Кіріспе

Тропикалық Шығыс Африкадағы солтүстік-шығыс Танзаниядағы Усамбара таулары Шығыс Арка тауларының ең шығыс сілемдерін құрайды. Шамамен ұзындығы және ені жартысына жуық болатын бұл сілемдер Тана облысының Лушото ауданында орналасқан. Олар екі миллион жыл бұрын геологиялық жарылыстар мен көтерілулер нәтижесінде пайда болған және Прекамбрий метаморфты жыныстардан тұрады. Таулар екі кіші сілемге бөлінеді; Батыс Усамбаралары Шығыс Усамбараларынан биік, ал Шығыс Усамбаралары жағалауға жақын орналасқан және көбірек жауын алады. Таулар ұзақ жылдар бойы оқшауланған табиғи тропикалық жаңбыр ормандарымен жабылған және эндемизм орталығы болып табылады. Тарихи тұрғысынан банту, шамба және масаи тайпалары осы аймақта қоныстанған, бірақ XVIII ғасырда Мбега шамба патшалығын құрды. 1862 жылы билік үшін күрестен кейін патшалық ыдырады. Аймаққа неміс отаршылары қоныстанды, ол Германияның Шығыс Африкасы болып өзгерді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлыбританияның мандатына бағынған Танганьиканың бір бөлігіне айналды.

География

Усамбаралар шамамен ұзын және ені шамамен 2 метрден 2 метрге дейін. Олар Кениядан Танзанияға дейін созылып жатқан Шығыс арка тауларының бір бөлігін құрайды. Бұл аймақ – әлемдегі биоәртүрліліктің ең жоғары деңгейде сақталатын орындарының бірі. Ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен 2289 метр биіктіктегі Чамболо шыңы. Бұл тауларға батыстағы Лушото және шығыстағы Амани қалаларынан қол жеткізуге болады. Усамбаралар көбінесе екі тау тізбегіне бөлінеді: Батыс Усамбара таулары және Шығыс Усамбара таулары. Шығыс Усамбара жағалауға жақын орналасқан, көбірек жауын-шашын алады және Батыс Усамбарадан әлдеқайда кішідірек.

Геология

Тау тізбегі шамамен екі миллион жыл бұрын қалыптасқан. Мұздықтардың болмауы және салыстырмалы тұрақты климаттың нәтижесінде жаңбырлы орман ұзақ мерзімді және ерекше эволюциядан өтті, осының ішінде эндемиктердің көп саны мен ежелгі бұлтты жаңбырлы орман пайда болды. Батыс және Шығыс Усамбаралар – қышқыл гнейстер, пироксендер және амфиболдардан тұратын прекамбрий метаморфты геологиялық құрылымдардың ірі аумақтары. Бұл таулар жарылыстар мен көтерілулер арқылы қалыптасты, көптеген су алаптарын құрайтын су желісін жасады, ол солтүстік-шығыс Танзания халқының көп бөлігін сумен қамтамасыз етеді.

Экология

Усамбара таулары Шығыс Африкадағы ерекше аймақтардың бірі болып есептеледі, олардың табиғи аймақтары әлі де тропикалық ормандармен жабылған. Әйтпесе, континенттік деңгейде мұндай ормандар негізінен Батыс Африкада ғана кездеседі. Бұл аймақ экологиялық тұрғыдан зор маңызға ие және биологиялық әртүрліліктің орталығы саналады. Таулардың барлық бөлігінде көптеген қорғалатын аймақтар бар, оларды Танзания үкіметі, қатысты үкіметтік емес ұйымдар, зерттеу топтары және Норвегия сияқты донор елдер кеңейтіп, дамытуға үлес қосуда. Усамбара ормандарына тән бірнеше түрлер бар, олардың ішінде Усамбара бүркітқұйрығы (Bubo vosseleri), Усамбара акалаты (Sheppardia montana), Усамбара тоқымашысы (Ploceus nicolli), Африка фиалкасы (Saintpaulia ionantha) және Calodendrum eickii ағаш түрі бар.

Адамзат тарихы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Усамбара таулары банту, шамба және масай халықтарының мекені болған. Бұл халықтар егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысқан. 18 ғасырдың бірінші жартысында Мбега Вуга негізінде Шамбаа патшалығын құрды. Оның немересі Киняси Муанга Ике патшалыққа берік саяси және әскери құрылым сыйлады. Киняшидің ұлы Кимвери е Ньиимбайдың тұсында патшалық батыс және шығыс Усамбараны, жағалауды және оңтүстікке қарай Пангани өзені аңғарын қамтыды. 1862 жылы Кимвери қайтыс болғаннан кейін патшалық мұрагерлік талас салдарынан ыдырады. 19 ғасырдың соңында, Германияның Шығыс Африкасындағы Усамбара округіне неміс отаршылдары келді. Олармен бірге ағаш, кофе, шай және хинин сияқты ақшалай дақылдар әкелді, сондай-ақ орманды суды сақтау немесе ағаш өңдеу үшін резерваттар ретінде белгіледі. Олар дәстүрлі сенімдерге қайшы келетін көптеген жаңа батыстық идеяларды да әкелді, мысалы, орманмен үйлесімде өмір сүруге қарсы орманды "жабайы дала" ретінде қарастыру. Отаршылдықтың нәтижесінде орманға қатысты қоғамдық көзқарас өзгерді және дәстүрлі егіншілік хинин, қарағай, банан, жүгері, шай және кофе сияқты ақшалай дақылдарды өсіруге ауысты. 1882 жылы Германияның Шығыс Африкасындағы Усамбара округінің губернаторы Адалберт Эмиль Вальтер Редлифф ле Таннекс фон Сент-Пол Илайр (барон Вальтер деп танылған) тұқымдар мен өсімдіктерді жинап, Берлин Корольдік ботаникалық бағының директоры Герман Вендландқа жіберді. Вендланд өсімдіктерді өсіріп, оларды жаңа туысқа жататын жаңа түр деп таныды – Saintpaulia ionantha, ағылшын тілінде африкалық фиолетка деп аталады. Туыс атауында Сент-Паулиа фон Сент-Пол Илайрді еске алады, ал түр атауы "фиолетовый" (гр. ion) гүл (гр. anthos) дегенді білдіреді. Өздерінің туған Усамбара тауларының бұлтты ормандарында бұл өсімдіктердің жойылу қаупі бар. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Танганьика Британдық мандаттық аумағының бір бөлігіне айналды. Британдық әкімшілік орманды пайдалануды жалғастырды. Көптеген тұрғындар өмірлену үшін орманға, дәрілік өсімдіктерге, егістік жерге және отынға тәуелді. Батыс және Шығыс Усамбараның бастапқы орман жамылғысының 70%-ы жойылды. 1950 жылдардан бастап шетелдік компаниялардың ірі ауқымды орман кесуі экожүйеге елеулі зиян келтірді. Тангадағы ағаш кесу зауыты Шығыс Усамбара ағаштарын өңдеді, ал 1970 жылдары фин қаржысымен оның өндірісі артты. Жер мен орманның нашарлауы маңызды мәселе болып қала береді. Дамыған туристік аймақтардан тыс жаңа тәжірибелер іздейтін келушілерді тартатын көптеген орындар бар. Оларға сауда қаласы Лушото (неміс отаршылдық дәуірінде Вильгельмсталь), бұрынғы танымал неміс курорты Амани табиғи қорығы және фермасы, сондай-ақ Шығыс Усамбараның таза тропикалық орманның соңғы мысалы саналатын Мазумбай университетінің орман жатады.