өздерін литвалықтар және поляктар деп сипаттаған адамдармен кездесті. Германиялық санақ сарапшысының айтуынша, «ұлттылық жағдайын объективті анықтау ең үлкен қиындықтарға тап болады».

The Republic of Central Lithuania (Republika Litwy Środkowej, ), commonly known as the Central Lithuania, and the Middle Lithuania (Litwa Środkowa, , ), was an unrecognized short lived puppet state of Poland, that existed from 1920 to 1922. It was founded on 12 October 1920, after successful Żeligowski's Mutiny, during which the volunteer 1st Lithuanian–Belarusian Division under command of general Lucjan Żeligowski seized the Vilnius Region that Lithuania made claims to. It was incorporated into Poland on 18 April 1922. The region centered around Vilnius, the historical capital of Lithuania, had majority Polish population with Lithuanian population of only 2–3%. Despite this, the Lithuanian authorities decided that the region should belong to the newly established Lithuanian state and attempted to implement this idea using military force, ignoring the Foch Line and taking advantage of the fact that Poland was absorbed in the Polish–Soviet War. Lithuanians believed that for this reason Poland was temporarily unable to protect Polish population in disputed areas, but despite this, Lithuania failed to maintain control over the region. This and Lithuanian support for the Soviets in the war against Poland, led to the Polish–Lithuanian War, of which the Żeligowski Mutiny is also considered a part, and consequently to the establishment of the Republic of Central Lithuania. After a variety of delays, a disputed election took place on 8 January 1922, and the territory was annexed by Poland. Several years later the Polish leader Józef Piłsudski confirmed that he personally ordered Żeligowski to stage a mutiny. The Polish–Lithuanian border in the interwar period, was recognized by the Conference of Ambassadors of the Entente and the League of Nations. It was not recognized by Kaunas based Republic of Lithuania until the Polish ultimatum of 1938. In 1931 an international court in The Hague stated that the Polish seizure of the region had been a violation of international law, but there were no political repercussions. The discrimination against local inhabitants included restrictions and outright bans on the usage of the Polish, Lithuanian (see Lithuanian press ban), Belarusian, and Ukrainian (see Valuyev circular) languages. These measures, however, had limited effects on the Polonisation effort undertaken by the Polish patriotic leadership of the Vilnius educational district. A similar effort was pursued during the 19th century Lithuanian National Revival, which sought to distance itself from both Polish and Russian influences. The ethnic composition of the area has long been disputed, since censuses from that time and place are often considered unreliable. According to the first census of the Russian Empire in 1897, known to have been intentionally falsified, the population of the Vilna Governorate was distributed as follows: Belarusians at 56.1% (including Roman Catholics), Lithuanians at 17.6%, Jews at 12.7%, Poles at 8.2%, Russians at 4.9%, Germans at 0.2%, Ukrainians at 0.1%, Tatars at 0.1%, and 'Others' at 0.1% as well. The German censuses of 1915, 1916 and 1917 of the Vilnius Region (published in 1919) however, reported strikingly different numbers. In 1917 in the Vilnius city Poles were at 53.65%, Jews at 41.45%, Lithuanians at 2.1%, Belarusians at 0.44%, Russians at 1.59%, Germans at 0,63% and 'Other' at 0.14%. According to the 1916 census, Poles constituted 89.8% of the inhabitants of Vilnius county (excluding the city) and Lithuanians only 4.3%. Censuses had encountered difficulties in the attempt to categorise their subjects. Ethnographers in the 1890s were often confronted with those who described themselves as both Lithuanians and Poles. According to a German census analyst, "Objectively determining conditions of nationality comes up against the greatest difficulties."

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша және Литва тәуелсіздік алды. Литва мен Польшаның екеуі де Вильнюс (поляк тілінде Вильно) аймағын талап еткендіктен, олардың арасындағы қақтығыс көп ұзамай туды. Демографиялық тұрғыдан алғанда, Вильнюсте тұратын негізгі топтар – поляктар мен еврейлер болды, литвалықтар жалпы халықтың шағын бөлігін құрады (1897 жылғы ресейлік және 1916 жылғы неміс санақтары бойынша 2,0–2,6%). Польша, Жозеф Пилсудскийдің басшылығымен, бірқатар этникалық поляк емес аумақтарды (Międzymorze) қамтитын аймақта поляк басшылығымен федерация құруға тырысқанда, Литва Вильнюс аймағын қамтитын толық тәуелсіз мемлекет құруға ұмтылды. ХХ ғасырдың басындағы екі санақ литва тілінде сөйлейтіндердің санының азайғанын көрсетті, олардың тілі XIX ғасырдың екінші жартысында орыс саясатымен қудаланды және католик шіркеуінде қолайсыз жағдайға тап болды. Осыған сүйене отырып, литвалық билік сол жерде тұратын тұрғындардың көпшілігі, тіпті сол кезде литва тілінде сөйлемесе де, поляктанған (немесе орыстанған) литвалықтар болған деп мәлімдеді. Жағдайды одан әрі күрделілендіргені – Польшадағы қазіргі заманғы мемлекеттің құрылуына қатысты екі түрлі көзқарасты ұстанатын екі поляк фракциясының болуы. Бір партия, Роман Дмовскийдің басшылығымен, қазіргі Польшаны этникалық мемлекет ретінде қарастырды, ал екіншісі, Юзеф Пилсудскийдің басшылығымен, Польша-Литва одақтастығын қайта құруды қалады. Екі партия да Вильнюс поляктарын жаңа мемлекетке қосуға бейілді болды. Пилсудский Międzymorze федерациясының құрамында кантондық құрылымда Литваның Ұлы Герцогтігін қайта құруға тырысты. Польша-Совет соғысы басталғаннан кейін келесі екі жыл ішінде Вильнюс пен оның айналасындағы бақылау жиі өзгерді. 1919 жылы аумақты қысқа уақытқа Қызыл Армия басып алды, ол жергілікті өздік қорғаныс жасақтарын жеңді, бірақ көп ұзамай Польша армиясы кеңес әскерін кері шегіндірді. 1920 жылы Вильнюс аймағы екінші рет Қызыл Армияның бақылауына өтті. Алайда, Варшава шайқасында Қызыл Армия жеңілгеннен кейін, кеңес басшылығы Вильнюсті ұстап тұра алмайтынын түсініп, оны Литваға беруге шешім қабылдады. Мұндай қадам арқылы кеңес үкіметі аймаққа қатысты поляк-литвалық дауды қоздыруды көздеді. Регулярлы Польша-Литва соғысы 1920 жылдың 26 тамызында басталды, осы күні Польша армиясы Варшава шайқасынан кейінгі Польшаның күзгі шабуылы кезінде Сувалки аймағын басып алған литва әскерлерімен қақтығысты. Ұлттар Лигасы араласып, Сувалкиде келіссөздер ұйымдастырды. Лига 7 қазан күні Vilnius қаласын Литваға беру туралы келісімге қол қойды. Suwałki келісімінің күшіне 10 қазан күні сағат 12:00-де енуі тиіс болды. Литва билігі 1920 жылдың тамызының соңында Вильнюске кірді. Гриниус кабинеті аймақ тұрғындарының еркін білдіру үшін плебисцит өткізу ұсынысын қабылдамады, өйткені плебисцит поляктардың аймаққа деген талаптарын заңдастыратынын білді. Оның мәлімдемесін Сейм дереу мақұлдады. Польша бұл әрекетке қатысқан жауапкершіліктен бас тартып, Желиговский өз бастамасымен әрекет еткенін мәлімдеді. Литваның тумасы Желиговский Орталық Литва Республикасын (Litwa Środkowa) жариялады. Тарихшы Ежи Лерскинің сөзіне сүйенсек, бұл Литва Республикасы мойындамаған "қуыршақ мемлекет" болды. Литва үкіметі Литваның екінші ірі қаласы – Каунасқа көшті. Каунас пен Орталық Литва арасындағы қарулы қақтығыстар бірнеше аптаға созылды, бірақ екі тараптың да айқын артықшылығы болған жоқ. Ұлттар Лигасының делдалдық күш-жігерінің нәтижесінде 21 қарашада жаңа атыс тоқтату туралы келісімге қол қойылды, ал алты күннен кейін бітімге келді.

In the aftermath of the First World War, both Poland and Lithuania regained independence. The conflict between them soon arose as both Lithuania and Poland claimed Vilnius (known in Polish as Wilno) region. Demographically, the main groups inhabiting Vilnius were Poles and Jews, with Lithuanians constituting a small fraction of the total population (2.0%–2.6%, according to the Russian census of 1897 and the German census of 1916). While Poland under Józef Piłsudski attempted to create a Polish led federation in the area that would include a number of ethnically non Polish territories (Międzymorze), Lithuania strove to create a fully independent state that would include the Vilnius region. Two early 20th century censuses indicated that Lithuanian speakers, whose language in the second half of the 19th century was suppressed by the Russian policies and had unfavourable conditions within the Catholic church, became a minority in the region. Based on this, Lithuanian authorities argued that the majority of inhabitants living there, even if they at the time did not speak Lithuanian, were thus Polonized (or Russified) Lithuanians. Further complicating the situation, there were two Polish factions with quite different views on creation of the modern state in Poland. One party, led by Roman Dmowski, saw modern Poland as an ethnic state, another, led by Józef Piłsudski, wished to rebuild the Polish–Lithuanian Commonwealth. Both parties were determined to take the Poles of Vilnius into the new state. Piłsudski attempted to rebuild the Grand Duchy of Lithuania in a canton structure, as part of the Międzymorze federation: Following the start of the Polish–Soviet War, during the next two years, the control of Vilnius and its environs changed frequently. In 1919 the territory was briefly occupied by the Red Army, which defeated the local self defense units, but shortly afterwards the Soviets were pushed back by the Polish Army. 1920 saw the Vilnius region occupied by the Red Army for the second time. However, when the Red Army was defeated in the Battle of Warsaw, the Soviets, knowing that they wouldn't be able to hold Vilnius, decided to hand it over to Lithuania. By making such a move, the Soviets hoped to intensify the Polish Lithuanian dispute over the region. The regular Polish–Lithuanian War broke out on 26 August 1920, when the Polish Army clashed with Lithuanian troops occupying Suwałki region during the Polish autumn offensive following the Battle of Warsaw. The League of Nations intervened and arranged negotiations in Suwałki. The League negotiated a cease fire, signed on 7 October 7, placing the city of Vilnius in Lithuania. The Suwałki Agreement was to have taken effect at 12:00 on 10 October. The Lithuanian authorities entered Vilnius in late August 1920. The Grinius cabinet rejected the proposal to hold a plebiscite to confirm the will of the region's inhabitants, knowing that a plebiscite would inevitably legitimize Polish claims to the region. His declaration was promptly accepted by the Seimas, Poland disclaimed all responsibility for the action, maintaining that Żeligowski had acted entirely on his own initiative. Żeligowski, a native to Lithuania, proclaimed a new state, the Republic of Central Lithuania (Litwa Środkowa). According to historian Jerzy J. Lerski, it was a "puppet state" which the Lithuanian Republic refused to recognize. The seat of Lithuanian government moved to Lithuania's second largest city, Kaunas. Armed clashes between Kaunas and Central Lithuania continued for a few weeks, but neither side could gain a significant advantage. Due to the mediation efforts of the League of Nations, a new ceasefire was signed on November 21 and a truce six days later.

Орталық Литва Республикасының құрылуы

1920 жылдың 12 қазанында Желиговский уақытша үкімет құрылғанын жариялады. Көп ұзамай, оның 1921 жылғы 7 қаңтардағы жарлығымен соттар мен полиция құрылды, ал Орталық Литваның азаматтық құқықтары 1919 жылғы 1 қаңтарда немесе 1914 жылғы 1 тамызға дейінгі бес жыл ішінде сол аумақта тұрған барлық адамдарға берілді. Мемлекеттік рәміздері – поляк ақ бұрқыты мен литвалық Витис бейнеленген қызыл ту болды. Оның гербі поляк, литва және Вильнюс символдарының қосындысынан тұрды және Польша-Литва одағының гербіне ұқсады. Көлемі кең дипломатиялық келіссөздер жасырын түрде жалғасты. Литва, Балтық Батыс Литва (литва тілі мемлекеттік тіл ретінде) және Орталық Литва (поляк тілі мемлекеттік тіл ретінде) конфедерациясын құруды ұсынды. Польша жаңа мемлекеттің Польшамен федерациялануы керек деген талап қосты, бұл Юзеф Пилсудскийдің Мидзиморзе федерациясын құру мақсатын іске асыруға бағытталған қадам болды. Литвалықтар бұл талапты қабылдамады. Еуропа бойынша ұлтшылдық сезімдер күшейген кезде, көптеген литвалықтар мұндай федерацияның, ғасырлар бұрынғы Польша-Литва одағына ұқсас, литва мәдениетіне қауіп төндіретінінен қорқып, себебі одақ кезінде литвалық ақсүйектердің көп бөлігі поляктандырылған болатын. Орталық Литвадағы жалпы сайлау 9 қаңтарда өтетіні жарияланды, ал осы сайлауды реттейтін ережелер 1920 жылғы 28 қарашаға дейін жариялануы тиіс еді. Алайда, Ұлттар Лигасының араласуы және Литваның сайлауды бойкоттауы салдарынан сайлау кейінге шегерілді.

Медиация

Ұлттар Лигасының басқаруымен бейбіт келіссөздер өтті. Бастапқы келісім екі тараптан 1920 жылғы 29 қарашада қол қойылды, ал келіссөздер 1921 жылғы 3 наурызда басталды. Ұлттар Лигасы Орталық Литваның болашағы бойынша референдум өткізу туралы Польшаның ұсынысын қарастырды. Келісім ретінде «Гайман жоспары» (Пол Гайманның атымен аталған) ұсынылды. Жоспар 15 тармақтан тұрды, олардың арасында: Екі тарап өзара тәуелсіздікті кепілдейді. Орталық Литва Литва Федерациясына қосылды, ол екі кантоннан құралды: литва тілді Самогития және көпұлтты (белорус, татар, поляк, еврей және литва) Вильнюс аймағы. Екі кантонның да жеке үкіметтері, парламенттері, мемлекеттік тілдері және Вильнюсте орналасқан ортақ федеративтік астанасы болады. Литва және Польша үкіметтері сыртқы істер, сауда-өнеркәсіптік шаралар және жергілікті саясат мәселелері бойынша мемлекетаралық комиссиялар құрады. Польша мен Литва қорғаныс одағы туралы шартқа қол қояды. Польша Литва портына қол жеткізеді. Келіссөздер Польша Орталық Литвадан (Литва бойкот жариялаған) делегацияны Брюссельге шақыру талабымен тоқтатылды.

Қаулы

Брюссельдегі келіссөздер сәтсіз аяқталғаннан кейін, аймақтағы шиеленіс күшейді. Ең маңызды мәселе – Орталық Литваның 27 000 саяқты үлкен армиясын даярлауы болды. Генерал Люциан Желиговский билікті азаматтық билік органдарына беруге шешім қабылдады және сайлау күнін (1922 жылдың 8 қаңтары) бекітті. Поляктар аймақтағы басқа этникалық топтардың қолдауын ұнатуға тырысқандықтан, қарқынды сайлау науқаны жүргізілді. Польша үкіметі түрлі күш көрсету саясатын (мысалы, литва газеттерін жабу) істеді деген айып тағылды. Литвалықтар, еврейлердің көп бөлігі және бірқатар белорустар сайлауды бойкоттады. Поляктар – дауыс берген адамдардың көпшілігін құраған жалғыз ірі этникалық топ болды. Бұл талап 1922 жылдың 22 наурызында Польша Сеймінде мақұлданды. Республиканың барлық аумағы ақырында жаңа құрылған Вильнюс воеводтығының құрамына енді. Литва бұл аймаққа Польшаның билігін мойындаудан бас тартты. Оның орнына, ол Вильнюс аймағын өзінің аумағының бір бөлігі деп, ал қаланың өзін конституциялық астанасы деп санай берді, ал Каунас тек уақытша үкімет орны болды. Вильнюс аймағына байланысты дау-дамай екі аралық кезеңдегі поляк-литва қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтті.

Салдары

Альфред Эрих Сенн Польша-Совет соғысында Польша жеңіске жетпеген болса, Литва кеңестік әскерлер тарапынан басылып алынып, екі он жылдық тәуелсіздікке ие бола алмайтынын атап көрсетті. 1939 жылы Молотов-Риббентроп пактісінен және Польшаға Кеңес Одағының басып кіруінен кейін, Вильнюс және оның 30 шақырымға дейінгі аймағы 1939 жылғы 10 қазандағы Кеңес Одағы мен Литва арасындағы өзара көмек шартнамасына сәйкес Литваға берілді, соның нәтижесінде Вильнюс қайтадан Литваның астанасы атанды. Дегенмен, 1940 жылы Литва Кеңес Одағына қосылып алынып, Литва КСР-і құрылды. 1991 жылы Литва тәуелсіздігін қайта қалпына келтіргеннен бері қаланың Литва астанасы мәртебесі халықаралық жазықта мойындалды.