Кіріспе

Дангме шығыс ауданы – Гананың Үлкен Аккра аймағында орналасқан бұрынғы аудан. 1988 жылы бұрынғы Дангме аудандық кеңесінен бөлініп шыққан, қарапайым аудандық әкімшілік бірлестік ретінде құрылған. Бірақ 2012 жылдың 28 маусымында екі жаңа ауданға бөлінді: Ада Шығыс ауданы (орталығы: Ада Фоа) және Ада Батыс ауданы (орталығы: Сеге). Аудандық әкімшілік Үлкен Аккра аймағының шығыс бөлігінде орналасқан және Ада-Фоа қаласы оның орталығы болды.

Өмірбаян

Бұрын оның ауданы 909 км² құрады. Ауданның ірі қалалары Үлкен Ада және Ада Кассе болды. Аудан орталығы болған Ада-Фоа жағажай мен өзеннің құйылатын жерінде орналасқан. Тұрғындарының басым бөлігі (85,9%) Дангме мәдени тобының өкілдері еді.

Тарих

Ауызша тарих бойынша, Даңмелі деп аталатын Ада халқы Даңме Батыс ауданының Шай Осодоку маңындағы Тагологодан көшіп келген деп саналады. Олардың алғашқы қоныстанған жері ауданның оңтүстік-батыс бөлігіндегі Окорвехем деп аталатын жер болған. Бірнеше жыл тұрғаннан кейін, халықтың бір бөлігі Тогблокуға қарай жылжуға шешім қабылдады және сонда қоныстанды. Тогблокуда тұрғанда Кудзрагбе руының негізін қалаушы Тогбе Адела Ацу Үлкен Аданың тұруға қолайлы жер екенін анықтады, содан кейін Дангмелі және Тогблоку халқы сол аймақта қоныстанды. Ада, ауызша тарихқа және көптеген тарихи ескерткіштерге сәйкес, Ломове есімді адангбе және Тогбе Хави Этсе есімді эве еркегі бірлесіп құрған (ол да Аданың Кудзрагбе руының негізін қалаушы). Осы фактілерге қатысты ауызша тарих бойынша білікті адамдар Адада бар, олармен қосымша тексеру үшін байланысуға болады. Ададағы Кудзрабе руының қазіргі басшысы Нене Цацу Педиатормен байланысуға болады, өйткені ол Тогбе Хави Этсенің тікелей ұрпағы. Ежелгі заманда Ада халқы екі тілде сөйлеген, яғни эве және агдангбе тілдерінде. Эве тілі көбінесе кешкі/түнгі уақытта, ал күндіз Дангбе тілінде қолданылған. Нене Цацу Педиатор 2020 жылы дүниеден өтті. Жаны жәннатта болсын.

Орналасуы мен көлемі

Дангме шығыс ауданы Үлкен Аккра аймағының құрамына кіреді. Оның батысында Дангме батыс ауданы, шығысында және солтүстігінде Кета ауданы, Оңтүстік Тонггу және Солтүстік Тонггу (Волта аймағы), ал оңтүстігінде Гвинея шығанағы орналасқан.

Инфрақұрылым

Дангме шығыс ауданы Гананың астанасы Аккра мен Тогоның астанасы Ломе арасындағы басты байланыс жолынан ыңғайлы түрде орналасқан. Аккраға жақындығы (шамамен 120 км қашықтықта) және қоғамдық көлікпен жақсы байланысы ауданды демалыс пен қысқа сапарлар үшін табиғи таңдауға айналдырады. Жолдың сапасы елдегі басқа ұқсас жолдармен салыстырғанда жақсы. Басты жолдардан алшақтаған туристер жеке көлігі болмаса, такси немесе мотоцикл таксимен, сондай-ақ қайықпен оңай саяхаттауға болады. Белгілі бір кестесі немесе тұрақты бағыттары болмағандықтан, көлік қызметінің сенімділігі төмендеу, бірақ көбінесе ол тез және жолаушылардың қажеттіліктеріне жақсы бейімделген. Вольта аймағынан келе жатқан жолаушылар әр сәрсенбідегі нарық күндері Аньянуи мен Ада-Фуаны байланыстыратын пароммен өзенді екі рет кесіп өте алады. 1990 жылдары ауданға электрмен жабдықтау және сумен жабдықтау кеңінен енгізілді, бұл туризмнің дамуын едәуір жылдамдатты.

Табиғат

Ауданның кокос пальмаларымен көмкерілген жағалауы 45 шақырымға созылып, балық аулау және балық өңдеумен айналысатын көптеген адамдардың күнкөрісін қамтамасыз етеді. Дегенмен, осы жағалауды күшті толқындар үнемі тозуда, жағаға жақын орналасқан бірнеше ауылдарды шайып кетіп немесе оларға қауіп төндіріп отыр. Бұл мәселені шешу үшін 2010 жылдан бері теңізді қорғау қабырғасын салу жұмыстары жүргізілуде. Ұзын құмды жағажайлар, әрине, ең маңызды туристік орындардың бірі. Алайда, жағажайға жақын ауылдардағы дәретханалардың жетіспеуі және жағажайды осылай пайдаланудың салдары сияқты белгілі бір кедергілер бар. Сонымен қатар, жағажайда, көбінесе пластиктен тұратын қоқыстар жиналып жатыр, оның бір бөлігі тасталып, ал бір бөлігі толқындармен теңізден әкелінеді. Құмды жағажайлардан басқа, ауданның тағы бір табиғи тартымдылығы – Вольта өзені мен оның сағасы. Вольта өзені Гвинея шығанағына жеткенше ауданның шығыс шекарасын құрайды. Өзендегі және сағадағы аралдар – жануарлар дүниесінің жұмағы: теңіз тасбақалары, құстар, крокодилдер және маймылдар осы жерде тіршілік етеді. Салалы жерлердегі мангр өсімдіктері де тағы бір тартымды орын және маңызды эко-жүйе. Алайда, ол адамның қызметінен және жиі ауланатын сирек жануарлардан қорқады. Сағада желкенмен жүзу, каноэ, балық аулау, су шаңғысы, вейкборд және джет-ски сияқты су спорты түрлері үшін ең қолайлы жағдайлар бар. Тағы бір маңызды су қоймасы және елдегі ең ірі тұз өндіру аймақтарының бірі – Сонгор лагунасы. Бұл жерге барып, тұз өндіру туралы білуге болады, сонымен қатар ол құс бақылаушылар үшін де база болып табылады.

Климат

Жыл бойы ауа температурасы 23-33°C аралығында болады, бірақ теңіз салқындату әсерін тигізеді. Жаңбыр көбінесе наурыз бен қыркүйек айлары арасындағы маусымдарда көп жауады. Дегенмен, гарматтан маусымында аймақ мүлдем құрғақ болады, жаңбыр жаумайды. Жалпы, теңізге, Вольта өзеніне және басқа да су қоймаларына жақындығының арқасында ылғалдылық өте жоғары.

Демография

Халықтың 82%-ы ауылдық жерлерде тұрғандықтан, жерге және ресурстарға қысым артып келеді. Осының салдарынан, көптеген жастар жұмыс мүмкіндігінің болмауынан ауданды тастап кетіп жатыр. Ауданды туризмдік орталыққа дамыту жастардың жұмыссыздығын азайтуға және осы көші-қон үрдісін өзгертуге септігін тигізеді деп күтілуде. Осы мақсатта, жастарды қоғамдық жұмыстармен қамту үшін, оқуға көмектесушілер, денсаулық сақтау жұмыскерлері, экологиялық жәрдемшілер және ауыл шаруашылығы жұмыскерлері сияқты арнайы Жастарды жұмыспен қамту бағдарламалары іске қосылды. Халықтың көп бөлігі бейресми секторда еңбек етеді. Сонгор лагунасында 300-ге жуық адамды жұмысқа алған коммерциялық тұз өндіру компанияларынан басқа, жергілікті халықты жұмыспен қамтитын ірі компаниялар жоқ.

Әлеуметтік қамсыздандыру

Жұмыссыздар, балалар және зейнеткерлер сияқты табысы жоқ адамдарға көмектесетін әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі қазірдің өзінде құрылмаған. Қазірге дейін ауылдық жерлерде отбасылық қолдаудың дәстүрлі жүйесі сақталып келеді, бірақ көбінесе жастар қалаға қоныс аударып, ұзын отбасылардан алшақтап, өзінің аз балалары болғандықтан, бұл жүйе біртіндеп құлдырап барады.

Денсаулық

2003 жылы елдегі маңызды денсаулық сақтау мәселелерін шешу мақсатында, барлық тұрғынның жылына 14 Седи (шамамен 7 евро) төлеммен медициналық сақтандыруға қол жеткізіп, ем-дом алу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін Ұлттық Медициналық Сақтандыру Жүйесі (Гана) енгізілді. Іске қосылғаннан кейін 3 жыл өткен соң, аудан тұрғындарының 56% медициналық сақтандырумен қамтылды.

Білім

Ауданның көптеген мектептері болғанымен, соңғы жылдары балабақшалардың жетіспеушілігі байқалды. Бұл мәселе шешілді және оны жою жоспары бар.

Тіл

Даңме шығыс ауданының жергілікті тілі – Даңме, сондай-ақ Адангме деп те аталады. Бұл Ква тіліне жатады және Даңме шығыс және Даңме батыс аудандарында тұратын адамдар сөйлейді. Ағылшын тілі де елдің ресми тілі болғандықтан, дерлік барлық адамдар осы тілде сөйлейді. Көптеген адамдар тви тілінде де сөйлейді, ал кейбіреулері эве тілінде сөйлейді (Вольта аймағының көршілерімен қарым-қатынас жасау үшін, олар эве тілінде сөйлей алады).

Мәдениет

Аудан орталығы Ада-Фоа, жағажай мен өзен құйылысында орналасқан. Ада-Фоа сонымен қатар ірі қала болып табылады және ауданның экономикалық орталығы қызметін атқарады. Ауданның басқа ірі қалалары – Биг-Ада және Ада-Кассех. Ауданның ең маңызды оқиғасы – жыл сайын өткізілетін Асафотуфиам фестивалі, ол Биг-Ада мен Ада-Фоаға көптеген, көбінесе отандық туристерді тартады. Сонымен қатар, әр апта соңында өтетін шулы әрі әсем той-думандар да маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, дін және оның сақталуы – христиандық немесе дәстүрлі – күнделікті өмірде кездеседі және туристер оны көре алады. Әсіресе дәстүрлі африкалық киелі орындары, дәстүрлі африкалық дін қызметкерлері мен тойлар африкалық және Гана өміріне қызықты түсінік береді. Ауданның әртүрлі жерлерінде жергілікті қолөнер – себет тоқу, қыштан жасау, ром жасау сияқты жұмыстар жасалып, базарларда сатылады. Тұз өндіру бұрынғы кездегі жергілікті халықтың негізгі экономикалық қызметі болған, бірақ кейіннен Songho-ның бір бөлігі жеке компанияға сатылды. Арнайы пішінді табыт жасау – ауданда кең таралған және бірегей дәстүр. Марқұмның мамандығына қарай, табыт балық (балықшы), кітап (ұстаз) немесе тігін машинасы (терзі) пішінінде болуы мүмкін, мысалы. Макун ке луэй, банку және тилапия, Отим Кенкей, кейде Фуфу сияқты жергілікті тағамдарды ауданның көптеген жерлерінен сатып алуға болады. Елдің барлық аймақтарындағыдай, осы аймақтың халқы да қонақжайлылығымен және бейтаныс адамдарға деген ашықтығымен белгілі.