Гламоч: Тарихы мен ескерткіштері

Кіріспе

Горажде муниципалитетіндегі ауыл.

Гламоч – Босния және Герцеговина Федерациясының 10-шы кантонындағы Гламоч муниципалитетінің орталығы және қаласы. Ол Босния және Герцеговинаның оңтүстік-батысында, Старетина және Велика Голиха тауларының етегінде және Гламочко Полесінің орталық бөлігінің шетінде орналасқан.

Атауы

Осман дәуірінде қала Биоград (Ақ қала), Белградчик және Биоградаз деп жазылған.

Тарих

Гламоч ауданы кем дегенде неолит дәуірінен бері қоныстанған. Қола дәуірінің соңында неолит тұрғындарының орнын, неғұрлым соғысқа дайын индоевропалық тайпалар, атап айтқанда, далматтар басты. Олардың астанасы Делминиум болды, ол бүгінгі Томиславградта орналасқан. Далматтар осы аймақта болғандарына куәлік ететін көптеген артефакттарды қалдырды. Ең маңызды қалдықтар – Гламоч даласында орналасқан иллириялық қоныстардың іздері – градиналар. Гламоч аумағында 34 градина табылды. Қоныстар стратегиялық тұрғыдан қорғану үшін қолайлы жерлерге орналастырылған. Римдіктер бұл аймақты басып алуға 200 жылдан астам уақыт жұмсады. Римдіктердің билігі орнағаннан кейін, бұл аймақта римдік Далмация провинциясына қарасты муниципалитет құрылды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – бұрын иллириялық қоныс болған Сальвиум. Сальвиум Гламоч қаласынан 6 км қашықтықта орналасқан. Сальвиум аумағында ерте христиан базиликасы табылды. Ол 6 ғасырда, мүмкін, римдік ғибадатхананың орнында салынған. Гламочтың солтүстігінде тағы бір базилика салынды, бұл базилика Сальвиумдағы базилика салынған шаққа жуық уақытта салынған болуы мүмкін. Бұл базиликалар Салона епархиясына қарасты. 533 жылы олар Людрумда (Книн, Хорватия) жаңадан құрылған епархияның құрамына енді. 597 жылы аварлардың шапқыны кезінде базиликалар қираған болуы мүмкін. Қасиетті Марияға арналған шіркеу салынды. Қала маңында Қасиетті Екатерина шіркеуі мен Қасиетті Илияның францискандық монастыры салынды. Монастырь ішінде Қасиетті Марияның Көтерілуі шіркеуі орналасқан. Бұл шіркеу 1446 жылы Папа Евгений IV-нің мақтауына ие болды. Айналасындағы бірнеше ауылдарда оның қалдықтары табылды, бұл аймақтың тығыз қоныстанғанын көрсетеді. Босния банды Стьепан II Котроманыч 1326 жылы Гламоч пен көршілес қалалар – Хливно (Ливно) және Длмноны (Томиславград) жаулап алды. Содан бері бұл аймақ үш дала, яки Завршье деп аталады. 1357 жылға дейін Гламоч Хрватинич ақсүйек отбасының иелігінде болды. 1357 жылы босниялық бан Твертко I венгрлік талаптарға бағынып, Завршьені венгр корольі Ұлы Людовик I-ге өткізді. Сол жылы Гур Стьепанич Гламочтың иегері ретінде танылды. Ол Завршьенің басқа ақсүйектерімен бірге Тверткоға қарсы көтеріліс ұйымдастырды, сондықтан Гламоч 1387 жылға дейін венгр билігінде қалды. Осы уақытта Твертко Боснияның королі атанды және Хрвое Вукич Хрватиничтің көмегімен аймақты қайтарып алды. 14 ғасырдың соңында Павао Маштрович Клешич Гламочтың иегері болды. Босния королі Стьепан Остоя оның иелігін тартып алды, бірақ оған Паваоның одақтасы қажет болған кезде, 1404 жылы оны қайтарып берді. Гламоч 1515 жылы Осман империясының құрамына кірді. 1516 жылы ол Неретва кадилықындағы Дламоч немесе Белград нахиесі ретінде тіркелді. 1537 жылға дейін Босния санжағының құрамында болды. 1550 және 1574 жылдары Клис санжағындағы Скрадин кадилықтарында нахие ретінде тіркелді. 1648 жылы Клис азат етілгеннен кейін, Гламоч Ливно кадилықының бөлігіне айналды. 1992 жылы 24 ақпанда Серб Республикасы армиясының (VRS) мүшесі Петр Вракела қала орталығында хорват дәрігері доктор Алойзие Келаваны өлтірді. Одан кейін серб күштері серб емес тұрғындарды этникалық тазалауды және босниялық-герцеговиналық мәдени және тарихи мұраны жоюды бастады. 1992 жылы католик шіркеуі, пасторлық үйі және қаланың мешіті қиратылды. Гламочтың діни қызметкері, әулетті Звонимир Матиевич тұтқындалып, Книн түрмесіне жеткізілді, онда ол азапталды. Көп ұзамай бұл аймаққа Серб Республикасы мен Боснияның орталық бөлігінен келген босқындар қоныстанды. Кейбіреулері Гламочта қалды. Осы арада, соғыс басталғанда Гламочтан кеткен хорваттар мен босниялықтар және Гламочты хорват армиясы басып алғаннан кейін кеткен сербтердің кейбірі оралды. Дейтон келісіміне қол қойылғаннан кейін, Гламоч Босния мен Герцеговина Федерациясының 10-шы кантонының муниципалитетіне айналды. Соғыс муниципалитеттің экономикалық және демографиялық құлдырауына әкелді. Қиратылған инфрақұрылымды қайта жаңғыртуға үлкен қаражат жұмсалды, бірақ бұл аймақ әлі де дамымаған.

The Glamoč area has been inhabited since at least Neolithic times. In the late Bronze Age, the Neolithic population was replaced by more warlike Indo European tribes known as the Illyrians, specifically the Dalmatae. Their capital was Delminium, which was located in today's Tomislavgrad. The Dalmatae left many artefacts which allow us to learn about their presence in this area. The most important remains are the gradine, remains of Illyrian settlements which were distributed along the Glamoč field. 34 gradinas were found on the territory of Glamoč. The settlements were strategically placed for defence. The Romans took over 200 years to occupy this region. After the Roman conquest, municipia was established in this area, which was located in the Roman province of Dalmatia. The most important of them was Salvium, which was previously an Illyrian settlement. Salvium is located 6 km away from the town of Glamoč. An early Christian basilica was discovered on the territory of Salvium. It was built in the 6th century, probably on the remains of a Roman temple. North of Glamoč, a second basilica was built, probably at the same time as the aforementioned basilica in Salvium was built. These basilicas belonged to the diocese of Salona. In 533, they became part of the newly established diocese in Ludrum (Knin, Croatia). The basilicas were probably destroyed during the invasion of the Avars in 597. A church, dedicated to the Virgin Mary was built. Near the town, the church of St. Catherine and the Franciscan Monastery of St. Elias was built. Within the monastery, the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary was located. The church was mentioned in 1446 when Pope Eugene IV commended it in particular. The remains of the were found in several surrounding villages which indicates the dense population of the area. Bosnian ban Stjepan II Kotromanić conquered Glamoč and neighbouring towns, Hlivno (Livno) and Dlmno (Tomislavgrad) in 1326. Since then, this area has been called Tropolje, meaning three fields, or Završje. Until 1357, Glamoč was a possession of the Hrvatinić noble family. In 1357, Bosnian ban Tvrtko I succumbed to Hungarian demands and ceded Tropolje to the Hungarian king Louis I the Great. That same year, Grgur Stjepanić was mentioned as Lord of Glamoč. He, along with other nobles of Tropolje, rebelled against Tvrtko, so Glamoč remained under Hungarian rule until 1387. In the meantime, Tvrtko was crowned as the King of Bosnia and with the help of Hrvoje Vukčić Hrvatinić he regained the area. At the end of the 14th century, Pavao Maštrović Klešić became Lord of Glamoč. Bosnian King Stjepan Ostoja took his lordship, but when he needed Pavao as an ally he returned it to him in 1404. Glamoč fell under Ottoman rule in the year 1515. In 1516, it was mentioned as a nahiye Dlamoč or Belgrad in the
kadiluk of Neretva. It remained a part of the Bosnia Sanjak until 1537. In 1550 and 1574 it was recorded as a nahiye in the Skradin kadiluk in the Sanjak of Klis. After Klis was liberated in 1648, Glamoč became part of the Livno kadiluk. An early victim was a Croatian physician, Dr Alojzije Kelava, who was murdered in the city centre on 24 February 1992 by Petar Vrakela, member of the Army of Republika Srpska (VRS). Shortly thereafter, Serbian forces started ethnic cleansing of the non Serb population and the destruction of the Bosnian Herzegovinian cultural and historical heritage. In 1992, the Catholic church, the rectory and the town's mosque were destroyed. The parish priest of Glamoč, Rev. Zvonimir Matijević, was arrested and taken to Knin prison where he was tortured. Soon, the area was inhabited by refugees from Republika Srpska and central Bosnia. Some remained in Glamoč. Meanwhile, some of the Croats and Bosniaks who had left Glamoč at the beginning of the war and Serbs who left Glamoč after the Croatian Army captured it have returned. After the signing of the Dayton Agreement, Glamoč became a municipality of Canton 10, Federation of Bosnia and Herzegovina. The war has caused economic and demographic decline of the municipality. Large funds are dedicated in the reconstruction of destroyed infrastructure, but the area is still underdeveloped.

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Гламоч қаласы
2013. 1991. 1981. 1971. 1961.
Жалпы 1,885 (100,0%) 4,256 (100,0%) 3,777 (100,0%) 2,597 (100,0%) 1,626 (100,0%)
Хорваттар 762 (40,42%) 43 (1,01%) 52 (1,38%) 85 (3,27%) 65 (4,00%)
Сербтер 556 (29,50%) 3,254 (76,46%) 2,686 (71,11%) 1,701 (65,50%) 846 (52,03%)
Босниялықтар 549 (29,12%) 852 (20,02%) 809 (21,42%) 758 (29,19%) 450 (27,68%)
Басқалар 18 (0,96%) 16 (0,38%) 9 (0,24%) 15 (0,58%) 4 (0,25%)
Югославтар 91 (2,14%) 213 (5,64%) 23 (0,89%) 251 (15,44%) -
Моңғолдар 4 (0,11%) 5 (0,19%) 6 (0,37%) - -
Албаниялықтар 3 (0,08%) 9 (0,35%) 2 (0,12%) - -
Македониялықтар 1 (0,03%) 1 (0,04%) 1 (0,06%) - -
Словендер 1 (0,06%) - - - -