Кіріспе

Балықтар тұқымдасы Mormyridae, кейде "пілбалық" деп аталады (дәлірек айтқанда, тұщы су пілбалығы), Африкаға тән Osteoglossiformes қатарындағы нашар электрлік балықтардың үлкен тобы. Бұл қатардағы ең ірі тұқымдас, шамамен 200 түрі бар. Тұқымдасқа жататын балықтар аквариумда кең таралған, бірақ күтімі қиын болуы мүмкін. Бұл балықтардың миы үлкен және ерекше дамыған интеллектісі бар. Оларды Оңтүстік жарты шар мұхиттарының теңіз және аралас су пілбалықтарымен (Callorhinchidae тұқымдасы) шатастыруға болмайды.

Сипаттамасы мен биологиясы

Фильді мұрынды балықтар – әртүрлі өлшемдері мен пішіндері бар алуан түрлі отбасы. Ең кішілері ересек шағында жай ғана ұзын, ал ең ірілері 5 см-ге дейін жетеді. Дегенмен, олардың бірқатар бірегей ерекшеліктері бар. Біріншіден, олардың шашасы едәуір үлкейген, бұл оларға күрделі биоэлектрлік сигналдарды түсіндіруге және клапанның үлкен өлшеміне мүмкіндік береді. Екіншіден, сол және оң құлақтың ішкі лабиринтінде есту көпіршігі (кішкентай қапшық) бар. Бұл көпіршік, отолит (отолит сагиттасын қамтитын сакулум) бар қапшықпен бірге, лагенамен (отолит астерискуспен) байланысқан, шын мәнінде омыртқалы жануарлар арасында бірегей, басқа мүшелерден толыққанды тәуелсіз; ол тек бір отолит қапшығымен (отолит лапилласын қамтитын утрикулус) бекітілген лабиринтке қосылмаған, сондай-ақ жүзу қабығына (жақын ембриондарда емес) қосылмаған, оның гистологиялық құрылымы да осыған ұқсас, сондықтан ол жұтқыншаққа байланысты емес. Кейбір түрлердің ауыз мүшелері өзгеріп, электрлік локациялауға және лайлы субстратқа көмілген ұсақ омыртқасыз жануарлармен қоректенуге көмектеседі. Бұл мүшелердің пішіні мен құрылымы, ауыздың ерекше кеңеюіне ие түрлерге «фил мұрынды балықтар» деген атаудың таралуына себеп болды. Ауыздың ұзартылған бөліктері әдетте төменгі жаққа бекітілген ет тәрізді сопақтан тұрады. Олар икемді және сезімталдық, және мүмкін дәм сезу сенсорларымен жабдықталған. Ауыз сыртқа тартылмайды, ал басы (көздерімен қоса), арқасы және қарыны электрорецепторларға жететін кішкентай тесіктермен тесілген жұқа тері қабатымен жабылған. Торлы қабат «топталған торлы қабат» деп аталады, бұл мормиридтер мен басқа да бірнеше балықтарда кездесетін көз құрылымы. Олардың торлы қабаты тегіс емес, параболалық айна сияқты әрекет ететін кішкентай тостағандардан тұрады. Олардың мекендейтін суларының лайлы болуына байланысты, олардың көзіндегі конустар тек қызыл жарықты көруге бейімделген. Тостағандар төрт қабатты жарық шағылыстыратын ақуыздардан тұрады, олар қызыл жарықты конус аймақтарына бағыттап, оның жарықтығын 10 есеге арттырады, ал таяқшалар басқа толқын ұзындығынан жарық алады. Оларда денесінің сол жағында орналасқан жалғыз жыныс безі бар. Mormyridae және оған жақын туысқан Gymnarchus туысы еркек сперматозоидтарында білекшесі жоқ жалғыз омыртқалы жануарлар болып табылады.

Электр өрістері

Ендiк балықтарда электрлік өрістерді әлсіз шығаратын электрлік мүшелер және электрлік рецепторлар (Лоренцини ампулалары, knollenorgans және Mormyromasts) бар, олар олжаның немесе басқа да әртүрлі өткізгіштігі бар объектілердің болуынан туындаған осы электрлік өрістердің шағын өзгерістерін анықтайды. Бұл оларға көлеңкелі суларда қоршаған ортаны сезінуге мүмкіндік береді, онда көру қабілеті судағы тозаң мен бөлшектерден шектеледі. Электрлік балықтарды екі түрге бөлуге болады: импульстық балық немесе толқындық балық. Импульстық типтегі разрядтар электрлік разрядтар арасындағы ұзақ интервалдармен сипатталады, ал толқындық типтегі разрядтар егер бір-бірінен кейін келетін импульстар арасындағы интервал өте қысқа болса, онда разрядтар бірігіп толқынды құрайды. Электрлік разряд бұлшықеттен пайда болған электрлік органнан шығады, бұрынғыдай гимнотифтік электрлік балықтарда, электр шағалаларында және скаттарда да кездеседі. Оңтүстік Американың гимнотиформдары мен Африканың мормиридтері арасындағы конвергентті эволюция таңғажайып, себебі екі балық тобы әртүрлі континенттерде болса да, электрлік орган бірдей кернеуге ие натрий каналындағы бірдей аминқышқылының орнына қойылуы арқылы пайда болады, ал электрлік сезім органының эволюциясы шамамен 60 миллион жылға созылған. Гимнотиформдар мен мормиридтердегі басқа маңызды транскрипция факторлары мен реттеу жолдарының конвергентті өзгерістері де электрлік сезім органының эволюциясына үлес қосты.

Мәдениетте

Меджед ежелгі Египетте қасиетті балық болған. Пер Меджед қаласында, көбінесе Оксиринх деп аталатын, атауы балықтың "ұшты мұрынды" екенін көрсетеді. Археологтар балық пішіндес қоладан жасалған мүсіндер, қабырға суреттері және төмен қараған мұрынды, қанатты күн дискісі бар балық пішіндес ағаш қабірлер тауып алды, бұл тәжіндегідей Хатор қасиетті кісінің бейнесіне ұқсайды. Бұл бейнелер Мормирус туысына жататын балықтарға ұқсас деп сипатталған.