Кіріспе

Балтық мұзды көлі – Балтық теңізі алабындағы, соңғы мұз дәуірінде мұздықтар шегінуінен пайда болған тұщы сулы көл. Көл шамамен 12 600 және 10 300 жыл бұрын болған. Балтық мұзды көлі – қазіргі Балтық теңізінің қалыптасуына әкелген бірнеше су кезеңдерінің бірі. Балтық мұзды көлінен кейін Йолдия теңізі (10 300–9 500 ж.б.), Анцилус көлі (9 500–8 000 ж.б.), Мастоглоя теңізі (8 000–7 500 ж.б.), Литторина теңізі (7 500–4 000 ж.б.) және соңында Балтық теңізі (4 000 ж.б. – қазіргі күнге дейін) пайда болды.

Мұз көлі мен теңіздің пайда болуына байланысты құбылыстар

Көл термині негізінен тұщы сулы денелерді білдіреді. Теңіз тұзды немесе ащы сумен толады. Балтық теңізінің тарихында бұл айырмашылық әрқашан нақты болмайды. Тұздылығы орналасқан жеріне, тереңдігіне және уақытына қарай өзгереді. Басты факторлар – скандинавиялық мұздықтардың ілгерілеуі немесе шегінуі, сондай-ақ мұздың салмағынан туындаған жер бедерінің изостатикалық шөгуі немесе мұздан босаған кездегі изостатикалық көтерілуі (қайта жаңаруы). Мұздық көп мөлшерде тұщы сумен қамтамасыз етеді. Теңіз деңгейі жеткілікті түрде жоғары болғанда, теңіз төбесінен кері ағынға мүмкіндік туындап, Солтүстік теңізден тұзды су кіреді. Егер теңіздің деңгейі теңіз деңгейінен жоғары немесе оған жақын болса, тұщы су жиналып, көл пайда болады. Егер төбелер теңіз деңгейінен едәуір жоғары болса, тұщы су деңгейі теңіз деңгейінен әлдеқайда артық болады. Мұздықтардан тұщы судың шығуы климатқа байланысты; мұхитқа қарайтын жолдардың болуы немесе болмауы жердің көтерілуіне және мұхит суының деңгейіне байланысты; соңғысы, әрине, бүкіл әлемдегі мұздықтарда сақталған мұздың мөлшеріне де әсер етеді. Ежелгі теңіз суының сапасын (температура, тұздылығы, қатты заттардың мөлшері) анықтау үшін бірнеше әдіс қолданылады. Бастысы – шөгіндіде табылған диатомдардың түрі. Кейбір түрлер тұзды суды, ал басқалары тұщы суды қажет етеді. Басқа да омыртқасыз жануарлар маркерлік түрлер ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, еріген судың максималды мөлшерде келетін кезеңдері шөгіндідегі органикалық көміртегінің төмендеуімен сипатталады. Көміртегінің жоғары құрамы темір сульфидінің көп жиналуына себеп болады, ол қара түсті варва ретінде көрінеді.

Құрылу

Қайтып жатқан Вейхсель мұздығының жиегі Померанияның Гардно көлінің соңғы мореналарынан (қазіргі Польшаның солтүстігінде) шамамен 14 000 BP-де шегініп, 13 500/13 000 BP аралығында Балтық теңізінің оңтүстік жағалауына жетті. Келесі бірнеше жүз жыл ішінде мұздың солтүстікке қарай шегінуі нәтижесінде Балтық теңізінің оңтүстік аймағында балқыған судан тұщы сулы жабық көлдер пайда болды. Бұл көлдер қазіргі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 12 000 BP-ге дейін мұздықтың жиегі Швецияның оңтүстігінен Балтық елдерінің солтүстік жағалауына дейін созылды. Дания аралдарынан Эстония жағалауына дейін жалғасқан Рамсей теңізі болды. Ботния және Финляндия шығанақтары, сондай-ақ Сканнияның солтүстігіндегі Швецияның көп бөлігі әлі де мұзбен жабылған. Аллерёд жылы кезеңінде Дания аймағындағы жердің көтерілуі Балтық мұзды көлін қалыптастырды. Ол Оресунд бұғазындағы тар арна арқылы ағып шықты. Көл теңіз деңгейінен (өзі қазіргі теңіз деңгейінен төмен) бірнеше он метрге биік болды. Ладога көлі Балтық мұзды көлінің бір бөлігі болды. Жердің көтерілуі Оресунд бұғазы арқылы арнаны жапты. Көл шамамен 11 200 BP-ге дейін көтеріліп, қазіргі Швецияның оңтүстік-батысындағы Биллинген тауы маңындағы тар дәліз арқылы жарылды. Квартерлік геологтар бұл жарылысты Ниагара тасқындығы сияқты күшті, бір реттік ағын ретінде сипаттаған, бірақ қазір бұл оқиға шектеулі мерзімде, шамамен бір ғасырдың ішінде және әртүрлі жергілікті ойыстар мен өткелдер арқылы бірнеше кезеңде болған деп есептеледі. Осы уақытқа дейін климат салқындап, суық кезеңде мұздық Швецияның орталық бөлігіне қайтадан жылжыды. Көл қайтадан тоғып, шамамен 2 км-ге көтеріліп, Оресунд бұғазы арқылы ағып шықты. Осы кезде Фин шығанағы мұздан босады. Бұл жоғары су деңгейінің шарықталу кезінде Финляндияның көп бөлігі, соның ішінде қазіргі Хельсинки де су астында қалды (тереңдігі -); тек Швецияның оңтүстігі ғана мұздан босатылып, су деңгейінен жоғары болды. Дания аралдары Оресунд бұғазының батысында біріккен. 10 500 BP шамасында климат жылынып, мұз Биллинген тауының солтүстігіне шегінді, ал сулар Швецияның орталық бөлігі арқылы қайтадан жарылып, екінші рет ағып шықты. Су деңгейі сол кездегі теңіз деңгейіне дейін төмендеді.

Қорытынды

Шамамен 16 000 жыл бұрын мұздың шегінуі қазіргі Балтық теңізінің оңтүстік жағалауына жетті. Ериген сулар кең көлді жүйелерді құрады, олар бүгінде солтүстік Ресейде, Польшада және Германияда көрініс тапқан. 14 600 жыл бұрын Балтық мұз көлі пайда болды. Одан тысқары тек Оңтүстік Швеция ғана тұруға жарамды болды, ол арал еді. "Скандинавия" атауы "Скандза аралы" немесе "Скандия" дегенді білдіреді, бұл бүгінгі картада түсіндірілмейді және көбінесе ежелгі географтардың қате жібергені деп есептеледі. Дегенмен, алғашқы Скандинавия арал болды және Оңтүстік Швециямен толық сәйкес келді. Эстониядағы бірнеше радиокөміртектік сынақтар Балтық мұз көлінің жағалауында адамдардың Бореал кезеңінде, яғни 11 200 – 10 200 жыл бұрын қоныстанғанын көрсетеді. Пулли және Ладога көлі аймағынан ағаш көмірі, жануар сүйектері және мезолиттік уақытша қоныстардан табылған артефакттар анықталды. Диетаға қарағай, қызыл бұғы, күзен, сусар, қасқыр, аю және сақиналы иткел кірді. Аймақты ашық қарағай-қайың ормандары жапқан. Pinus, Betula, Alnus, Rosaceae, Cyperaceae және Artemisia тұқымдас өсімдіктердің гүл тозаңдары табылды. Шамамен 10 300 жыл бұрын мұз көлі Швецияның орталық бөлігінде (Биллинген тауының жанында) ашылған арналар арқылы мұхит деңгейіне жеткенше су шығарды. Йолдия теңізі кезеңі басталды (10 300 – 9 500 жыл бұрын).