Кіріспе
Сексагезимал сандық жүйе, сондай-ақ 60-тық санау жүйесі деп те аталады, негізі алпыс санын қабылдаған сандық жүйе. Ол б.з.д. III мыңжылдықта ежелгі шумерліктерде пайда болған, ежелгі вавилондықтарға жеткен және уақыт, бұрыштар мен географиялық координаттарды өлшеу үшін бүгінге дейін өзгертілген түрінде қолданылып келеді. 60 саны – өте күрделі, жоғары санаттағы сан, он екі бөлгіші бар: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 және 60. Олардың ішінде 2, 3 және 5 жай сандар болып табылады. Мұндай көптеген бөлгіштері болғандықтан, сексагезимал сандармен байланысты көптеген бөлшектер оңайлатылады. Мысалы, бір сағатты 30 минут, 20 минут, 15 минут, 12 минут, 10 минут, 6 минут, 5 минут, 4 минут, 3 минут, 2 минут және 1 минутқа тең бөлуге болады. 60 саны – 1-ден 6-ға дейінгі барлық сандарға бөлінетін ең кіші сан, яғни ол 1, 2, 3, 4, 5 және 6 сандарының ең кіші ортақ еселігі. Осы мақалада барлық сексагезимал сандар ондық жүйеде көрсетіледі, егер басқаша көрсетілмесе. Мысалы, ең үлкен сексагезимал сан – "59".
Sexagesimal, also known as base 60, is a numeral system with sixty as its base. It originated with the ancient Sumerians in the 3rd millennium BC, was passed down to the ancient Babylonians, and is still used—in a modified form—for measuring time, angles, and geographic coordinates. The number 60, a superior highly composite number, has twelve factors, namely 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, and 60, of which 2, 3, and 5 are prime numbers. With so many factors, many fractions involving sexagesimal numbers are simplified. For example, one hour can be divided evenly into sections of 30 minutes, 20 minutes, 15 minutes, 12 minutes, 10 minutes, 6 minutes, 5 minutes, 4 minutes, 3 minutes, 2 minutes, and 1 minute. 60 is the smallest number that is divisible by every number from 1 to 6; that is, it is the lowest common multiple of 1, 2, 3, 4, 5, and 6. In this article, all sexagesimal digits are represented as decimal numbers, except where otherwise noted. For example, the largest sexagesimal digit is "59".
Шығу тегі
Отто Нойгебауэрдің пікірінше, сексексендік жүйенің пайда болуы көбінесе айтылғандай, қарапайым, дәйекті немесе бір уақытта туған емес. Оның көп ғасырлар бойы қолданылуы, бүгінде де уақыт, бұрыштар және астрономиялық координаттар сияқты арнайы салаларда жалғасуда, сексексендік жазулар әрқашан ондық жүйе элементтерін қамтиды, мысалы сексексендік сандардың жазылу әдісінде. Оның қолданылуында да (және қазір де) бір мәтіннің ішінде сандарды қалай және қайда көрсетудегі үйлесімсіздіктер кездеседі. Сексексендік жүйені қатаң және толыққанды дәйекті пайдалануға ең ықпалды себеп – бөлшектерді жазу және есептеудегі математикалық артықшылықтары болды. Көне мәтіндерде бұл деректердің математикалық кестелерінде сексексендік жүйенің ең біркелкі және дәйекті қолданылғанынан көрінеді.
Басқа тарихи қолданыстар
Қытай күнтізбесінде он сабақ пен басқа бір тізімде 12 бұтаққа сәйкес келетін күн мен жылды атау жүйесі кеңінен қолданылады. Бұл циклде әр 60 қадам сайын сабақ пен бұтақ қайталанады. Платонның «Республика» кітабының VIII кітабында 604 = 12960000 саны мен оның бөлгіштеріне негізделген неке туралы аллегория келтіріледі. Бұл санның алтылық санау жүйесіндегі (сексагезималдық) өте қарапайым жазылуы 1,0,0,0,0 болып табылады. Кейінгі ғалымдар бұл мәтінді түсіндіру үшін Вавилон математикасы мен музыка теориясын пайдаланды. Птолемейдің біздің заманымыздың екінші ғасырында жазылған «Алмагест» атты математикалық астрономия туралы трактаты сандардың бөлшек бөліктерін көрсету үшін 60-тық санау жүйесін қолданады. Атап айтқанда, оның аккордтар кестесі – мың жылдан астам уақыт бойы қолданылған жалғыз кең тригонометриялық кесте – градустың бөлшек бөліктерін 60-тық санау жүйесінде көрсетеді және қазіргі синус функциясының мәндерінің кестесімен шамалас болды. Орта ғасыр астрономдары да уақытты көрсету үшін алтылық санау жүйесін қолданды. Әл-Бируни 1000 жылы еврей айларын талқылағанда сағатты алтылық бойынша минуттарға, секундтарға, үштен бірліктерге және төрттен бірліктерге бөлді. 1235 жылы Иоанн Сакробоско осы дәстүрді жалғастырды, бірақ Нотахфт Сакробосконы бірінші деп есептеді. Альфонсин кестелерінің париждік нұсқасы (шамамен 1320 жыл) күнді негізгі уақыт бірлігі ретінде пайдаланып, 60-тық санау жүйесінде күннің еселіктері мен бөлшектерін жазды. Еуропалық астрономдар есептеулер жасау үшін алтылық санау жүйесін 1671 жылға дейін жиі қолдана берді. Мысалы, Жост Бюрги «Fundamentum Astronomiae» (1592 жылы Император Рудольф II-ге ұсынған), оның әріптесі Урсус «Fundamentum Astronomicum» және, мүмкін, Генри Бриггс, 16-шы ғасырдың соңында синустарды есептеу үшін алтылық санау жүйесіне негізделген көбейту кестелерін қолданды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында тамил астрономдары грек астрономдары жасаған ондық және алтылық санау жүйесінің қоспасын пайдалана отырып, қабыршақтармен есептеу арқылы астрономиялық есептеулер жасады. 60-тық санау жүйесі шумерлермен байланысы жоқ басқа да мәдениеттерде де қолданылған, мысалы, Батыс Жаңа Гвинеядағы Экари халқында.
Қазіргі қолданысы
Сексагесимал жүйенің қазіргі қолданылуына бұрыштарды, географиялық координаттарды, электронды навигацияны және уақытты өлшеу жатады. Бір сағат 60 минутқа, ал бір минут 60 секундқа бөлінеді. Сондықтан, 3:23:17 (3 сағат, 23 минут және 17 секунд) сияқты уақыт өлшемі бүтін сексагесимал сан ретінде қарастырылуы мүмкін (сексагесимал бөлшегі жоқ), бірақ осы сандағы үш сексагесимал цифрдың әрқайсысы (3, 23 және 17) ондық жүйеде жазылған. Сол сияқты, бұрыштық өлшемнің негізгі бірлігі – градус, ал шеңберде 360 градусқа (алты ондық) тең. Бір градуста 60 минуттық доға, ал бір минутта 60 секундтық доға бар.
YAML
YAML деректер сақтау форматының 1.1 нұсқасында, он алтылық сандар қарапайым скалярлар үшін қолдауға ие болды және бүтін сандар мен қалқыма нүктелі сандар үшін ресми түрде анықталды. Бұл шатасуға алып келді, мысалы, кейбір MAC-адрестері он алтылық сандар ретінде танылып, бүтін сандар ретінде жүктелді, ал басқалары жоқ және жолдар ретінде жүктелді. YAML 1.2 нұсқасында он алтылық сандарға қолдау жойылды.
Жазбалар
Гелленистік грек астрономиялық мәтіндерінде, мысалы Птолемейдің жазбаларында, сексагезимал сандар грек әліпбилік сандарын қолдана отырып жазылған, әрбір сексагезимал цифр жеке сан ретінде қарастырылған. Гелленистік астрономдар нөлдің жаңа символын қабылдады, ол ғасырлар бойы басқа формаларға, соның ішінде грек әріпі омикронға (ο), әдетте 70-ді білдіретін, бірақ кез келген разрядының максималды мәні 59 болатын сексагезимал жүйеде қолдануға рұқсат етілген. Гректер сексагезимал сандарды санның бөлшек бөлігімен шектеді. Орта ғасырлардағы латын мәтіндерінде сексагезимал сандар араб цифрларын қолдана отырып жазылған; бөлшектердің әртүрлі деңгейлері минута (яғни, бөлшек), минута секунда, минута терция және т.б. деп белгіленді. 17 ғасырға қарай сексагезимал сандардың бүтін бөлігін жоғары индекстегі нөлмен, ал әртүрлі бөлшек бөліктерін бір немесе бірнеше акцент белгілерімен көрсету кең таралды. Джон Уоллис өзінің Mathesis universalis еңбегінде бұл белгілемені 60 санының жоғары еселіктерін қосу үшін жалпылады, мысал ретінде 49‵‵‵‵36‵‵‵25‵‵15‵1°15′2″36‴49⁗ санын келтірді; сол жақтағы сандар 60 санының жоғары дәрежелеріне көбейтіледі, оң жақтағы сандар 60 дәрежелеріне бөлінеді, ал жоғары индекстегі нөл белгісі қойылған сан 1-ге көбейтіледі. Бұл белгілеу градус, минут және секундтың қазіргі таңбаларына әкелді. Минут және секунд номенклатурасы уақыт бірліктері үшін де қолданылады, ал сағаттар, минуттар және секундтар ондық санмен жазылып, бір-бірінен қос нүктемен бөлінген заманауи уақыт белгісі сексагезимал белгілеудің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбір қолдану жүйелерінде сексагезимал нүктеден кейінгі әрбір разряд латын немесе француз түбірлерін қолдана отырып нөмірленді: prime немесе primus, seconde немесе secundus, tierce, quatre, quinte және т.б. Бүгінгі күнге дейін сағат немесе градустың екінші реттік бөлігін «секунд» деп атаймыз. Кем дегенде 18 ғасырға дейін секунды «терция» немесе «үшінші» деп аталды. 1930 жылдары Отто Нойгебауэр вавилондық және эллиндік сандар үшін заманауи белгілеу жүйесін енгізді, ол әрбір разрядта 0-ден 59-ға дейінгі ондық белгілеуді алмастырады, санның бүтін және бөлшек бөліктерін бөлу үшін жартылай нүкте (;) пайдаланып, әр бөліктегі разрядтарды бөлу үшін үтір (,) қолданады. Мысалы, вавилондық және эллиндік астрономдар қолданған және қазір де еврей күнтізбесінде қолданылатын орташа синодикалық ай 29;31,50,8,20 күнге тең. Осы мақалада осы белгілеу қолданылады.