Кіріспе

Қызыл мизомела немесе қызыл бал жегіш (Myzomela sanguinolenta) – Австралияға тән, Мелифагидтер тұқымдасына жататын шағын сайрақ құс. Оны алғаш рет 1801 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтам сипаттады. Бұл Австралиядағы ең кішкентай бал жегіш. Оның құйрығы қысқа, ал тұмсығы төмен қарай иілген, салыстырмалы түрде ұзын. Бұл түр жыныстық диморфияға ие; аталықтары жарқын қызыл түсті, қанаттары қара, ал аналықтары толығымен қоңыр. Бұл түрдің дауысы көптеген бал жегіштерге қарағанда әлдеқайда дыбысты, және әртүрлі шақыру үндері жазылған, оның ішінде қоңыраудың саңылтақ үні де бар. Қызыл мизомела Австралияның шығыс жағалауының көп бөлігінде кездеседі, солтүстіктегі Кейп-Йорк мүйісінен бастап Виктория штатындағы Гиппслендке дейін. Ол таралымының оңтүстік бөлігінде көшпенді, қыс айларында солтүстікке қарай жылжып отырады. Оның табиғи мекені – орман, онда ол көбінесе ағаштардың жоғарғы жағында азықтанады. Ол бәсекеге қабілетті, шыбықтармен және нектармен қоректенеді. Жыл бойында үш ретке дейін балапандар өрбіте алады. Аналық құс ағаштың биік жеріндегі диаметрі дөңгелек, ақ түсті ұяға екі, сирек жағдайда үш жұмыртқа салады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны кең таралған ареалы мен тұрақты популяциясының есебінен алаңдатуға жатпайтын түр деп бағалаған.

Таксономия

Қызыл мизомела 1788 және 1794 жылдар аралығында Сиднейдің еуропалық қоныстануының алғашқы жылдарында жасалған Уотлинг суреттері деп аталатын ерте иллюстрациялар жиынтығында үш суретте бейнеленген. Осы суреттердің негізінде ағылшын орнитологы Джон Латэм 1801 жылы оны үш жеке түр ретінде сипаттады. Ол Certhia sanguinolenta түрін жас еркек құстың ересек түске ауысып, толық емес қызыл түске ие болған кездегі жағдайын негізге алды және оны қанды қармақшы деп атады. Сол басылымда ол кошенильді қармақшы (Certhia dibapha) және қызыл құйрықты қармақшы (C. erythropygia) түрлерін де сипаттады. 1826 жылы ағылшын натуралисі Джеймс Фрэнсис Стивенс оны Латэмнің Certhia sanguinolenta түрінің орнына Мелифага сангинея деп атады. Джон Гулд 1843 жылы Латэмнің үш атауын бір түр деп анықтады, алғашқы жазбаша биномдық атауды жарамды деп қабылдады және қалғандарын синонимдерге жатқызды, бірақ Myzomela dibapha атауы кейде, әсіресе Жаңа Каледонияда қолданылды. Алайда, 1992 жылы Ричард Шодде, жас еркек құстың суреті басқа түрге тиесілі бола алмайды деп мәлімдеді, яғни M. sanguinolenta атауы қолданылуы керек. Ол сондай-ақ ұсынылған баламалы атау 1850 жылдан бері қолданылмағанын қостырды. Осы атау Халықаралық орнитологиялық комитет (ХОК) тарапынан ресми атау ретінде қабылданды. Гулд 19 ғасырда Латэмнің қанды балжегіш деген атауын қолданды, ол 20 ғасырдың басына дейін сақталды. 2004 жылы балжегіштердің ядролық және митохондриялық ДНК-сын зерттеу нәтижесінде қызыл мизомеланың кардинал мизомеламен ең жақын байланыста екені анықталды, олардың ортақ ата-бабасы қызылбас мизомелаға әкелген эволюциялық тарамнан бөлініп шықты, бірақ Myzomela тұқымының отыз түрінің тек бесеуі ғана талданды. 2017 жылы митохондриялық және ядролық ДНК-ны пайдалана отырып жүргізілген генетикалық зерттеуде қызыл мизомеланың ата-бабасы Банда мизомеласынан шамамен 2 миллион жыл бұрын бөлініп кеткені көрсетілді, бірақ тұқым ішіндегі көптеген түрлердің қарым-қатынасы әлі де белгісіз. Молекулалық талдаулар балжегіштердің Pardalotidae (құрғақшылдар), Acanthizidae (Австралиялық сойқышықтар, шұжықтар, тікенділер және т.б.) және Maluridae (Австралиялық жұлдыздар) тұқымдастықтарымен үлкен Meliphagoidea суперотбасының құрамындағы байланысын көрсетті.

Сипаттама

Австралияда өсетін ең кішкентай балжегіш – қызыл мизомела – тығыз денелі, қысқа құйрықты, қара түсті, төмен қарай иілген, салыстырмалы түрде ұзын қара мүңкісі және қоңыр ирисі бар ерекше құс. Оның денесінің ұзындығы шамамен сантиметрге жетеді, қанаттарының орташа ұзындығы – 5–8 см, ал салмағы – 5–8 грамм. Өлшемдеріне қарағанда қанаттары салыстырмалы түрде ұзын; қанаттарын бүккенде ең ұзын қауырсыны құйрығының жартысынан астамына дейін созылады. Жыныстық диморфизмге ие, аталықтары аналықтарынан әлдеқайда жарқын түсті. Ересектеген аталықтарының басы, мойны және жоғарғы кеудесі қызыл (қызылғыл) түсті, мүңкісінен көзге дейін тар қара жолақ, ал көзінің айналасында жұқа қара сақина бар. Қызыл қауырсыны арқасы мен құйрық аймағына дейін созылатын орталық жолақ түзеді. Кеудесінде қызыл түс құрсаққа және бүйірлерге қарай көбірек араласып, сұр-ақ түске айналады. Кеудесінің қабырғалары қоңыр-қара түсті. Арқасы мен иық қауырсындары қара, ал үстіңгі қанаты – күңгірт қара, екінші қауырсын қанаттарының жиектері ақ. Құйрығы жоғарыдан қара, ал төменгі жағынан – қоңыр сұр. Қанат асты ақ, соңғы жиегі мен ұшы қара сұр. Аналықтарының басы мен мойны қоңыр, жоғары жағы қараңғырақ, ал бүйірлері ашық сұр түсті, кеудегі және жамбастағы түсі – ақшыл қоңыр. Маңдайы, мойны және екі жағында қызғылт немесе қызыл дақтар болуы мүмкін. Жоғарғы жағы қоңыр, кейде жоғарғы құйрық қауырсындарында қызыл түсті жапырақтар кездеседі. Құйрығы қара қоңыр, барлық қауырсындарының шеттері сары, тек ортаңғы жұп қауырсындардың шеттері сары емес. Қанаттары қара қоңыр. Аналықтарының қара мүңкісінің түбі сары немесе қоңыр түсті. Көктем мен жаз айларында қауырсындары ауысады. Жас құстар ұядан шыққанда жас қауырсындары болады; олар аналықтарына ұқсас, бірақ үстіңгі жағы қызғылт қоңыр, тырнақтары ашық қоңыр, ал жоғарғы құйрық қауырсындары – ақшыл қоңыр. Ересекке айналған аталықтары, жас қауырсындарынан ауысқаннан кейін, жас қоңыр қауырсындарынан шығатын қызыл қауырсындарына ие болады. Ересек аналықтарын жас немесе ересек аналықтарынан ажырату өте қиын. Екеуі де екі рет қауырсындарын ауыстырғаннан кейін ересек қауырсынға ие болады. Қызыл мизомела ересек болғаннан кейін қауырсынының өзгеретіні белгісіз. Қызыл мизомела көбінесе естіледі, көріне бермейді, және оның дауыстарында басқа балжегіштерге қарағанда кең репертуар бар. Аталықтары аналықтарынан гөрі дауыстырақ. Басты дауысы – алты нотадан тұратын, жоғарылап немесе төмендеп келетін әуенді дыбыс. Оны шыныға тиілетін тығырдың дыбысына теңейді. Аналықтары секіргенде шырылдайды, ал аталықтарымен кездескенде және ойнағанда ысқырықтайды. Екеуі де байланыс үшін қысқа «чиу-чиу» дыбысын шығарады. Аталықтарын Квинслендтің солтүстігіндегі Кейп-Йорк түбегінің шығысындағы ұқсас қызыл бас мизомеладан жаңылыстыруға болады, бірақ соңғысының қызыл түсі тек басына ғана шектелген және анық бөлінген. Соңғы түр мангровтарда, орманды жерлерде емес, тіршілік етеді. Қараңғы мизомела аналық қызыл мизомелаға ұқсас, бірақ одан ірілеу, құйрығы мен мүңкісі ұзын, қауырсыны қара қоңыр, ал беті мен кеудесінде қызғылт түс жоқ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызыл мизомела Квинслендтің Солтүстік бөлігіндегі Куктауннан бастап, шығыс жағалауымен Виктория штатының Гиппсленд аймағындағы Митчелл өзені ұлттық паркіне дейін таралған. Жаңа Оңтүстік Уэльсте Хакинг өзенінен оңтүстікке қарай сирек кездеседі. Оның ареалы ішкі аймаққа қарай Чартерс Тауэрс, Карнарвон шатқалы және Инглвуд (Квинсленд) және Варрумбунгл (Жаңа Оңтүстік Уэльс) дейін созылады. Мельбурнға кездейсоқ ұшып келеді. Түрдің қозғалысы толыққанды зерттелмеген, бірақ оның ареалының оңтүстік бөлігінде көшпенді, ал солтүстігінде тұрақтанған түр болып көрінеді. Қызыл мизомелалардың популяциясы қыс айларында Австралияның шығыс жағалауының бір бөлігімен солтүстікке қарай жылжуы байқалады. Халықтың көшпелі қозғалыстары, әдетте, тамақтанатын өсімдіктердің гүлденуімен байланысты. Кейбір аймақтарда популяция санының өзгеруі тіркелген, бұл жергілікті қозғалыстардың тамақ өсімдіктерінің гүлденуімен байланысты болуы мүмкін. Жергілікті шоғырланулар 1902 жылы (құрғақшылық кезінде), 1981, 1991 (екісі де Сиднейдің солтүстік-батысында) және 1994 жылы (Лейн Коув өзені аңғарында), 1980 жылы Ноурада, 1985 жылы Оңтүстік Викторияда, ал 1991 және 1993 жылдары Еврободалла ауданында тіркелді. Мангертон қаласында 18 жыл бойы жүргізілген зерттеуде қызыл мизомелалар аймаққа көктемнің басында (тамыз) келіп, қараша айына дейін кетіп қалатыны анықталды, бірақ үш жыл бойы мүлдем кездеспеді. Сақина арқылы анықталған ең үлкен жасы Квинслендтегі Маунт-Коттон тауының оңтүстігінде ұсталған құстың 10 жылдан сәл астам болды. Оның мекен ету ортасы құрғақ склерофилл орман және евкалипт ағаштары басым, астыңғы қабаты сирек болған орман. Қызыл мизомелалар жеке, жұп немесе шағын топтарда кездеседі, кейде гүлдеген ағаштардың шатырында басқа бал жегіштермен бірге ұшырасады.

Мінез-құлық

Қызыл мизомела аумақтық болып келеді, аталықтары ағаштардың басында ән шырқау арқылы өз аумақтарын жариялайды. Олар өз түлерінің өкілдерімен бәсекелеседі және көбінесе Левин, Нью-Голландия, ақ мойынды және қоңыр бал жегіштер сияқты аштықтан қиналып жүрген үлкен бал жегіштер, сондай-ақ шығыс тікұшақтар мен шулы монахтар құстары тарапынан кейбір тамақтану аймақтарынан қуылды. Атап айтқанда, көбейіп жатқан Нью-Голландия бал жегіштері қызыл мизомелаларды белсенді түрде қуады.

Өсіру

Бұл түр қыстан жазға дейін көбейеді, әдетте шілде немесе тамыз айларында басталып, қаңтарда аяқталады. Сәуір немесе мамыр айларында ұя салудың сирек кездесетін жағдайлары тіркелген. Әдетте, бір жұп жылына бір-екі рет балалайды. Ұяның бүлінуі үшінші балаға себеп болуы мүмкін, сонда аналықтары бұрынғы балалары ұшып кеткеннен кейін шамамен үш аптадан соң жұмыртқа салады. Ұя – ағаш бағанасының ұсақ қиыршықтарынан жасалған кішкентай тостаған, оны жәндік торымен байланыстырады, және ол ағаштын биік тармақтарында немесе тіпті мирт сияқты өсімдіктерде орналасқан. Қалың жапырақтары бар лиллипилли (Syzygium smithii), питтоспорум түрлері, терпентин (Syncarpia glomulifera), мангр, қағаз қабығының түрлері, эвкалипттер немесе ваттл (Acacia spp.) сияқты ағаштар ұя салуға жиі таңдалады. Ұяның диаметрі шамамен алғанда, оны салуға 8 күн жұмыртқа салуға дейін кетеді. Ұяны екі жыныс та салады, бірақ кейбір байқаулар бойынша, аталықтар құрылыстың көп бөлігін жасайды, ал кейбіреулері аналықтардың салғанын көрсетеді. Альфред Дж. Норт аналықтардың ғана жәндік торы және қабық сияқты ұя салу материалдарын жинағанын, мысалы, қабықтарын жұлып алғанда, бұталы алма (Angophora floribunda) сияқты ағаштардан жұлып алатынын байқаған. Жұмыртқа саны көбінесе екі, кейде үш болады. Ұзындығы және ені кішкентай жұмыртқалар ақ түсті, ал үлкен ұшы күңгірт қызыл қоңыр немесе күлгін түсті болып келеді. Жұмыртқалар бір күн арасымен салынады, ал аналықтары оларды жеке күтіп бағады деп есептеледі. Балапандар қауырсыны жоқ күйінде туады, бірақ жақын арада қауырсынмен жабылады. Олар ұшып кеткенге дейін 11–12 күн ұяда болады. Екі ата-ана да балаларын тамақтандырады.

Тамақтандыру

Қызыл мизомела – ағаштарда тіршілік ететін құс. Ол ағаштардың жапырақтарында жем іздейді, гүлден гүлге ұшып, ұзын қисайған мүсігімен нектарды табады. Жеген кезде кейде гүлдердің алдында тоқталып тұрады. Олар терпентин (Syncarpia glomulifera), қағаз қабығы (Melaleuca spp.), және банкиялар ағаштарына қонады. Қызыл мизомела – бәсекелес жемшіл, нектармен қатар жәндіктермен де қоректенеді, ағаш басындағы ұшатын жәндіктерді аулайды. Олар көбелектер, шыбызбалар, қоңыздар және гусеницалар сияқты жәндіктерді жейді.

Қорғау мәртебесі

Қызыл мизомела IUCN-нің алаңдаушылық тудырмайтын түрлер тізіміне енгізілген, өйткені оның кең таралған ареалы (1 960 000 шаршы километр) және тұрақты саны бар, сондай-ақ айтарлықтай қысқарудың белгілері жоқ. Түрді ұстауға қатысты түрлі мемлекеттік регламенттер қолданылады; мысалы, Оңтүстік Австралияда арнайы лицензия, ал Жаңа Оңтүстік Уэльсте B2 (Advanced Bird) санатындағы лицензия талап етіледі. Жаңа Оңтүстік Уэльстің B2 лицензиясына үміткерлер кем дегенде екі жылдық құс ұстау тәжірибесіне ие болуы керек және олар ұстағысы келген түрге тиісті күтім мен жағдай жасауға қабілетті екенін дәлелдеуі керек.