Кіріспе
Пәкістандық саяси партия. Ұлттық Ауами партиясының Уәли Хан фракциясы 1967 жылы Маулана Бхашани мен Абдул Уәли Хан арасындағы бастапқы НАП-тың бөлінуінен кейін құрылды. Уәли Хан фракциясы кейін Бангладештің (бұрынғы Шығыс Пәкістан) тәуелсіздігінен кейін Ұлттық Ауами партиясы (НАП) деп аталды. Партия Пәкістанда солшыл көзқарастарды ұсынды, ал оның негізгі саясаты – Бірыңғай бірлікті тарату, ересектердің сайлау құқығын қалпына келтіру (1967–1970), жер реформалары, шаруалардың құқықтарын қорғау, мемлекеттендіру арқылы байлықты қайта бөлу, Пәкістанды конфедерация ету, сондай-ақ әділ сайлауларды өткізу, тәуелсіз сот жүйесін және баспасөз бостандығын қорғау болды. Партия 1970 жылғы сайлауда Хайбер-Пахтунхвада екінші орынды, Белуджистанда ең көп орынды және Шығыс Пәкістанның провинциялық ассамблеясында бірнеше орынды жеңіп алды. Пунджаб пен Синд провинцияларында бірде-бір орын жеңіп алмады. 1971 жылы Пәкістанның бөлінуінен кейін НАП Хайбер-Пахтунхва мен Белуджистан облыстарында көпшілік орындарды жеңіп алғаннан кейін коалициялық үкіметтер құрды. Арбаб Сикандар Хан Хайбер-Пахтунхваның губернаторы, ал Гаус Букс Бизенжо Белуджистанның губернаторы болып тағайындалды. Сардар Ахтар Менгал Белуджистанның бірінші бас министрі болып сайланды, ал НАП Хайбер-Пахтунхваның бас министрі ретінде JUI-дың муфтиясы Махмудты қолдады. Партия 1975 жылы үкімет тарапынан жасалған репрессиялар кезінде таратылды. 1976 жылы Шербаз Мазари басшылығымен Ұлттық демократиялық партия ретінде қайта құрылды, бірақ 1979 жылы партияның солшыл қанаты басшылыққа наразылық білдіргеннен кейін тағы да бөлінді. 2000 жылы Ажмал Хаттак партияны Пакистанның Ұлттық Ауами партиясы деген атпен қайта жандандыруға тырысты, бірақ партия 2002 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады және оның көп бөлігі АНП-мен бірікті.
The Wali Khan faction of the National Awami Party was formed after the 1967 split in the original NAP between Maulana Bhashani and Abdul Wali Khan. The Wali Khan faction was later named National Awami Party (NAP) after the independence of Bangladesh (former East Pakistan). The Party represented left wing views in Pakistan and its core politics was based on the disbanding of the One Unit, restoration of adult franchise (1967–1970), land reforms, protection of tenants' rights, redistribution of wealth through nationalisation, Pakistan becoming a confederacy as well as the holding of fair elections, protection of an independent judiciary and freedom of the press. It contested the 1970 election, winning the second largest number of seats in Khyber Pakhtunkhwa, the largest in Baluchistan, and a handful of seats in East Pakistan's provincial assembly. It failed to win any seats in Punjab and Sindh. After the division of Pakistan in 1971, NAP formed coalition governments in the Khyber Pakhtunkhwa and Balochistan on the basis of winning majority of seats in the two provinces. Arbab Sikandar Khan was appointed Governor of the Khyber Pakhtunkhwa and Ghaus Bux Bizenjo Governor of Balochistan. Sardar Akhtar Mengal was elected the first Chief Minister of Balochistan and the NAP supported Mufti Mahmud of the JUI as Chief Minister of the Khyber Pakhtunkhwa. The party was disbanded in 1975 amidst a government crackdown. It was resurrected in 1976 under the National Democratic Party under Sherbaz Mazari but split in 1979 following disagreements amongst the left wing of the party against the leadership. A brief attempt was made to resurrect the Party by Ajmal Khattak under the name National Awami Party of Pakistan in 2000, however the party was routed in the 2002 election and much of its leadership merged back with the ANP.
Партияның құрылуы
1967 жылы 30 қарашада НАП Маулана Бхашани мен Абдул Уали Хан арасында жарылды, себебі Бхашани Қытай тарапын, ал профессор Мұзаффар Ахмед Абдул Уали Ханмен бірге КСРО тарапын қолдады. Жарылғаннан кейін, Киссан (шаруа) комитетінде белсенді болған НАП-тың көптеген солшыл мүшелері Уали Хан фракциясын қолдауға шешім қабылдады. Бірақ, Уали Хан фракциясының басшылығы, жер иелері болғандықтан, НАП мүшелерінің сонымен бірге Киссан комитетінің мүшесі болуына рұқсат бермеді. Афзал Бангаш пен Шер Али Бача басқарып келген солшылдар НАП-тан шығып, Еңбекші шаруалар партиясын (МКП) құруға бекінді.
Саяси идеология
Ұлттық Авами партиясы – провинциялық автономияны кеңейтуді және Төрт ұлт теориясын жақтаған социалистік саяси партия. Аталған партияның жетекшісі Бизенжо ұсынған теория бойынша, Пәкістан төрт ерекше "ұлттан" – пуштун, балуж, синдхи және Батыс Пенджаб халқынан тұрады. 1971 жылы, Шығыс Пәкістан халқы мен әскерилер арасындағы қақтығыстың алдын алу мақсатында, 1971 жылдың 23 наурызында Хан, басқа Пәкістан саясаткерлерімен бірге Шейх Мүжибур Рахманмен кездесті. Олар Мүжибке үкімет құруға қолдау көрсетті, бірақ Яхья Хан толыққанды әскери қимылдарды бастауды шешкендіктен, жағдайды түзетуге мүмкіндік болмады. Пәкістанның артқан осалдығы мен әскери қимылдарға қарсы халықаралық наразылық Пәкістан мен Үндістан арасындағы соғысқа алып келді. Бұл соғыс апатты нәтижеге жетті, нәтижесінде Пәкістанның қарулы күштері Шығыс Пәкістанда жеңіліске ұшырады және Бангладеш жаңа мемлекет құрылды. Жеңілістен соң Яхья Хан қызметінен және әскерден кетті. Генерал Гүл Хасан Ханның басшылығымен Зұлфиқар Әли Бхутто Америкадан қайтарылып, президенттік лауазымға тағайындалды. Шығыс Пәкістанға қарсы әскери қимыл кезінде Уәли Хан басқаратын Ұлттық Авами партиясы әскери операцияға наразылық білдірген азаз партиялардың бірі болды. Әскери үкімет наразылықтарға жауап ретінде партияны тыйым салып, партия белсенділерін жаппай тұтқындады.
Үшжақты келісім
1972 жылы оппозиция жетекшісі ретінде Уәли Ханға Зұлфиқар Әли Бхутто хабарласып, әскери жағдайды жойып, жаңа конституция қабылдауды ұсынды. Уәли Ханның Зұлфиқар Әли Бхуттомен жүргізген келіссөздері 1972 жылы Үш тарапты келісім деп аталған үкіметтік келісімге қол қойылды. Бұл келісім әскери жағдайдың жойылуына және Ұлттық Ауами партиясына қойылған тыйымның алынуына әкелді. Соның нәтижесінде Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясында және Белуджистанда Ұлттық Ауами партиясының коалициялық провинциялық үкіметтері құрылды. Бастапқыдағы жағымды қадамдарға қарамастан, Хан мен Бхутто арасындағы наразылықтың күшеюіне байланысты келісім тез арада күшін жойды.
Ұлттық оппозициялық партия
1972 жылы Уәли Хан парламенттік оппозицияның жетекшісі болып сайланды, содан кейін NAP ел бойынша қолдауын кеңейту үшін бірнеше қадамдар жасады. Ол бұрынғы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинцияны (NWFP) Пәкістанстан деп атау туралы талабынан бас тарды, урду тілін Хайбер-Пәкістан және Белуджистан провинцияларының ресми тілі деп жариялады және провинцияларға көбірек автономия берілген федерализмді қолдады. Партияның аға басшысы Гаус Букс Бизенжо Пәкістанның төрт ұлттан тұратынын және олардың тең дәрежеде күшті болуы Пәкістанның бөлінуіне жол бермейтінін айтты.
Шаруалар шабуылдары
Партияның провинциялық үкіметтері жер иелері мен феодалдардан жер алу үшін қарулы қақтығысты жақтаған солшылдар мен маоистердің шабуылдарына тап болды. Бұл шабуылдар Пәкістан Халық партиясының солшыл мүшелерінің тапсырмасымен жасалды.
Лиақат бағ қазасы
1973 жылғы 23 наурызда Бхуттоның деген бұйрығымен құрылған Федералдық қауіпсіздік күштері Равалпинди қаласындағы Лиакат Бағында өткен оппозициялық митингке шабуыл жасап, оннан астам адамды өлтірді; олардың автоматты атысынан көптеген адамдар жарақаттанды. Уәли Хан шабуыл кезінде оқтан мүжілгеннен құтылды. Ашулы халықтың арасында этникалық паштундардың наразылығы күшті болды, өйткені қаза тапқандардың барлығы дерлік және көптеген жарақат алғандар Хайбер-Пахтунхвадан шыққан, олардың көпшілігі Ұлттық Авами партиясының мүшелері еді. Партияның ашулы қызметкерлері мен жақтастары өлі денелерді Пешавар және провинцияның басқа қалаларының көшелерімен шеруге шығарып, толыққанды қақтығысқа ұшырауды қалады. Уәли Хан бұл ұсыныстан бас тартып, ашуланған партиялық кадрларын тоқтатты және өлі денелерді Пешаварға сүйеп әкелді; ол оларды қайғырып отырған отбасыларымен бірге тыныш жерледі. Атаулла Менгал және оның әріптестері, соның ішінде Гаус Букс Бизенжо мен Хайр Бакш Марри, басқа да NAP көшбасшыларымен бірге тұтқындалды.
Хайдарабад соты
НАП-тың үкіметке қарсы күшейген ұлттық науқанына қарамастан, Бхутто 1975 жылғы 8 ақпанда өзінің жақын әріптесі Хаят Хан Шерпаоның қазасынан кейін НАП-ты тыйым салды, оның мыңдаған жақтастары мен көптеген жетекшілері, соның ішінде партия президенті Абдул Уали Хан мемлекетке қарсы қызметтер жасады деген айыппен түрмеге қамалды. 1973 жылғы Конституцияның 1-ші түзетуін пайдалана отырып, үкімет 1976 жылы Уали Хан мен оның әріптестеріне Хайдарабад қастандық ісі бойынша айып тақты. Олар Хаят Хан Шерпаоның өлтірілуіне қатысты айыптан ақталғанмен, НАП-ты тыйым салу туралы шешім соттармен қолдау тапты. Абдул Уали Ханнан басқа, бұл іс екі облыс әкімі, екі премьер-министр, көптеген ұлттық және облыстық парламентарийлер, Хан Әмірзада Хан, Сайед Касвар Гардези, Хабиб Джалиб (урду тіліндегі революциялық ақын) және Мир Гүл Хан Насир (бәлуж революциялық ақыны/көшбасшысы), тіпті Бхуттоның бұрынғы әріптестеріне де қатысты, олардың көпшілігі кейіннен қайта сайланып, федералды немесе облыстық министрлер болды.
Ұлттық демократиялық партия құрылды
ҰКП басшылығы көбінесе түрмеде отырған кезде, 1976 жылы Шербаз Хан Мазари ҰКП-ның қираған қалдықтарынан жаңа саяси партия құрды. Бұл партия Ұлттық демократиялық партия (ҰДП) деп аталды және оны Шербаз Хан Мазари басқарды. 1977 жылдың шілдесінде генерал Мұхаммед Зия-ұл-Хак әскери жағдай режимін орнатуынан кейін Хайдарабад ісі тоқтатылды, ал Ауғанстан президенті Дауд Хан ҰКП-ға қойылған тыйымды алып тастап, пуштун халқына кең автономия берілсе, Пәкістанмен барлық мәселелерді шешуге дайын екенін мәлімдеді. 1979 жылы түрмеден босатылғаннан кейін Уәли Хан партия істерін Шербаз Мазариге тапсырды. Сол кезде партиядағы радикалды солшыл топтар, олардың басшысы Қайыр Бахш Марри толыққанды бөлінуді және қарулы күресті жақтады, ал Шербаз Хан Мазари саяси күресті қолдады – бұл жағдай партия ішінде жікке бөлуге әкелді. Бұл жік 1969 жылы Уәли Хан құрған пуштун және балуч ұлтшылдары арасындағы одақтың аяқталуына және Пәкістан Ұлттық партиясының құрылуына себеп болды. Шербаз Хан Мазари ҰДП-ны Демократияны қайта орнату қозғалысына қосылуға жетекшілік етті. Бұрынғы қарсыластарымен жасалған одақ Гаффар Ханға ұнамады, ол губернатор Фазле Хақтың ықпалымен, егер PPP қайтадан билікке келсе, оның тағдыры қандай болатынын ескертті. Бұл әрекет Мазари мен Уәли Хан арасындағы араздықты күшейтті, оған Уәли Ханның 1973 жылғы конституцияны және ҰДП президенті болып сайлануын қабылдамауы да себеп болды. 1986 жылы Карачиде ҰДП Балучистан мен Синдтен келген басқа ұлтшыл партиялармен бірігіп, Ауами Ұлттық партиясын құрды, оның президенті Уәли Хан, ал бас хатшысы Расул Бакс Палежо болды.