Кіріспе

Доломиттердегі аңғар, Оңтүстік Тироль, Италия. Валь Гардена (ˌval ɡarˈdeːna, ˌval ɡarˈdɛːna; Gröden;) – Солтүстік Италияның Оңтүстік Тироль аймағындағы Доломиттерде орналасқан аңғар. Ең көп танымал – туристердің шаңғы тебу, тауға шығу және ағаш өңдеумен айналысатын аймақ ретінде.

География

Аңғардың негізгі өзені – Держон, ол Эйсак өзенінің саласы. Аңғарды қоршаған таулар доломит тастарынан тұрады, бұл оларға ерекше көрініс береді. Көптеген тік беткейлер қарағай ормандарымен жабылған. Арпа, қара бидай, картоп, зығыр және гречка ең көп өсірілетін дақылдар. Валь-Гарденадағы үш муниципалитет – Уртижей, Сельва және Санта-Кристина; олар 1916 жылдан 1960 жылға дейін Валь-Гардена темір жолымен қамтамасыз етілді.

Тарих

Валь-Гардена туралы алғашқы құжат 993/94–1005 жылдарға дейін сақталып қалған: Фрайзинг епархиясының дәстүрлі жазбасында Бавария графы Отто Рапотон отбасынан басқалармен бірге "ad Gredine forestum" (Валь-Гарденадағы орман аймағы) Фрайзинг епископы Готтшалкаға берді.

Мәдениет

Валь-Гардена – ладин тілінде сөйлейтін халқы басым бес аңғардың бірі (олардың екеуі Оңтүстік Тирольде орналасқан). Осы аңғарда қолданылатын ладин тілінің диалекты итальян тілінде Gardenese, неміс тілінде Grödnerisch, ал ладин тілінде Gherdëina деп аталады.

Ағаш кесу

Вал Гарденада ағаш өңдеу өнеркәсібі 17 ғасырдан бері гүлденіп келеді. 19 ғасырдан бастап, осы аймақта жасалған мүсіндер мен алтарьлар католик шіркеулеріне бүкіл әлемге жіберілді. 18 ғасырда діни тұлғалардан басқа, аңғарда жанрлық өнердің ағаштан ойылған мүсіндері кеңінен өндірілді. Олардың ішінде әдетте жұптар (әйел және еркек), төрт маусым, күзетшілердің мүсіндері аса танымал болды. 19 және 20 ғасырларда ағаштан ойыншық жасау Гардене отбасыларының барлығында кең таралған кәсіп болғандықтан, Амелия Эдвардс Уртижейді "Ойыншықтар елінің астанасы" деп атады. Аймақтың ең танымал өнімдерінің бірі – 19 ғасырда Еуропа мен Америкада кең таралған ағаштан жасалған бөлшектелген қуыршақ. Маргарет Уорнер Морли көптеген саяхаттарының бірінде Валь Гарденаға барды, онда ол "Ойыншық аңғарының есегі Джон" романын жазуға шабыттанды. Уртижей шіркеуі соңғы екі ғасырда жергілікті суретшілер жасаған мүсіндердің бай коллекциясын ұсынады. Уртижейдегі Гердеина мұражайында тарихи ағаш ойыншықтардың, ағаштан ойылған мүсіндер мен тұлғалардың бай коллекциясы сақталған.

Шаңғы спорты

1970 жылы бұл аңғар FIS тау шаңғысы әлем чемпионатының төрі болды. Валь-Гардена 1969 жылдан бері жыл сайын дерлік өткізілетін ерлер арасындағы таудан сырға түсу (downhill) жарысы – Саслонг Классикасына танымал. 2002 жылдан бастап (және 1983 жылы) таудан сырға түсумен бірге супер-G жарысы да өткізіледі, ал 1979 жылдан 1982 жылға дейін кешенді жарыс ұйымдастырылды. Саслонг трассасы Гармиш-Партенкирхеннің Кандагары (Германия), Кицбюелдің Ханенкамм (Австрия), Венгеннің Лауберхорн (Швейцария) және Валь-д’Изердің Критерийі (Франция) сияқты бес "классикалық" ерлер таудан сырға түсу жарысының қатарында саналады. Бұл жарыс "Түйелік дөңгелектер" (немесе "Бумптар") деп аталатын үш кішкентай секіргіштен тұратын кезеңімен әйгілі, оларды жарысқа қатысушылар тікелей бірінен соң бірінен өтуі керек. Екі спортшы карьерасында Saslong титулын төрт рет жеңіп алды: австриялық Франц Кламмер (1975, 1976 жылдары екі жарыста және 1982) және италиялық Кристиан Гедина (1996, 1998, 1999 және 2001). Егер супер-G жарыстарындағы жеңістер де ескерілсе, тағы екі спортшы осы көрсеткішті қайталады: швейцариялық Питер Мюллер және австриялық Майкл Вальхофер. 1975 жылы әйелдер арасында слалом және параллель слалом жарыстары да өткізілді. Валь-Гардена Селла-Ронда тау шаңғысы айналымының бір бөлігі болып табылады.

Басқа спорт түрлері

Gardena Spring Trophy – бұл әр көктемде Долинада жыл сайын өткізілетін халықаралық мәнерлеп сырғанау жарысы. Вал Гарденада А сериясындағы хоккей командасы, Gardena хоккей клубы бар.

Жалпы көздер

Амелия Эдвардс. Ешкім баспаған шыңдар мен сирек барылатын аңғарлар. Доломит тауларындағы жазғы саяхат. Лонгман, Грин және Компания, Лондон 1873 ж. Маргарет Уорнер Морли. Ойыншық аңғарының есегі Джон. Чикаго, А. С. МакКлург және Компания, 1909 жыл.