Цюрихтің сызғыш суреті: Харальд Наегели және қалалық қарсылық

Кіріспе

Швейцариялық суретші Харальд Нагели (4 желтоқсан 1939 жылы туған) – Швейцарияның Цюрих қаласындағы қабырғалар мен ғимараттарға 1970-ші жылдардың соңында сыйырған граффитилерінен кейін "Цюрихтің граффитишісі" деп белгілі болған швейцариялық суретші.

"Зюрих дұғасы"

Нагели – суретші ретінде классикалық білім алған, Цюрихтің Кунстгевербескулесінде және Париждегі Эколь де Бё-Артта оқыған. Нагелидің граффитилері 1977 жылдың қыркүйегінен бастап Цюрих қабырғаларында пайда бола бастады. Ол қара бояумен мемлекеттік және жеке ғимараттардың қабырғаларына сыммен жасалған фигураларды суреттеді. Граффитилерін түнде, қаланың түкпір-түкпірінде анонимді түрде жасайтын. Бұл суреттер Цюрихте және жалпы Швейцарияда қызу дау тудырды. Зиялылар мен суретшілер Нагелидің туындыларының көркемдік құнын ертерек таныды, бірақ қарапайым халық пен швейцариялық билік оны заңсыз және қастандықпен мүліктің бұзылуы деп қарады. Кейін Нагели өзін саяси суретші деп есептеп, граффитилерін қаладағы анонимділікке қарсы саяси мәлімдеме деп түсіндірді. Билік оны тұтқындауға ордер берді, бірақ ол 1979 жылдың маусым айында ғана ұсталды – суретінің біріне ұмытып кеткен көзілдігін алу үшін келгенде. Ол кезде Цюрихте 900-ге жуық граффити салған еді. Соттан қашып, Германияға журналист және жазушы Хьюберт Маэссенге, өзіне сенетін адамына қашты, бірақ ол болмағанда тоғыз айға түрмеге кесілді және 206 000 швейцариялық франк айыппұл салынды. Оның адвокаттары шағымданып, бірақ Швейцарияның Жоғарғы соты 1981 жылдың қарашасында үкімді күшінде қалдырды. Нагели елден кеткен соң, Цюрих билігі оған халықаралық тұтқындау ордерін шығарды. 72 швейцариялық суретші осы ордерді кері қайтаруды талап етіп петицияға қол қойды, бірақ нәтиже болмады. Германияда оның туындылары өнер ретінде жоғары бағаланды, Нагели бірнеше жыл сол жерде тұрып, Дюссельдорф қаласында Маэссеннің көршісі Жозеф Бёйспен танысты. Нагели өзінің ерекше сымды граффитилерін Кельн мен Дюссельдорфта да жасады, олар Цюрихтегідей қызу пікірталас тудырмады. 1980/81 жылдары Кельнде ол «Кёльнер Тотентанец» деп аталған 600-ге жуық граффитиден тұратын цикл жасады; осы туындылардың көпшілігі қалалық тазалау қызметімен жасалғаннан кейін бір күннен кейін алынып тасталды. Оснабрюк қаласының мэрі тіпті Нагелиді қаласына сурет салуға шақырды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. Танымал швейцариялық жазушы Адольф Мушг, кейіннен Цюрихтегі ЭТХ-да әдебиет профессоры болған және петицияға қол қойған 72 суретшінің бірі, кейін былай деді: «Ол тапсырыс бойынша жұмыс істемейді. Өзінің ашуын сатпайды». 1983 жылдың 27 тамызында Нагели Данияға өтуге тырысқанда Фемарн аралындағы Путтгарденде тұтқындалды, бірақ кепілдікпен босатылды. Германия швейцариялықтардың экстрадиция талабын қабылдауға ықыласты болмады, бірақ ақыры Нагелиді елден шығаруға келісті. 1984 жылдың 29 сәуірінде Нагели Лёррахтағы шекаралық пунктте швейцариялық полицияға өздігінен басынып кірді және содан кейін түрме жазасын өтеді. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Германияның Дюссельдорф қаласына оралды.

Naegeli has had a classic education as an artist, having studied at the Kunstgewerbeschule of Zürich and at the École des Beaux Arts in Paris. Naegeli's graffiti appeared beginning in September 1977 on the walls of Zürich. He used black spray paint to paint wireframe figures on the walls of public and private buildings alike. He painted his graffiti anonymously at night, in places all over the city. The figures provoked a heated controversy in Zürich and indeed in Switzerland in general. Intellectuals and artists recognized the artistic value of Naegeli's works early on, but the general public and the Swiss authorities saw it only as an illegal and malicious defacement of property. Naegeli himself later said that he saw himself as a political artist and his graffiti were a political statement against the increasing anonymity in the city. The authorities issued an arrest warrant for him, but he was apprehended only in June 1979 when he returned to one of his paintings to collect his glasses that he had forgotten there. Until then, he had painted some 900 graffiti in Zürich. He evaded the trial by fleeing to Germany to his confidant, journalist and author Hubert Maessen, yet was sentenced in absentia to nine months in jail and a fine of CHF 206,000. His lawyers appealed, but the Supreme Court of Switzerland confirmed the sentence in November 1981. Since Naegeli had left the country, the authorities of Zürich issued an international arrest warrant for him. 72 Swiss artists signed a petition demanding that this arrest warrant be retracted, to no avail. In Germany, his work was more appreciated as art, and Naegeli remained there for the next few years and became acquainted with Joseph Beuys, who was a neighbor of Maessen in the city of Düsseldorf. Naegeli continued to spray his characteristic wireframe graffiti in Cologne and Düsseldorf, and although they were not unanimously welcomed there either they caused much less discussion than they had in Zürich. In Cologne, he produced in 1980/81 a cycle of about 600 graffiti that became known as the Kölner Totentanz; most of these works were removed already the day after their creation by the city cleaning department. The mayor of Osnabrück even invited Naegeli to spray in his city, but Naegeli declined the offer. Adolf Muschg, an eminent Swiss writer and later professor for literature at the ETH in Zürich and one of the 72 artists who had signed the petition, commented later: "He doesn't work on commission. He does not sell out his rage". On 27 August 1983 Naegeli was arrested at Puttgarden on Fehmarn when he tried to cross over to Denmark, but was released again on bail. Germany was reluctant to grant the Swiss the extradition, but finally agreed to evict Naegeli. On 29 April 1984 Naegeli turned himself in to the Swiss police at the border crossing in Lörrach and subsequently served his jail sentence. Once released, he returned to Düsseldorf in Germany.

Германияда

Нагели 1980-ші жылдардың соңында көпшіліктің назарынан шығып кетті. Ол қағазға сурет салу және гравюрамен айналыса бастады. Ол жаңа жұмыстарын "Partikelzeichnungen" деп атайды; олар мыңдаған кішкентай нүктелер мен сызықтардан құралған. Бұл ұзаққа созылатын процесс оның бұрынғы граффитилеріне түбегейлі қарама-қарсы келеді, себебі олар өзінің мәні бойынша өте сергектікпен жасалған өнер еді.

Оңалту

Тіпті Цюрих билігі де Нагелидің граффитиін өнер деп мойындады. Қала Цюрихте сақталған өте сирек граффитилерінің бірін – қалпына келтірді: Undine 1978 жылы Цюрих университетінің ғимаратында, Шёнберггасса 9 мекенжайында жасалған. Ғимарат 1995 жылдан 2004 жылға дейін жөнделген кезде, құрылыс бөлімі бұл граффитиді «қымбатты өнер» деп санап, жұмыс кезінде оны қорғау үшін жапты. 2004 жылдың қазан айында Undine қайта жаңартылып, кейіннен салынған басқа граффитилер алынып тасталды.