Кіріспе

Литва мәдениеті б.з.д. 200 жылға дейін, балтықтардың қоныстануымен басталып, егеменді Литва мемлекетінің қалыптасуымен дамыды.

Литваға дейінгі кезең (б.з.б. 10 ғасырдан бұрын)

Литва ұлты біздің заманымыздың 7-9 ғасырларында қалыптасты. Бұрын, литвалықтар мен латыштардың ата-бабалары болған балтықтар Днепр мен Даугава өзендері және Балтық теңізі аралығындағы аймақтарға келген. Индоевропалық халық, балтықтардың прото-индоевропалықтардың гипотетикалық отанынан шыққандығы болжанады; көптеген ғалымдар осы қоныс табуды біздің заманымызға дейінгі 3-мыңжылдыққа жатқызады. Индоевропалықтардың негізгі толқынымен келген деп есептелетін балтықтар, Оңтүстік және Батыс Еуропадағы кейінгі индоевропалық халықтардың қалыптасуымен байланысты емес еді. Осылайша, балтықтардың мәдениеті индоевропалық мәдениетінің бастапқы ерекшеліктерін ұзақ сақтап қалғандығына сенімді. Кейіннен, жаңадан құрылған еуропалық халықтармен байланыс күшейген кезде, балтықтардың алғашқы мәдениеті мен жаңа еуропалық халықтардың мәдениеті арасындағы айырмашылықтар соншалықты үлкен болды, мәдени алмасу қиынға соқты. Бұл балтықтардың индоевропалық тамырларын сақтауына әкелді, бірақ олардың оқшаулануына да себеп болуы мүмкін. Еуропада готикалық үстемдік кезеңінен кейін балтық мәдениеті Висла мен Даугава өзендері арасындағы шектеулі аумақта пайда болды. Осы кезеңде балтықтардың мәдени оқшаулану деңгейі туралы айтылғанның көп бөлігі болжамдар, бірақ оның төмендегені мүмкін. Дегенмен, балтықтар ежелгі индоевропалық прототілдің формаларын одан кейінгі уақыттарға дейін сақтап қалды. Ең архаикалық тіл формаларын кейін Пруссия аумағында (қазіргі Калининград және Польшаның солтүстік-батысы) өмір сүрген батыс балтықтар сақтады. Бұл диалекттер 18 ғасырдың басында жойылған ежелгі прус тіліне айналды. Шығыс балтықтардың тілінде архаикалық формалар аз болды. Мысалы, кейбір кең таралған жеңілдетулер пайда болды, мысалы, етістік формаларының санының азаюы, бұл ежелгі мәдени элитаның халыққа әсерінің жоғалған кезде болған болуы мүмкін. Бұл, мысалы, "жабайы" шабуылдар кезінде (8 ғасырдан кешіктірілмей) орын алған болуы мүмкін. Кейіннен балтықтардың шығыс диалекттері қазіргі литва және латыш тілдеріне дамыды. Осы кезеңде балтықтардың мәдени өмірі туралы білім аз. Бұл кезеңнің соңында балтықтардың әлеуметтік құрылымы біздің заманымызға дейінгі 2-1 ғасырлардағы Оңтүстік-Батыс Еуропадағы кельт халықтарының әлеуметтік құрылымымен салыстырылатындығы белгілі. 10 ғасырда балтықтардың діни өмірі біртұтас болмады, түрлі культ формалары болды. Балтық мәдениетінің маңызды ерекшелігі - олар өздерінің діни өмірінде материалдық жетістіктерін пайдаланудан қасақана бас тартты. Кейбір күрделі архитектуралық құрылыстар, жабдықтар және сауаттылық көршілес халықтарда рұқсат етілген және жақсы танымал болған кезде де мақұлданбады. Діни өмір ауызша дәстүрге, әнге және, мүмкін, құпия театрдың кейбір элементтеріне бағытталған. Бұл өмірдің материалдық формалары қарапайым ағаштан жасалған киелі орындармен, табиғат нысандарымен (ағаштар мен тастар сияқты) және арнайы әшекейленген киімдермен және олардың аксессуарларымен тығыз байланысты болды.

Литва ұлтының өрлеу кезеңі (10-шы 14-ші ғасырлар)

Литва ұлты шамамен 7-8 ғасырларда қалыптаса бастады. Батыс және Шығыс балтықтардың арасындағы айырмашылық осы кезеңге дейін Шығыс балтықтардың мәдени жаңғыруының нәтижесі болды. Шығыс балтықтардың солтүстік және оңтүстік бөліктері арасында да ерекшеліктер пайда болды. Литвалықтар 9 ғасырға дейін Шығыс балтықтардың оңтүстік бөлігінен шыққан. Осы кезде Шығыс балтықтарда ешқандай саяси бірлік болған жоқ. Олар дербес тайпаларға бөлінген, бірақ мәдени және діни тұрғыдан балтықтардың бір бөлігі болды. "Литвалықтар" деген жалпы атау бұрыннан белгілі болған. Тарихшылар осы кезеңдегі "Литва" атауын кейде Шығыс балтық тайпаларының біріне ғана жатқызған. Литвалықтардың қалай жалпы атау алғандығы және бұл XI ғасырдың басына дейін немесе одан кейін болғандығы белгісіз. Дәстүр бойынша тарихшылар балтықтардың бірлігі дінге негізделген деп санайды. Бұл теорияны діни өмірдің орталықтары (қазіргі нұсқасын пайдаланып, Ромува деп аталады) туралы жазған тарихи дереккөздер қолдайды, олар маңызды киелі орындар мен мистикалық аймақтардың маңында шоғырланған. Бұл діни орталықтардың қызметкерлері басқа, орталық емес киелі орындарға ықпал еткен. Бұл ықпал ұйымдастырудың ресми құрылымына қарағанда билікке көбірек негізделген. Сонымен қатар, барлық балтықтардың басты діни орталығы туралы деректер бар. Бұл діни ынтымақтастықтың ұйымдастыру деңгейі мен ауқымы талқыланып жүр. Мысалы, кейбір тарихшылар одақтың жергілікті болғанын және оған тек оңтүстік балтықтар (литвалықтар мен пруссиялықтар) кіргенін, ал солтүстік балтықтар (латыштардың ата-бабалары) қатыспағанын айтады. Діни бірлік туралы ақпаратқа кейінгі литвалық және латыш аңыздары әсер еткен, және ол тарихи деректерге және археологиялық зерттеулерге көп сүйенбейді. Балтық ұлттарын және олардың мәдени дамуын ерекшелендірген жаңа фактор – 13 ғасырда католик әскери ордендерінің маңызды аумақтарды басып алуы. Батыс балтықтардың негізгі аймақтары, Пруссия деп белгілі болған, Тевтон орденімен басылып алынды. Ливон ордені Ливония деп аталатын аймақты құрап, Рига шығанағы маңындағы солтүстік аумақтарды басып алды. Сондықтан, осы екі және балтықтардың бос қалған үшінші бөлігінің мәдени дамуы әртүрлі болды. Ежелгі пруссиялықтар (балттар) ұлттық бірлігін қайта қалпына келтіре алмады, бірақ Ливонияда латыш ұлты қалыптасты. Үшінші бос аймақ литва ұлтының қалыптасуына негіз болды. Сыртқы агрессия балтық ұлттарын саяси өмірдің қатаң институттарын құруға мәжбүр етті. 13 ғасырда Литва мемлекеті құрылды, оған әлі басып алынбаған Шығыс балтық аймақтары мен қалған Батыс балтық аймақтары кірді (Бұл Батыс балтық этностары Йотвингілер және Судовиандар деп белгілі). 14 ғасырдың ортасында Литва Шығыс Еуропаның ірі мемлекеті ретінде пайда болды, оның құрамында бұрынғы Киев Русі және солтүстіктегі русь аймақтары (қазіргі Беларусь) болды. Бұл кеңею литвалық билеуші топтардың үлкен саяси әлеуетін көрсетті, және бұл әлеует тиісті мәдени негізсіз қол жеткізілмеді. Русь христиан билеушілері христиан емес литвалық билеушілердің вассалдары болды, бірақ мәдени тұрғыдан Ұлы Литва Герцогтығы (ҰЛГ) екі полярлы болып қалды: Солтүстік-Батыста христиан емес литвалық бөлігі (кейін Литва Проприясы деп аталды) және Шығыс христиандық православие русь аймақтары (ішінара герцогтіктер). ҰЛГ-де русь православиеліктерінің ынтымақтастығы мен пұтқа табынушылық билікті мойындауының құны православиеліктердің кең мәдени құқықтарын мойындау болды. Бұл құқықтарға, мысалы, литвалық князьдердің православиелік бөліктердегі жартылай герцогтікте қызметке кіріспес бұрын крещениеден өтуі керек болған әдет-ғұрыптар кірді. Литвалық князьдердің әйелдері, егер олар русь болса, православиелік болып қала берді, бірақ бұл жағдайда Ұлы князь әйелінің православиелік рәсімдерді орындауына және православиелік қызметтерге қатысуына мүмкіндік беруі керек болды. Православие дінін ұстанатын княгинялардың балалары әкесінің дінін, яғни ескі литвалық дінін ресми түрде ұстанушылар болды. Шын мәнінде, ананың діні белгілі бір (кейде үлкен) ықпал етуі мүмкін. Осы кезеңде ҰЛГ-нің екі ұлты да өздерінің мәдени негіздерінде тұрақты болды, ал литвалық мәдениеті христиандануға дейін өзгеріссіз қалды. Литвалық мәдениеті Еуропадағы жазу білімінің өсуінен алыс болды және, мысалы, культ архитектурасында маңызды өзгерістер болған жоқ. Алайда, жаңа тенденциялар да болды. Діни төзбеушілік, крестшілермен болған діни соғыстар кезінде болжамды, православие христиандарына төзеушілікпен теңдестірілді, сондықтан литвалық қоғам мәдени және діни тұрғыдан төзеушіл болды. Литвалық діни өмірін жаңғыртуға да әрекеттер жасалды. Мысалы, Вильнюс қаласында екі христиан шіркеуі, католик және православиелік, кірпіштен салынған. Ескі діннің басты киелі орны кірпіштен салынды, әдеттегідей ағаштан емес.

Жоғары дәрежедегі мәдени өзгерістер

Христиандыққа дейінгі жоғары санаттардың қалыптасуы мен сақталуының мәдени негізі көбінесе белгісіз. Литваның христиан дініне өтуі XV ғасырдағы еуропалық феодализмге қарай өзгерістер әкелді. Литваның саяси мәдениеті христиандыққа дейін Батыс Еуропаның, әсіресе Русь феодализмінің ықпалында болды, бірақ дінге шомылу оқшаулану кедергісін бұзды және ықпал тікелей болды. Бұған қоса, христиандық арқылы Батыс мәдени құрауының нығаюы көбінесе саяси мәдениетке әсер етті. Мысалы, бұл жағдай құқықта қызықты әсерлерге алып келді. Ескі русиндік құқықтық нормалар мен ескі литвалық дәстүрлердің қатар, Батыс Еуропалық құқықтық нормалардың келуі түрлі қиындықтар тудырды, және 16 ғасырдың басында литвалық заң кодексі, 1529 жылғы Литваның Бірінші Жарғысы жарық көрді. Литвалық құқық ГДЛ аумағында 1840 жылға дейін қолданылды, ол 1569 жылғы Люблин униясына дейін ғана емес, мемлекеттің өзінен де аман қалды. Осылайша, бастапқыда литвалық құқық ГДЛ саяси тұтастығының факторына айналды және Литваны Польша Корольдігінің Тажымен қоса, басқа еуропалық аймақтардан ерекшеледі. Кодекстің қабылдануы ГДЛ саяси элитасындағы екі түрлі үрдістің көрінісі. Жазбаша заң кодексінің қабылдануы осы кезеңде литвалық саяси мәдениетіне батыстың күшті ықпалын көрсетеді. Алайда литвалық құқық жүйесінің болуы Батыс Еуропадан мәдени айырмашылықтардың бар екенін және оларды билеуші топтар мойындағанын көрсетеді. Осы кезеңде литвалықтар Батыс Еуропа мәдениетімен танысып, бұл процесте қызықты жаңалықтар ашылды, бұл кейінірек билік ететін саяси идеяларға да әсер етті. Бірақ бұл процесс оңай болған жоқ. "Аристократиялық білім алу" үшін литвалық кем дегенде үш тілді білуі керек еді: русин, поляк және латын. Немец және итальян тілдері де қолданылды. Шындығында, бұл білім беру мақсатына әдетте жете алмады, сондықтан тілдерді білу (және тіпті мәдени бағдар) адамның әлеуметтік жағдайына байланысты болды. Діни қызметкерлер мен гуманитарлық сала өкілдері латын тілін, ал саудагерлер неміс тілін үйренді. Жоғары санаттағылар поляк тілін артық көреді, ал төменгі санаттағы ақсүйектер русин тілін артық көреді. XIV ғасырдың соңынан бастап литвалықтар шетелдегі университеттерде, көбінесе Краков және Прага университеттерінде, кейде Батыс Еуропа университеттерінде оқуға басталды. Латын тілі шіркеу және гуманитарлық тіл болғандықтан, оны көптеген литвалық азаматтар, көбінесе католиктер зерттеді. Латын тілінің литвалықтар үшін қызықты болуының ерекше себебі болды. Латын тілінде сөйлеуді үйренген литвалық гуманитарлық ғылымдар өкілдері литвалық және латын тіліндегі көптеген сөздердің арасында үлкен ұқсастықтарды байқады, мысалы (литвалық сөздер қазіргі түрінде берілген): aušra – aurora (таң), dūmas – fumus (түтін), mėnesis – mensis (ай), senis – senex (қарт) және т.б. Бұл парадоксалды ұқсастық литва тілі латын тілінен тікелей шыққан деген ойды тудырды. Бұл идея, мүмкін, бұрынғы, қазіргі заманға бейімделген мәдени батыр Палемон туралы мифпен бірігіп, оны ертедегі христиандық Литвада латын тілінің алға басушысы ретінде қарастырды, бұл ақсүйек литвалықтардың саяси санасына үлкен әсер етті. Ол литвалық мәдениеттің тәуелсіздігін шектеді, литвалықтардың италиялықтармен туыстығын көрсетіп, литвалық мәдениетін екінші, туынды және аралас ретінде бейнеледі. Екінші жағынан, ол патриотизмді ынталандырып, литвалық халықтық мәдениет поляк және неміс мәдениеттерінен гөрі "латынша" екенін, сондықтан сол кездегі ойлауға сәйкес мәдениеттірек екенін дәлелдеді. Бұл теория ескі Литваның беделін көтерді (қоршағандар оны "мәжүси" және "варвар" деп санайтын), бірінші кезекте литвалықтардың өзінің көзімен, және шетелдіктерге де әсер етті (әсіресе поляктар, олар Литваның христиандығына өтудегі өздерінің аралық рөлін "шығыс" немесе "мәжүси" "варварлыққа" қарсы мәдени жетістік ретінде қарастырды). Литва тілінің бар екендігін патриоттық аргумент ретінде пайдаланғанына қарамастан, тілдің өзі жоғары санаттағы ақсүйектер арасында тарсыра бастады. Христиандыққа өтуден кейін русин тілі ресми тілге айналды, өйткені ол дамыған жазба дәстүріне ие болды және, мүмкін, православие әміршілерінің литва тіліне деген теріс көзқарасына байланысты. XV ғасырда русин тілі мемлекеттік аппараттың барлық салаларында бекітілді. XV-XVII ғасырларда феодализмнен үлкен мемлекеттік үстемдікке көшудің жалпы еуропалық тенденциясы ретінде мемлекеттің рөлі артты, ал литвалық тілдің беделі төмендеді. Литвалық құқық туралы құжаттар русин тілінде жазылды, және бұл қалыпты жағдай болды. Алайда русин тілінің қолданылуы қазіргі мағынадағы ресми тілдің қолданылу деңгейіне жете алмады және орта ғасырлық Еуропадағы латын тілінің қолданылуымен салыстыруға болатын еді. Екінші жағынан, русин тілі ғана емес, латын және поляк тілдері де литва тілінің қолданылуын шектеді. Литваның ұлы князі (кейіннен Польша королі) Александр (1492–1506 жылдары ұлы князь ретінде таққа отырды) "литва тілінде" оқытылды. Егер "литва тілі" "русин тілі" дегенді білдірмесе, Александр литва тілін білген соңғы ұлы князь болған болар еді. Ұлттық негізді жоғалту ақсүйектер арасындағы патриотизмді азайта қоймады. Осы кезеңдегі алуан түрлі литвалық мифология (Римнен Литваға көшіп келген Палемон туралы аңыз, Литваның астанасы Вильнюс қаласын князь Гедеминас құрғандығы туралы аңыз және басқа да әңгімелер) жоғары дәрежедегі және ізгі патриотизм рухында ұсынылды. Осы кезеңдегі ерекше сәулет стилі (Батыс Еуропа және Византия тенденциялары біріккен) және материалдық мәдениеттің басқа да көріністері Литваның ерекше мәдени бірлік екенін дәлелдейді. Алайда, осы уақытта Литва Батыс Еуропалықтарға көп беймәлім болды.

Литва Ұлы Герцогтігіндегі протестанттық реформация

Протестанттық реформация литвалықтардың әртүрлі топтарында әртүрліше қабылданып, жаңғырыс тудырды. Билеуші топтар реформация күресіне жақтас және қарсы тараптар ретінде қатысты. Ірі қалалардағы қала тұрғындары, әсіресе Ұлы Литва Герцогтығының (ҰЛГ) католик бөлігінде, көбінесе жоғары топтағы белгілі бір тұлғалардың қолдаушылары ретінде осы күреске тартылды. Қалалардағы қарапайым халық католик және протестант шіркеулерінде де сенімділердің рөлін атқарды. 16 ғасырдың ортасынан реформация аяқталғанға дейін осы қалаларда католиктер мен протестанттардың ынталы жандары арасында көшедегі ұсақ-күшік қақтығыстар жиі орын алды. Алайда, діни күрес кезінде де белгілі бір деңгейде төзімділік болды, екі тарап та мәселені зорлықпен шешуден бас тартуды жариялады. Осы қақтығыстарды әрқашан билік өкілдері бақылап отырды және олар ешқашан әскери қақтығыстарға немесе қырғынға ұласпады. Қарапайым ауыл тұрғындарының реформацияға жауабы – «ескі дінге» қайта оралу болды. Біршама тұрақтанғаннан кейін, ҰЛГ-дегі католик иезуиттер де, Пруссиядағы протестант пасторлар да Литваның 250 жыл бұрын емес, оқиғалардан бұрын христиандыққа шомылдырылғандай екенін айтты. Бұл екі деректе де қайта шомылдырудың үлкен еңбегін көрсету үшін осылай сипаттаған болуы мүмкін. Бірақ ол «ескі дінді» ұстану бейімділіктерінің санадан тыс ғана емес, сонымен қатар қағидаларды орындау арқылы да көрінетінін көрсетеді. Сонымен қатар, христиандық өмір ауылдық аймақтарда да біршама сақталған болуы керек. ҰЛГ-нің шығыс бөлігі православиелік болғанын және православиелік мәдениеттің дамыған мәдени өмірі болғанын атап өту қажет. ҰЛГ-дегі еврей, татар және караит азшылықтары туралы да осыны айтуға болады. Бұл фактілердің барлығы Литвадағы мәдени жағдайдың қаншалықты алуан түрлі және көп қырлы болғанын көрсетеді. Бұған қоса, ҰЛГ-нің мәдени өмірінде реформация аясында діни мәселелермен тікелей байланысы жоқ кейбір тенденциялар да болды. Бірінші кезекте, 13-16 ғасырлардағы батыс мәдениетінің даму идеяларын ақсүйектер (әсіресе, қалалықтар) бойына сіңірді. Италияның Ренессанс мәдени идеялары ерекше үлкен әсер етті. Олар әдебиетке (көбінесе латын немесе поляк тілдерінде, ал православиелік болған жағдайда – русин тілінде) көшті. Италияның осындай ерекше ой-пікірлерінің негізгі себептері литвалықтардың консерватизмі мен корольдік сарайының ұстанымы болды. Италия литвалықтар үшін ежелгі және жоғары мәдениеттің елі болып көрінді. Сонымен қатар, Польша королевасы, Зигизмунд I-нің әйелі Бона итальяндық болды. Осылайша, реформацияның өсуіне қарамастан, мәдени бағдар өзгерген жоқ. Литвадағы реформация саяси және діни реттеу идеялары деңгейінде қалды және Батыс Еуропа елдеріндегідей мәдени қозғалысқа айналмады. Реформация туралы пікірталас елдің жоғары топтары арасында бейбіт, ауызша пікір алмасу түрінде жүрді. Осы пікірталастарда латын тілі, сөз өнері, ежелгі философтардың цитаталары мен білімі Батыс Еуропаның басқа елдеріне қарағанда көбірек Италияға сілтеме жасады. Осы жағдайды пайдалана отырып, католиктер өздерінің жағдайын жақсартуға шешім қабылдады. Олардың басшылары Литвада иезуит орденінің бөлімшесін құруға шешім қабылдады (иезуиттер пікірталас шеберлері және латынға негізделген, жаңартылған схоластикалық білім беруді ұсынатындар ретінде танымал болды). Өз кезегінде, иезуиттер Вильнюс университетін құрды (ресми түрде 1579 жыл). Университеттің студенттері мен түлектері тез арада католик шіркеуінің адал жақтастарына айналды. Осы оқиғалар реформация толқынының әлсіреуіне себеп болды. Реформацияның жоғары топтардағы ықпалы күшейгенімен, қала тұрғындарының қалған бөлігі арасындағы реформаторлардың қызметі билік өкілдері тарапынан күшейтіліп бақыланды. Осылайша, 17 ғасырдың ортасынан кейін Литваның православиелік емес бөлігі католиктік болып қалыптасты (Вильнюс, Кедайняй және Биржай сияқты кейбір қалаларда протестанттар азшылықты құрады).

Кітаптарды басып шығару

Реформациямен тікелей байланысты емес, тағы бір мәдени фактор – кітап басып шығару болды. Алғашқы баспа кітаптар Реформация басталмас бұрын Литваға жеткен. Бірақ, Батыс Еуропадағы діни пікір-таластардың көбеюі және баспа өндірісінің өсуі Литвада кітап басып шығаруға деген қызығушылықты арттырды. Литва тіліндегі алғашқы кітап 1547 жылы Кенигсбергте басылды (ол Мартинас Мажвидастың протестанттық катехизисі еді). Г.Д.Л.-дағы алғашқы типография шамамен 1575 жылы Вильнюсте ашылды. Баспа кітаптардың пайда болуы ежелгі литвалық мәдениеттегі сауаттылыққа қатысты көзқарасты өзгертуге ықпал етті. Сауаттылықтың қажеттілігі анық болды. Бірақ Г.Д.Л.-да осы кезеңде сауаттылықтың өсуі ақсүйектер арасында литвалық мәдениеттен бас тартумен бірге жүрді.

Өмірбаян

Литва тілінің мәдениеті көне литва мәдениетінен тікелей туындады, көбінесе төменгі топтар арасында. Тілдік кедергі оны 15 ғасырдағы мәдени жаңалықтардан оқшаулап қалдырды. Дегенмен, жоғары топтардың христиандығы және тіпті елді мекендердегі христиандық қауымдардың болуы ескі діннің негізін әлсіретіп, ортақ еуропалық құндылықтарға негізделген мәдениетке тікелей емес өзгерістер енгізді. Литваның жоғары топтары белгісіз себептермен мәдениеттегі жаңалықтарды жергілікті мәдени ойлауға бейімделуге немесе қосымшалауға тырыспай, тікелей қабылдады. Бұл шеттен келген мәдениетті барлық күрделілігімен, жаңа тілді қолданумен және т.б. қабылдауды білдірді. Осылайша, көне литва мәдениеті (немесе кейінірек литва тілінің мәдениеті) Г.Д.Л.-ның литвалық бөлігінде, әсіресе 15 ғасырдың ортасынан бастап, халықтың бір бөлігі тарапынан жоққа шығарылып, қабылданбады. Бұл жағдай литва тілінің мәдениетіне үлкен тосқауел болды. Төменгі топтағы литвалықтар еуропалық христиан мәдениетімен таныса алмады, сонымен қатар олардың ерекше мәдени өмірі де күрт баяулады. Сөйтіп, 19 ғасырдың ортасына дейінгі литва мәдениетінің барлық кейінгі оқиғалары белгілі бір дәрежеде эпизодтық сипатта болды. Осы кезеңде ұлттық литва мәдениеті литва элитасын біріктіру факторына айналмады. Христиандық сол кезде осындай фактор ретінде жарияланды, бірақ әртүрлі еуропалық мәдени ықпалдар бұл идеяны күрделі етті. Литвада поляк, неміс, итальян мәдениеттерінің жақтастары болды, ал протестанттар мен католиктер арасында күрес жүрді. Православтар мен яһудилер де, тіпті жалтақтап тұрғанмен, осы әртүрлілікке үлес қосты. Бірақ осы жағдай литва тілінің мәдениетін де сақтап қалды. Қатаң түрде жоққа шығарылғандықтан, оның өзгеруіне нақты бағыт болмады және ол бастапқы күйінде қалды. Өз кезегінде, бағыттың болмауы өзін-өзі оқшаулауға және шығармашылық ізденіссіз тоқырауға алып келді. Католик шіркеуі (немесе Пруссиядағы литвалықтар туралы айтатын болсақ, лютеран шіркеуі) литвалықтарға жаңа идеялар жеткізгенде, ол сыртқы әлемге терезе сияқты айналды. Шіркеу бұл рөлді қаншалықты ерікті түрде қабылдады деген сұрақ туындайды. Кейбір тарихшылар бұл реформа кезінде католиктер мен протестанттардың арасындағы бәсекелестік қысымымен жасалды және Реформация күресінің азаюымен әлсіреп қалды деп санайды. Дегенмен, литва мәдениетін жоққа шығаруға қарсы бағыттың да жақтастары болды. Айтсақ, осы екі тенденция – қосымшалау және жоққа шығару – 19 ғасырдың басына дейін литва мәдениетінің екі негізгі құралы болып сақталды және олардың салдары бүгінге дейін көрініп тұр.

Даму

Ежелгі литва мәдениетінің өзгеруі көбінесе дін саласында айқын болды. Осы кезеңнің басында (ескі) литва мәдениетіне, киім-кешекке және т.б. қандай жаңа элементтер енгізілгенін біз шамамен ғана білеміз. Бірақ ежелгі литва дінінің қарапайымдануы (немесе рустикалыққа айналуы) сөзсіз факт. Бұл рәсім ауылдық еңбек күнтізбесімен және осыған ұқсас факторлармен тығыз байланысты болды; сол кездегі куәгерлер көптеген қасиетті нысандарды тапты (оларды жай ғана «құдайлар» деп атады), олардың барлығы материалдық өмірмен байланысты болған, бірақ 14 ғасырғы дін сипаттамаларына қарамастан, философиялық немесе абстрактілі идеяларға сілтеме жасамады. Бұл бізге пантеизмнің бір түрі туралы ойлануға мүмкіндік береді, яғни бүкіл әлем литвалықтар үшін қасиетті болған. Бұл ескі көзқарас біртіндеп шегініп, 18 ғасырдың соңында толыққанды жойылды. Бұл процесс екі кезеңнен тұрды. Біріншіден, ескі діннің есімдері, рәсімдері, киім-кешектерінің ерекшеліктері, әсіресе қасиетті дұғалардың, әндер мен өлеңдердің сөздері жойылды. Осы дәстүрлі формалардың барлығы 16 ғасырда да сақталды, бірақ бір ғасырдан кейін олар аз танымал болды. Жаңа кезеңнің басталғанын шамамен 16 ғасырдың соңғы тоқсанында белгілейміз. Осы уақытта тағы екі процесс басталды. Біріншісі – христиандық талаптарға толыққанды сәйкес келмеген кейбір ескі мәдени формаларды тұрақтандыру. Кейіннен олардың кейбіреулері ескі мәдениет құндылықтарын түсінген кезден аман қалды және 19 ғасырдың ортасынан бастап, тіпті одан да ертерек көршілес халықтар үшін литва халықтық дәстүрлері ретінде танымал болды. Олардың арасында дәстүрлі халық әндері (даино) және литвалық тоқылған белбеулер (жуосто) бар. Литвалықтар осы уақытта естен шыққан немесе тыйым салынған ескі қасиетті әндер мен дұғалардың орнына әндер жасай бастады. Даиноның әуендік негізі, әсіресе бастапқыда, осы әндердегідей болды. Юостоны әйелдер ежелден тоқып келген. Осы кезеңде олар негізгі тауарға айналды, онда дәстүрлі литвалық ою-өрнектер әлі де қолданылып келді. Ою-өрнектердің белгілі бір символдық мағынасы болуы мүмкін, бірақ осы кезеңде олар тек өнер түрі ретінде көріне бастады, кейін литва халық өнерінің стандартына айналды. Екінші процесс, 16 ғасырдың соңында болды, ол литва мәдениетінің символдары мен дәстүрлерін пайдалана отырып, христиандық идеяларды литва ортасына енгізу болды. Бұл бағдарламаны иезуиттер (тек G. D. L.) бастады. Ескі діндердің қасиетті нысандарына табыну қасиеттілерге табынуға айналды. Екінші жағынан, Литвадағы дәстүрлі католик өнерінің қасиетті нысандары ескі литва өнерінен алынған кейбір формалармен толықтырылды. Мысал ретінде, қазіргі Литва, Батыс Беларусь және Солтүстік Польшадағы күн мен ай сәулелері бар дәстүрлі (темір және ағаштан жасалған) айқыштарды атауға болады. Бұл жағдайда біз әлі де символдық (бәлкім, христиандыққа дейінгі кезеңнен өзгеше) мағынасы бар ескі символдарды көре аламыз. Осы кезеңде ауыл өнеріне жаңа формалар қосылды. Жергілікті шеберлер (көбінесе ағаштан) әулиелердің мүсіндерін, шағын шіркеулерді, ағаштан және темірден жасалған айқыштарды жасады (мүсіндер мен шағын шіркеулер көбінесе еуропалық атақты суретшілер жасаған, бірақ түпнұсқалары да болды). 19 ғасырға дейін бұл литва ауылдық өнерінің маңызды саласы болды, сонымен қатар қала тұрғындары да білетін және қолданатын. Бұл бағдарлама литва тілін жақсы білуді талап етті. Литвадағы иезуиттердің басшылары оған әрқашан (өте үлкен болмаса да) көңіл бөлді. Литвада иезуиттерді құрғаннан кейінгі уақыт осы тұрғыда ерекше болды. Реформаторлармен бәсекелестік және Римнен тікелей бақылау иезуиттердің литва тіліне назар аударуының бұрынғыдан да, одан кейінгіден де үлкен болуына себеп болды. Литвалық иезуит Дауша тіпті литвалықтарды литва тілін құрметтеуге және қолдануға шақырған манифест жазды (оның литвалық Postil, литвалық уағыздар жинағында 1599 жылы басылған). Жиырма жылдан кейін литвалық сөздермен бірінші сөздік жарық көрді (полякша–латынша–литвалық сөздік иезуит діни қызметкері Константинас Сирвидас, шамамен 1620 жыл) және литва мәдени өмірінің маңызды оқиғасына айналды. Сөздік литва тілінің дамуына, әсіресе оның стандартталуы мен жаңғыруына үлкен әсер етті. Бұған қоса, литва тілі сөздікте қанағаттанарлық түрде ұсынылған, қарыз сөздер жалпы сөздік қорының шағын бөлігін құрады. Бұл литва тілінің басқа тілдерден өзгешелігін ғана емес, сонымен қатар осы мәдениеттің үлкен әлеуетін де білдірді. Осылайша, Иезуит қоғамы литва тілі мен мәдениетін қолдаған қысқа мерзім оң нәтижелер берді. 17 ғасырдың ортасынан бастап литва тілінде сөйлейтін мәдениет шамалы өркендеді. Саяси тұрғыдан алғанда, бұл уақыт қырқыстар мен соғыстар кезеңі болды. Оған қарамастан, Литвада қалалар өсіп, жаңа жағдайлар пайда болды. Қала тұрғындарының саны артты және жаңа келгендер (көбінесе литва тілінде сөйлейтін) оған үлкен үлес қосты. Мемлекеттік және қалалық шенеуніктер мен қарапайым тұрғындар арасындағы байланыс деңгейі де артты. Бұл даму тіл саясатындағы қажетті өзгерістерге әкелді. G. D. L.-дің православие емес аймақтарында қала тұрғындарының орта және төменгі топтары литва тілін қолданды. Тек G. D. L.-дің оңтүстігіндегі Гродно, Августов аймақтары және Вильнюс қаласы (аумағы емес) осыдан басқа, бірақ оларда да төменгі топтарда литва тілінде сөйлейтін халықтар болды. Бұл жағдай жоғары топтағы ақсүйектердің де литва тілін білуін қажет етті. Осы уақытта литва тілінің беделі артып, литва тілінде сөйлейтін мәдениеттің салыстырмалы кеңеюі мен жаңаруы туралы айтуға болады. Литва тілі бұл кезде ресми мәртебе алмады. Мұның себептерінің арасында ең маңыздыларын атап өту керек. Біріншіден, G. D. L.-дің ең ірі екі қаласы ертерек және басқа қалалардан гөрі поляк тіліне көшкен. Екіншіден, G. D. L.-де католик шіркеуінің позициясы поляк тіліне қолайлы болды. Бұған қоса, кітап басылымы жоғары ақсүйектер мен католик және православие шіркеулерінің қаржыландыруымен жүзеге асырылса, литва тіліндегі кітаптардың саны артпады. Литва тіліндегі кітаптар поляк және латын басылымдары арасында көрінеуіне айналды. Нәтижесінде, литва тілінде сөйлейтін мәдениет жоғары топтағы ақсүйектер арасында кеңірек таралмады. Бірақ осы уақытта жағымды өзгерістер де болды. Тіл жаңартылды, ол енді тек шаруалардың тілі емес. Тілге әдептілік стилі қайта келді (осындай стиль христиандыққа дейінгі Литвада болған). Бұл литва тілінде сөйлейтін мәдениеттің келесі буын ақсүйектері мен қала тұрғындары арасында сақталуына үлес қосты. G. D. L.-дің аумағының тек бір бөлігінде ғана жүріп жатқан осы процестер жаңарудағы Литваның белгісі болды.

Пруссия герцогтігіндегі литва тіліндегі мәдениет

Литвалықтар, көбінесе ауыл тұрғындары, Пруссия герцогтығының Солтүстік және Солтүстік-Шығыс аймақтарында мекен етті. Бұл факт кейіннен әкімшілік жолмен расталды және литвалық округтері деп аталатын әкімшілік бірлік құрылды. Бұл ресми емес атаулар Литва, Пруссия Литвасы немесе кейінірек Кіші Литва болды. 16 ғасырдың басында Пруссиядағы литвалықтардың мәдени дәстүрлері Г.Д.Л.-дегі көршілес литвалықтардың дәстүрлерімен бірдей болды, ал маңызды емес айырмашылықтарды атап өтудің қажеті жоқ. Бірақ уақыт өте келе Пруссия Литвасы мен Г.Д.Л.-дегі литвалық бөлік арасындағы мәдени айырмашылық күшейді. Осы процестің негізгі факторлары: 1530 жылы Пруссия діни емес, протестант мемлекетіне айналды. Сөйтіп, Пруссия литвалықтары протестанттар (лютерандар) болды, ал Г.Д.Л. литвалықтары католиктер болып қалды. Келесі фактор – Пруссияда ана тілінде діни білім беруге ресми назар аудару болды. Бастапқыда, 1530 жылдан кейін, осы мақсатта Пруссияның тұңғыш дүниелік билеушісі герцог Альберт Г.Д.Л.-ден білімді литвалық протестанттарды шақырды. Олар Пруссия Литвасының жоғары діни қызметкерлеріне айналып, литва тіліндегі шіркеу мәтіндерінің, қасиетті әндердің авторлары болды және оларды литва тіліне аударды. Бірақ олардың бірі – Мартинас Мажвидас 1547 жылы Кёнигсбергте жарық көрген катехизисті жазды, ол литва тіліндегі тұңғыш басылған кітап болды. Осы уақыттан бастап литвалық приходтардың діни қызметкерлері литва тілін білуге міндетті болды және олар осы міндетті орындады. Олардың арасында талантты адамдар да болды, кейде діни мәтіндердің жаңа аудармалары, жаңа қасиетті әндер және т.б. литва тілінде кітаптар жарық көрді. 1653 жылы Кёнигсбергте Даниэль Клейннің «Грамматика Литваника» атты тұңғыш литва грамматикасы жарық көрді. Сондай-ақ, олар жинаған литва тілі мен мәдениеті туралы жарияланбаған материалдардың көлемі де зор болды. Пруссия литвалық приходтарының лютеран діни қызметкерлерінің литва тіліне деген қызығушылығы Г.Д.Л.-дегі католик әріптестерінің қызығушылығынан гөрі терең болды, және олар Пруссиядағы салыстырмалы түрде шағын литвалық халық үшін католик баспагерлеріне қарағанда Г.Д.Л.-дегі литвалық халыққа арналған көбірек кітаптарды басып шығара алды. Католик діни қызметкерлері лютерандарға қарағанда литвалық халықтық дәстүрлерге аз көңіл бөлді. Сонымен қатар, Г.Д.Л.-нің болуы Пруссия билеушілеріне де әсер етті, тіпті оларға қысым көрсетті, және бұл қазіргі литвалықтарды және олардың мәдени қажеттіліктерін елемеуге жол бермеді. Литвалықтардың жағдайы, мысалы, көне прус халқынан жақсы болды, олардың тілі «варварлық» деп аталды және оған аз көңіл бөлінді. Литва тіліне жақсы назар көрсетілгеніне қарамастан, литвалықтар пруссиялық билеуші тапқа қабылданбады, ол неміс болып қалды. Литвалықтар үшін шіркеудегі мансап – жалғыз мүмкіндік болды. Литвалық зиялылардың діни қызметкерлерге шоғырлануы маңызды салдарға әкелді. Литва тілі Пруссия Литвасында 20 ғасырдың басына дейін және одан кейін де қолданыста болды. Бұдан басқа, литвалықтар Пруссиядағы евангелистік шіркеуге және протестантизмге адал болды, олардың діні пьетизмнің кейбір түрлерін қабылдады. Ал олар өз кезегінде Пруссияның адал азаматтары мен патриоттары болды. Осылайша, бұл кезеңде литва ұлтының бұл бөлігі Г.Д.Л.-дегі негізгі бөліктен бөлінді. Орта христиан дәуірінің соңғы бөлігі – 17 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың ортасы – Литва Ұлы княздығының құлдырауы кезеңін бастан кешірді.