Румынияның 3-ші армиясы: Тарих және екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлі

Кіріспе

3-ші армия (Armata a 3-a Română) – 19-шы ғасырдан 1990-шы жылдарға дейін әрекет еткен Румыния құрлық әскерлерінің далалық армиясы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Украина, Қырым және Кавказ аймақтарында Германияның B армия тобының құрамында шайқасты. Генерал Петре Думитреску көп уақыт бойы 3-ші армияға қолбасшылық етті. 3-ші армияда немістер даярлаған жалғыз румыниялық дивизиялар болды, осының нәтижесінде Сталинград шайқасында 4-ші армиядан гөрі айқын артық күш танытты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылы 22 маусымда 3-армия құрамында 4-армия корпусы (6-шы және 7-ші жаяу әскер дивизиялары), кавалерия корпусы (5-ші және 8-ші кавалерия бригадалары), тау корпусы (1-ші, 2-ші және 4-ші тау бригадалары), екі жеке артиллерия батальоны, нысананы табу батареясы және Әуе күштерінің 3-армиямен ынтымақтастық командасы болды. «Мюнхен» операциясы үшін солтүстікте 3-армия тек тау корпусымен (1-ші, 2-ші және 4-ші тау бригадалары, 8-ші кавалерия бригадасы және 7-ші жаяу әскер дивизиясы) ғана қысқартылды, себебі кавалерия корпусы (5-ші және 6-шы кавалерия бригадалары) тікелей неміс 11-ші армиясына бағындырылды. Шындығында, 3-армия басшылығы 1941 жылдың 2 шілдесіне дейін ешқандай оперативтік мүмкіндіктерге ие болмады, сол күні Румыния секторында да құрлықтағы шабуыл басталды. 1942 жылы Кавказ шайқасында 3-армия бастапқыда кавалерия корпусынан (5-ші, 6-шы және 9-шы кавалерия дивизиялары) және 1-ші армия корпусынан (2-ші тау дивизиясы және неміс 298-ші жаяу әскер дивизиясы) тұрды. 3-армия неміс 17-ші армиясына бағынышты болды. Оған сондай-ақ 3 бақылау эскадрильясы бекітілді. Бірақ, қайта ұйымдастырудан кейін, 7 тамызда оның құрамында тек кавалерия корпусы ғана қалды.

Сталинград шайқасы

Румындық Төртінші армиямен бірге Үшінші армия Сталинград шайқасында неміс Алтыншы армиясын қоршап, жойған кеңес операциясы «Уранның» ең ауыр соққысын алды. Генерал Петре Думитреску басқаратын Румынияның үшінші армиясы Кавказдан алынып, Блий Перекопа мен Боковкая арасындағы бес итальяндық және екі неміс дивизиясын ауыстырды. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – кеңес әскері Дон өзенінен Серафимович пен Клецкаяда екі маңызды плацдармды басып алды, оларды жою туралы генерал Думитрескудың қайталап сұрағандарына қарамастан, неміс жоғары басшылығы назар алмады. 1942 жылдың қараша айында кеңес шабуылы басталғанда, Үшінші армияның құрамында 152 492 румын және 11 211 неміс әскері болды. Олар батыстан шығысқа қарай бірыңғай эшелонмен орналасқан 1-ші, 2-ші, 4-ші және 5-ші корпусқа біріктірілген (1-ші атқыштар, 5-ші, 6-шы, 7-ші, 9-шы, 11-ші, 13-шы және 14-ші жаяу әскер дивизиялары), ал 7-ші атқыштар және 15-ші жаяу әскер дивизиялары резервте тұрды. Армияда «Ұзақ қашықтықтағы барлау» (DO 17M) және 112-ші байланыс эскадрильясы («Флот 10G») да болды. Қарашада неміс XLVIII танк корпусы келді, ол 22-ші неміс танк дивизиясынан және 1-ші румын бронетанкті дивизиясынан тұрды, олар да резервке жіберілді. Сонымен қатар, 2-ші, 4-ші, 5-ші және 8-ші мотоатқыштар ауыр артиллерия полктері мен 41-ші тәуелсіз мотоатқыштар ауыр артиллерия батальоны да болды. Үшінші армияға қарсы Оңтүстік-Батыс майданы орналасқан, оның құрамында кеңес 1-ші гвардиялық армиясы, 5-ші танк армиясы және 21-ші армиясы бар, олардың жалпы күші 5888 артиллериялық құрал, 728 танк және 790 ұшақтан тұрды. 19 қарашада сағат 05:30-да үшінші румын армиясының секторындағы артиллериялық оқшауын майданның барлық желісін шарлады. Ауа райы өте ауыр болды: қарлы боран, қар, температура -20°C, бұл жақыннан әуе көмегін тиімсіз етті. Кеңес әскері 5-ші танк армиясымен 14-ші жаяу әскер дивизиясының позицияларына және 13-ші жаяу әскер дивизиясы мен 1-ші атқыштар дивизиясының арасындағы біріктіру нүктесіне шабуыл жасады, жалпы саны 338 631 адам үш нашар дивизияға қарсы тұрды. 37 мм және 47 мм танкіге қарсы зеңбіректер кеңес Т-34 танктеріне қарсы тиімсіз болды, сондықтан румын әскерлері гранаталар, танкіге қарсы миналар мен «Молотов коктейлі» қолдануға мәжбүр болды. Алғашқы сағаттарда олар қарсыластардың алға жылжуын тоқтата алды және бірнеше танкты жойды, бірақ кейін кері шегінуге немесе қоршауға түсу қаупіне тап болды. Кеңес әскері сондай-ақ Сарыса аңғарының батысында және Распопинскаяда шабуыл жасады, бірақ олардың шабуылдары тойтарылды. Клецкаядан оңтүстікке қарай қалыптасқан жағдайға жауап ретінде неміс 48-ші танк корпусына кеңес әскерінің негізгі шабуыл бағытына жылжуға бұйрық берілді, көп ұзамай 22-ші танк дивизиясы солтүстік-батысқа қарай Большойға қайта бағытталды, Петшаниға жеткенде кеңес бронетехникасымен қақтығысты. Кешке қарай 1-ші румын бронетанкті дивизиясы Сирковскийге жетіп, келесі күні Большойға шабуыл жасауға дайындық жасады. Шабуылдың алғашқы күні кеңес әскерлері үшінші румын армиясының қорғанысында екі үлкен жарылым жасады: бірі орталықта, кең және терең, екіншісі оң жақ қанатта, үшінші румын армиясы мен неміс Алтыншы армиясының арасында, ені 10-12 км және тереңдігі 35-40 км. 20 қарашада кеңес бронетанкті және моторизацияланған күштері Калачқа қарай жылдамдады, мақсаты – Сталинградта қырғын соғыс жүріп жатқан 6-армияны қоршау. 22-ші танк дивизиясы Печаниде кеңес танктерінің көп санына тап болғандықтан, солтүстікке қарай Болдонщинаға шегінді. Румындық 1-ші бронетанкті дивизиясы, радио байланысы болмағандықтан, 22-ші танк дивизиясымен қосылу үшін Петшаниға қарай жылжуға тырысты, бірақ қатаң кеңес қарсылығы мен көптеген қарсы шабуылдар нәтижесінде Коротовскийден батысқа қарай бірнеше шақырым қалуға мәжбүр болды. Кеңес танктері неміс 22-ші және румын 1-ші дивизияларының арасымен өтіп, Варламовский және Пераласовский ауылдарын басып алып, Громовскийден келген күштермен қосылды, осылайша 5-ші корпусты қоршады. 4-ші корпустың секторында 40 кеңес танкы 15-ші жаяу әскер дивизиясына шабуыл жасады, бірақ кешке қарай ауыр зардаптармен кері қайтарылды. Осы арада 7-ші атқыштар дивизиясы жаудың алға жылжуын тоқтатуға тырысты, дивизияның оң жақ қанаты толық соққыға ұшырап, оңтүстікке шегінді, ал сол жақ қанаты 9-шы жаяу әскер дивизиясына қайта бағытталды. Сонымен қатар, 1-ші атқыштар дивизиясы Сталинградқа қарай шегінуге мәжбүр болды және 6-шы армияға бағынышты болды. Күннің соңында үшінші румын армиясының қорғаныс позициясында орталықта 70 км-лік үлкен жарылым пайда болды. Осы жарылымда 1-ші бронетанкті дивизия, үш жаяу әскер дивизиясы (5-ші, 6-шы және 15-ші) және басқа екі жаяу әскер дивизиясының (13-ші және 14-ші) қалдықтары қоршауға түсті. Бұрынғы 6-шы жаяу әскер дивизиясының командирі, генерал-майор Михаил Ласкэр, жаяу әскер дивизияларынан әскерлерді басқаруды өз қолына алып, «Генерал Ласкэр» тобын (40 000 адам) құрды. Осы сәтте үшінші армияның басқару орталығы Морозовскаяға көшуге кірісті. 21 қарашада 22-ші танк дивизиясы Пераласовскийге қарай жылжуға тырысты, 1-ші бронетанкті дивизиясымен қосылып, «Генерал Ласкэр» тобына көмектесу үшін, бірақ сәтсіз аяқтады және келесі күні Болдонщина мен Пераласовский арасында тоқтатылды. Румындық 1-ші бронетанкті дивизиясы Болдонщинаға қарай жылдамдады, онда неміс дивизиясын кездестіруді үміттенеді, бірақ ауыл кеңес әскерінің бақылауында болды, содан кейін оңтүстікке бет бұрып, қатал шайқастан кейін 25 қарашада Чир өзенін кешіп өтті. 22 қарашада қоршауға түскен «Генерал Ласкэр» тобы, кез келген бағамен қарсы тұруға бұйрық алған, шабуылға ұшырады және соңғы хабарламасын жіберді. Олардың тамақтан қалғаны, әрбір зеңбіректе бар болғаны 40 оқ болды, кеңес әскерінің тапсыру ұсынысын қабылдамағаннан кейін толығымен жойылды. Тек 6-шы жаяу әскер дивизиясының 15-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальоны (басқарушысы – майор Георге Ръскэнеску) барлық әскерлері мен жабдықтарымен Чир өзеніне жетіп үлкерді. Оның батальоны 26 қарашадан 3 желтоқсанға дейін кеңес 8-ші атқыштар дивизиясының Обливскаядағы маңызды неміс әуежайын басып алуына кедергі келтірді. 23 қарашада Оңтүстік-Батыс майданы мен Сталинград майданының кеңес әскерлері Калач-на-Донуда кездесіп, неміс 6-армиясын, румын 4-армиясының бір бөлігін және алты басқа румын жаяу әскер дивизиясын, сондай-ақ бір атқыштар дивизиясын қоршауды аяқтады.

Along with the Romanian Fourth Army, the Third Army bore the brunt of the Soviet Operation Uranus, which saw the German Sixth Army encircled and destroyed during the Battle of Stalingrad. The Romanian Third Army, commanded by General Petre Dumitrescu, was transferred from the Caucasus and replaced five Italian and two German divisions between Blij Perekopa and Bokovkaya, with the task of defending a front long, far beyond its capabilities. To make things worse, the Soviets had two bridgeheads over the Don River, at Serafimovich and Kletskaya, which the German High Command ignored, despite repeated requests by General Dumitrescu for permission to eliminate them. At the start of the Soviet offensive in November 1942, the Third Army had a nominal strength of 152,492 Romanian troops and 11,211 German troops, being made up from 1st, 2nd, 4th, and 5th Corps in a single echelon (1st Cavalry, 5th, 6th, 7th, 9th, 11th, 13th, and 14th Infantry Divisions) from West to East, with 7th Cavalry and 15th Infantry Divisions in reserve. The Long Range Recon (DO 17M) and the 112th Liaison Squadrons (Fleet 10G) were also at its disposal. In November came the German XLVIII Panzer Corps, composed of the 22nd German Panzer Division and the 1st Romanian Armored Division, which also was put in reserve. It also had the 2nd, 4th, 5th, and 8th Motorized Heavy Artillery Regiments and the 41st Independent Motorized Heavy Artillery Battalion. Opposite the 3rd Army was the Southwestern Front, comprising the Soviet 1st Guards Army, 5th Tank Army, and 21st Army, with a force of 5,888 artillery pieces, 728 tanks, and 790 planes. On 19 November at 0530, in the sector of the Third Romanian Army, a violent artillery barrage battered the entire front line. The weather conditions were harsh: blizzards, snow, 20 °C ( 4 °F), which made close air support impossible. The Soviets assaulted the positions of the 14th Infantry Division with the 5th Tank Army and the junction between the 13th Infantry Division and the 1st Cavalry Division with the 21st Army, with a total of 338,631 men against three weak divisions. The 37mm and 47mm AT guns were useless against Soviet T 34 tanks, so the Romanian troops had to use grenades, anti tank mines and Molotov cocktails. In the first hours, they managed to delay the advance and destroy some tanks, but later they had to retreat or face encirclement. The Soviets also attacked west of Sarisa Valley and at Raspopinskaya, but were repulsed. In response to the situation that developed south of Kletskaya, the German 48th Panzer Corps was ordered to move towards the Soviet main thrust and shortly afterwards, the 22nd Panzer Division was redirected to the northwest towards Bolsoy and, reaching Petshany, it engaged Soviet armor. By evening, the 1st Romanian Armored Division reached Sirkovsky, making preparations to attack Bolsoy the next day. In the first day of the offensive, the Soviet forces succeeded in making two large breaches in the defences of the Third Romanian Army: one in the center, wide and deep and one in the right wing, between the Third Romanian Army and the German Sixth Army, 10–12 km wide and 35–40 km deep. On 20 November, the Soviet armored and motorized forces advanced towards Kalach, with the intention of encircling the 6th Army embroiled in ferocious fighting at Stalingrad. The 22nd Panzer Division, overwhelmed at Petshany by the large number of Soviet tanks, withdrew north to Bol. Donschynka. The Romanian 1st Armored Division, without any available radio contact, tried to advance to Petshany in order to make the junction with the 22nd Panzer Division, but was forced to stop a few kilometers west of Korotovsky by stiff Soviet resistance and numerous counterattacks by Soviet tanks, flowing between the German 22nd and the Romanian 1st, occupying the Varlamovsky and Peralasovsky villages and making the junction with forces coming from Gromsky, thus encircling the 5th Corps. In the 4th Corps' sector, 40 Soviet tanks attacked the 15th Infantry Division but were repulsed by evening with heavy losses. Meanwhile, the 7th Cavalry Division unsuccessfully tried to block the enemy's advance; the right wing of the division, which had fully received the blow, retreated south while the left wing was reassigned to the 9th Infantry Division. Also, the 1st Cavalry Division had to retreat towards Stalingrad and was subordinated to the 6th Army. At the end of the day, the defensive position of the Third Romanian Army had a 70 km wide gap in the centre. In this pocket were encircled the 1st Armored Division, three infantry divisions (5th, 6th, and 15th), and remains of other two infantry divisions (13th and 14th). The former commander of the 6th Infantry Division, Major General Mihail Lascăr, took command of the troops from the infantry divisions and formed the "General Lascăr" Group (40,000 men). At this point, the command point of the Third Army began moving to Morozovskaya. On 21 November, the 22nd Panzer Division tried to advance towards Perelasovsky in order to make the junction with the 1st Armored Division and to relieve the "General Lascăr" Group, but failed and was stopped the next day between Bol. Donschynka and Perelasovky. The 1st Romanian Armored Division advanced towards Bol. Donschynka, where it was hoping to find the German division, but the village was under Soviet control and then headed south and, after grim fighting, crossed the Chir River on 25 November. On 22 November, the encircled "General Lascăr" Group, which had been ordered to resist at any cost, was attacked and transmitted its last message. They had run out of food and each gun had only 40 rounds left and after refusing the Soviet proposal to surrender they were entirely destroyed. Only the 1st Battalion of the 15 Infantry Regiment (6th infantry Division), commanded by Major Gheorghe Răscănescu, succeeded in getting to the Chir River with all its soldiers and equipment. His battalion had managed to prevent the Soviet 8th Cavalry Division from capturing the vital German airfield at Oblivskaya from 26 November to 3 December. On 23 November, the Soviet troops of the South Western Front and of the Stalingrad Front met at Kalach na Donu, completing the encirclement of the German 6th Army, parts of the Romanian 4th Army, and six other Romanian infantry divisions as well as one cavalry division.