Га́наның бұрынғы Да́нгме Шығыс ауданының тарихы мен географиясы
Dangme East District
Га́наның бірқа́рқы́ А́ккра айма́ғында орналасқан бұ́рынғы Да́нгме Шығыс ауданы туралы ақпарат. 1988 ж. құрылған, 2012 ж. А́да Шығыс және А́да Батыс аудандарына бөлінген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дангме шығыс ауданы – Гананың Үлкен Аккра аймағында орналасқан бұрынғы аудан. 1988 жылы бұрынғы Дангме аудандық кеңесінен бөлініп шыққан, қарапайым аудандық әкімшілік бірлестік ретінде құрылған. Бірақ 2012 жылдың 28 маусымында екі жаңа ауданға бөлінді: Ада Шығыс ауданы (орталығы: Ада Фоа) және Ада Батыс ауданы (орталығы: Сеге). Аудандық әкімшілік Үлкен Аккра аймағының шығыс бөлігінде орналасқан және Ада-Фоа қаласы оның орталығы болды.
Dangme East District is a former district that was located in Greater Accra Region, Ghana. Originally created as an ordinary district assembly in 1988, which was created from the former Dangme District Council. However on 28 June 2012, it was split off into two new districts: Ada East District (capital: Ada Foah) and Ada West District (capital: Sege). The district assembly was located in the eastern part of Greater Accra Region and had Ada Foah as its capital town.
Өмірбаян
Бұрын оның ауданы 909 км² құрады. Ауданның ірі қалалары Үлкен Ада және Ада Кассе болды. Аудан орталығы болған Ада-Фоа жағажай мен өзеннің құйылатын жерінде орналасқан. Тұрғындарының басым бөлігі (85,9%) Дангме мәдени тобының өкілдері еді.
It used to cover a surface of 909 km². Major towns in the district were Big Ada and Ada Kasseh. Ada Foah, which was the district capital, is located at the beach and river estuary. Most of the inhabitants (85.9%) belonged to the cultural group of the Dangme.
Тарих
Ауызша тарих бойынша, Даңмелі деп аталатын Ада халқы Даңме Батыс ауданының Шай Осодоку маңындағы Тагологодан көшіп келген деп саналады. Олардың алғашқы қоныстанған жері ауданның оңтүстік-батыс бөлігіндегі Окорвехем деп аталатын жер болған. Бірнеше жыл тұрғаннан кейін, халықтың бір бөлігі Тогблокуға қарай жылжуға шешім қабылдады және сонда қоныстанды. Тогблокуда тұрғанда Кудзрагбе руының негізін қалаушы Тогбе Адела Ацу Үлкен Аданың тұруға қолайлы жер екенін анықтады, содан кейін Дангмелі және Тогблоку халқы сол аймақта қоныстанды. Ада, ауызша тарихқа және көптеген тарихи ескерткіштерге сәйкес, Ломове есімді адангбе және Тогбе Хави Этсе есімді эве еркегі бірлесіп құрған (ол да Аданың Кудзрагбе руының негізін қалаушы). Осы фактілерге қатысты ауызша тарих бойынша білікті адамдар Адада бар, олармен қосымша тексеру үшін байланысуға болады. Ададағы Кудзрабе руының қазіргі басшысы Нене Цацу Педиатормен байланысуға болады, өйткені ол Тогбе Хави Этсенің тікелей ұрпағы. Ежелгі заманда Ада халқы екі тілде сөйлеген, яғни эве және агдангбе тілдерінде. Эве тілі көбінесе кешкі/түнгі уақытта, ал күндіз Дангбе тілінде қолданылған. Нене Цацу Педиатор 2020 жылы дүниеден өтті. Жаны жәннатта болсын.
According to oral history, the people of Ada, who are called Dangmeli, are believed to have migrated from Tagologo near Shai Osodoku in the Dangme West District. It has been estimated that several hundred years ago they initially settled at a place called Okorwhem in the south western part of the district. After several years of inhabitancy, part of the people decided to move downwards to Togbloku and settled there. While staying at Togbloku, the founder of the Kudzragbe clan, Torgbe Adela Atsu discovered that Big Ada was a good place to stay and the Dangmeli and Togbloku people inhabited the area. Ada, according to oral history backed by many historical edifices, was founded by an Adangbe man known as Lomowe jointly with an Ewe man known as Togbe Havi Etse ( who is also the founder of the Kudzragbe clan of Ada). There exist authorities of oral history (concerning this particular facts) in Ada who could be contacted for further verification. The current head of the Kudzrabe clan at Ada, Nene Tsatsu Pediator could be contacted, since he is a direct descendant of Torgbe Havi Etse. In the olden days the people of Ada spoke two languages, i. e., Ewe and Agdangbe. Ewe language was mainly spoken in the evening/night whiles Dangbe was spoken during the day. Nene Tsatsu Pediator left this earth to join his ancestors sometime in 2020. May his soul rest in perfect peace.
Орналасуы мен көлемі
Дангме шығыс ауданы Үлкен Аккра аймағының құрамына кіреді. Оның батысында Дангме батыс ауданы, шығысында және солтүстігінде Кета ауданы, Оңтүстік Тонггу және Солтүстік Тонггу (Волта аймағы), ал оңтүстігінде Гвинея шығанағы орналасқан.
The Dangme East District is part of the Greater Accra Region. It is bordered on the west by the Dangme West District, on the east and north by Keta district, South Tongu and North Tongu (Volta Region) and on the south by the Gulf of Guinea.
Инфрақұрылым
Дангме шығыс ауданы Гананың астанасы Аккра мен Тогоның астанасы Ломе арасындағы басты байланыс жолынан ыңғайлы түрде орналасқан. Аккраға жақындығы (шамамен 120 км қашықтықта) және қоғамдық көлікпен жақсы байланысы ауданды демалыс пен қысқа сапарлар үшін табиғи таңдауға айналдырады. Жолдың сапасы елдегі басқа ұқсас жолдармен салыстырғанда жақсы. Басты жолдардан алшақтаған туристер жеке көлігі болмаса, такси немесе мотоцикл таксимен, сондай-ақ қайықпен оңай саяхаттауға болады. Белгілі бір кестесі немесе тұрақты бағыттары болмағандықтан, көлік қызметінің сенімділігі төмендеу, бірақ көбінесе ол тез және жолаушылардың қажеттіліктеріне жақсы бейімделген. Вольта аймағынан келе жатқан жолаушылар әр сәрсенбідегі нарық күндері Аньянуи мен Ада-Фуаны байланыстыратын пароммен өзенді екі рет кесіп өте алады. 1990 жылдары ауданға электрмен жабдықтау және сумен жабдықтау кеңінен енгізілді, бұл туризмнің дамуын едәуір жылдамдатты.
The Dangme East District is conveniently located off the main connecting road between the Ghanaian capital of Accra and the Togolese capital of Lomé. Its proximity to Accra (about 120 km distance) and the good connection with public transport make the district an obvious holiday and short trip location. The quality of the road is good compared to similar roads around the country. Away from the main roads, tourists without their own transportation can get around easily with car or motorcycle taxis or boats. Since there are no schedules or regular routes transport is less predictable but in general a lot faster and better adjusted to the passengers needs. Coming from the Volta Region, passengers can cross the river with the ferry that connects Anyanui and Ada Foah twice on market day every Wednesday. Electricity and water supply was broadly introduced in the district in the 1990s which accelerated tourism development considerably.
Табиғат
Ауданның кокос пальмаларымен көмкерілген жағалауы 45 шақырымға созылып, балық аулау және балық өңдеумен айналысатын көптеген адамдардың күнкөрісін қамтамасыз етеді. Дегенмен, осы жағалауды күшті толқындар үнемі тозуда, жағаға жақын орналасқан бірнеше ауылдарды шайып кетіп немесе оларға қауіп төндіріп отыр. Бұл мәселені шешу үшін 2010 жылдан бері теңізді қорғау қабырғасын салу жұмыстары жүргізілуде. Ұзын құмды жағажайлар, әрине, ең маңызды туристік орындардың бірі. Алайда, жағажайға жақын ауылдардағы дәретханалардың жетіспеуі және жағажайды осылай пайдаланудың салдары сияқты белгілі бір кедергілер бар. Сонымен қатар, жағажайда, көбінесе пластиктен тұратын қоқыстар жиналып жатыр, оның бір бөлігі тасталып, ал бір бөлігі толқындармен теңізден әкелінеді. Құмды жағажайлардан басқа, ауданның тағы бір табиғи тартымдылығы – Вольта өзені мен оның сағасы. Вольта өзені Гвинея шығанағына жеткенше ауданның шығыс шекарасын құрайды. Өзендегі және сағадағы аралдар – жануарлар дүниесінің жұмағы: теңіз тасбақалары, құстар, крокодилдер және маймылдар осы жерде тіршілік етеді. Салалы жерлердегі мангр өсімдіктері де тағы бір тартымды орын және маңызды эко-жүйе. Алайда, ол адамның қызметінен және жиі ауланатын сирек жануарлардан қорқады. Сағада желкенмен жүзу, каноэ, балық аулау, су шаңғысы, вейкборд және джет-ски сияқты су спорты түрлері үшін ең қолайлы жағдайлар бар. Тағы бір маңызды су қоймасы және елдегі ең ірі тұз өндіру аймақтарының бірі – Сонгор лагунасы. Бұл жерге барып, тұз өндіру туралы білуге болады, сонымен қатар ол құс бақылаушылар үшін де база болып табылады.
The district's coconut palm fringed coastline is 45 kilometers long and provides a living to many people that are employed in fishing and fish processing. However, this coastline is constantly being eroded by the strong tidal waves that are washing away or threatening several villages that are located close to the beach. In order to solve this problem, the construction of a sea defense wall is under way since 2010. The long, sandy beaches are certainly some of the most important tourist attractions. However, there are certain obstacles such as the lack of toilets in the villages close to the beach and the consequence of using the beach as such. Also, garbage – mostly plastic – is piling up at the beach, some of it disposed there, some washed up from the sea by the tide. Apart from the sandy beaches, another natural attraction in the district is the Volta River and its estuary. The Volta River forms the eastern boundary of the district before it reaches the Gulf of Guinea. The islands in the river and in the estuary are a wildlife paradise: marine turtles, birds, crocodiles and monkeys are some of the animals living there. The mangrove vegetation in the salty parts of the estuary is another attraction and an important ecosystem. It is however endangered by human activity along with rare animals that are often hunted down. The estuary also offers the best conditions for water sports like sailing, canoeing, fishing, water skiing, wake boarding and jet skiing. Another important water body and one of the most important salt mining areas in the country is the Songor Lagoon. Additional to visiting it and learning about salt mining it serves as a base for birdwatchers.
Климат
Жыл бойы ауа температурасы 23-33°C аралығында болады, бірақ теңіз салқындату әсерін тигізеді. Жаңбыр көбінесе наурыз бен қыркүйек айлары арасындағы маусымдарда көп жауады. Дегенмен, гарматтан маусымында аймақ мүлдем құрғақ болады, жаңбыр жаумайды. Жалпы, теңізге, Вольта өзеніне және басқа да су қоймаларына жақындығының арқасында ылғалдылық өте жоғары.
Temperatures are high throughout the year, ranging from 23 to 33°C, but the sea has a cooling effect. Rainfall is generally heavy during the major seasons between March and September. However, during the harmattan season the area is very dry with no rainfall at all. In general, humidity is very high due to the proximity of the sea, the Volta River and other water bodies.
Демография
Халықтың 82%-ы ауылдық жерлерде тұрғандықтан, жерге және ресурстарға қысым артып келеді. Осының салдарынан, көптеген жастар жұмыс мүмкіндігінің болмауынан ауданды тастап кетіп жатыр. Ауданды туризмдік орталыққа дамыту жастардың жұмыссыздығын азайтуға және осы көші-қон үрдісін өзгертуге септігін тигізеді деп күтілуде. Осы мақсатта, жастарды қоғамдық жұмыстармен қамту үшін, оқуға көмектесушілер, денсаулық сақтау жұмыскерлері, экологиялық жәрдемшілер және ауыл шаруашылығы жұмыскерлері сияқты арнайы Жастарды жұмыспен қамту бағдарламалары іске қосылды. Халықтың көп бөлігі бейресми секторда еңбек етеді. Сонгор лагунасында 300-ге жуық адамды жұмысқа алған коммерциялық тұз өндіру компанияларынан басқа, жергілікті халықты жұмыспен қамтитын ірі компаниялар жоқ.
Because 82% of the population lives in rural areas the pressure on the land and on the resources is growing. Consequently, many young people are moving away from the district for the lack of job opportunities. The development of the district towards a tourism destination is expected to help reducing youth unemployment and change this migration trend. For this purpose special Youth Employment Programs have been put in place to provide youth with community jobs such as teaching assistants, health workers, environmental aids and agricultural workers. The majority of the population works in the informal sector. Apart from commercial salt mining companies that employ about 300 people at the Songor lagoon there are no bigger companies employing the local population.
Әлеуметтік қамсыздандыру
Жұмыссыздар, балалар және зейнеткерлер сияқты табысы жоқ адамдарға көмектесетін әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі қазірдің өзінде құрылмаған. Қазірге дейін ауылдық жерлерде отбасылық қолдаудың дәстүрлі жүйесі сақталып келеді, бірақ көбінесе жастар қалаға қоныс аударып, ұзын отбасылардан алшақтап, өзінің аз балалары болғандықтан, бұл жүйе біртіндеп құлдырап барады.
There is no social security system in place that would help people with no income such as unemployed, children and senior citizens. So far, the traditional system of family support is still working in rural areas but gradually losing its basis as more and more young people move to the cities and turn away from the extended families, having only few children themselves.
Денсаулық
2003 жылы елдегі маңызды денсаулық сақтау мәселелерін шешу мақсатында, барлық тұрғынның жылына 14 Седи (шамамен 7 евро) төлеммен медициналық сақтандыруға қол жеткізіп, ем-дом алу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін Ұлттық Медициналық Сақтандыру Жүйесі (Гана) енгізілді. Іске қосылғаннан кейін 3 жыл өткен соң, аудан тұрғындарының 56% медициналық сақтандырумен қамтылды.
To combat the major health issues in the country a National Health Insurance Scheme (Ghana) was introduced in 2003 to ensure that all inhabitants have the possibility to contract a health insurance at a reasonable price for 14 Cedis/year (about 7 Euro) and be covered for general treatment. Only 3 years after the implementation, already 56% of the inhabitants of the district are covered by the health insurance.
Білім
Ауданның көптеген мектептері болғанымен, соңғы жылдары балабақшалардың жетіспеушілігі байқалды. Бұл мәселе шешілді және оны жою жоспары бар.
Although there is a high number of schools in the district, in the recent years a lack of pre school facilities could be noted. This has been addressed and plans are in place to solve this problem.
Тіл
Даңме шығыс ауданының жергілікті тілі – Даңме, сондай-ақ Адангме деп те аталады. Бұл Ква тіліне жатады және Даңме шығыс және Даңме батыс аудандарында тұратын адамдар сөйлейді. Ағылшын тілі де елдің ресми тілі болғандықтан, дерлік барлық адамдар осы тілде сөйлейді. Көптеген адамдар тви тілінде де сөйлейді, ал кейбіреулері эве тілінде сөйлейді (Вольта аймағының көршілерімен қарым-қатынас жасау үшін, олар эве тілінде сөйлей алады).
The local language in the Dangme East District is Dangme, also called Adangme. It is a Kwa language and is spoken by people in the Dangme East and Dangme West District. English is also spoken by nearly everyone since it is the official language of the country. Many people also speak Twi, and some Ewe (to communicate with neighboring people of the Volta Region who may speak Ewe).
Мәдениет
Аудан орталығы Ада-Фоа, жағажай мен өзен құйылысында орналасқан. Ада-Фоа сонымен қатар ірі қала болып табылады және ауданның экономикалық орталығы қызметін атқарады. Ауданның басқа ірі қалалары – Биг-Ада және Ада-Кассех. Ауданның ең маңызды оқиғасы – жыл сайын өткізілетін Асафотуфиам фестивалі, ол Биг-Ада мен Ада-Фоаға көптеген, көбінесе отандық туристерді тартады. Сонымен қатар, әр апта соңында өтетін шулы әрі әсем той-думандар да маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, дін және оның сақталуы – христиандық немесе дәстүрлі – күнделікті өмірде кездеседі және туристер оны көре алады. Әсіресе дәстүрлі африкалық киелі орындары, дәстүрлі африкалық дін қызметкерлері мен тойлар африкалық және Гана өміріне қызықты түсінік береді. Ауданның әртүрлі жерлерінде жергілікті қолөнер – себет тоқу, қыштан жасау, ром жасау сияқты жұмыстар жасалып, базарларда сатылады. Тұз өндіру бұрынғы кездегі жергілікті халықтың негізгі экономикалық қызметі болған, бірақ кейіннен Songho-ның бір бөлігі жеке компанияға сатылды. Арнайы пішінді табыт жасау – ауданда кең таралған және бірегей дәстүр. Марқұмның мамандығына қарай, табыт балық (балықшы), кітап (ұстаз) немесе тігін машинасы (терзі) пішінінде болуы мүмкін, мысалы. Макун ке луэй, банку және тилапия, Отим Кенкей, кейде Фуфу сияқты жергілікті тағамдарды ауданның көптеген жерлерінен сатып алуға болады. Елдің барлық аймақтарындағыдай, осы аймақтың халқы да қонақжайлылығымен және бейтаныс адамдарға деген ашықтығымен белгілі.
The district capital Ada Foah, is located at the beach and river estuary. Ada Foah is also the major town and serves as the economic hub for the district. The Other major towns in the district are Big Ada and Ada Kasseh. The biggest event in the district is the annual Asafotufiam festival that draws big crowds of mostly domestic tourists to Big Ada and Ada Foah. Funerals also play a big role with their loud and colorful celebrations that take place every weekend. In general, religion and its practice – either Christian or traditional – are present in everyday life and can be witnessed by tourists. Especially the Traditional African shrines, Traditional African priest and celebrations present an interesting insight into typical African and Ghanaian life. Local handicrafts such as basket weaving, pottery and rum distilling are carried out at various places in the district and sold on the markets. Salt mining was once the main economic activities of the indigenous till part of the Songho was sold to a private company. The art of building specially shaped coffins is a common and unique practice carried out in the district. Depending on the profession of the deceased, the coffin can be of the shape of a fish (fisherman), book (teacher) or sewing machine (tailor), to name but a few. Local food like Makun ke luei banku and tilapia, Otim Kenkey, and sometimes Fufu can be purchased at numerous places in the district. As in the whole country the people are well known for their hospitality and openness towards strangers.